राष्ट्र बैंकका निवृत्तदेखि बीमाका पूर्वसीईओसम्म, कोसँग कस्तो छ अनुभव ?
काठमाडौं । लक्ष्मी सनराइज बैंकले वित्तीय सेवा विस्तारसँगै संस्थागत सुशासन, व्यावसायिक दक्षता र अनुभवी नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ । कम्पनी ऐन, २०६३ बमोजिम २०५८ असोज ११ गते दर्ता भएको लक्ष्मी बैंकले २०५८ चैत ८ गते नेपाल राष्ट्र बैंकबाट वित्तीय कारोबार गर्ने अनुमति प्राप्त गरेको थियो । ‘क’ वर्गको वाणिज्य बैंकका रूपमा कारोबार गर्दै आएको लक्ष्मी बैंक र सनराइज बैंक एकआपसमा गाभिएपछि २०८० असार २९ गतेदेखि लक्ष्मी सनराइज बैंकका नाममा एकीकृत कारोबार सुरु भएको हो । बैंकको चुक्ता पुँजी २६ अर्ब ७८ करोड ११ लाख ६३ हजार रुपैयाँ रहेको छ । बैंकमा संस्थापक सेयरधनीको ५१.०५ प्रतिशत र सर्वसाधारण सेयरधनीको ४८.९५ प्रतिशत स्वामित्व रहेको छ । अर्थविद्, उद्योगपति तथा व्यावसायिक संस्थापकहरूको लगानीमा स्थापना भएको बैंकको सञ्चालक समितिमा बैंकिङ, बीमा, लगानी, जलविद्युत्, उद्योग तथा अनुसन्धान क्षेत्रका अनुभवी व्यक्ति आबद्ध छन् । रमण नेपाल बैंकका अध्यक्ष रमणसँग नेपाल बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्रमा तीन दशकभन्दा लामो अनुभव छ । नेपाल राष्ट्र बैंकमा ३० वर्ष सेवा गरी निर्देशक पदबाट अवकाश पाएका नेपालले केन्द्रीय बैंकको नियमन, वित्तीय व्यवस्थापन तथा संस्थागत सञ्चालनमा लामो अनुभव हासिल गरेका छन् । तीन दशक लामो सेवा अवधिमा उनले केन्द्रीय बैंकको कार्यप्रणाली, वित्तीय क्षेत्रको नियमन तथा मौद्रिक व्यवस्थापनसम्बन्धी अनुभव प्राप्त गरेका छन् । राष्ट्र बैंकको निर्देशक पदबाट अवकाश भएपछि पनि उनी वित्तीय क्षेत्रको नेतृत्वदायी भूमिकामा सक्रिय रहे । राष्ट्र बैंकबाट अवकाश पाएपछि नेपालले २०७५ देखि २०८१ सम्म नागरिक लगानी कोषको कार्यकारी निर्देशकका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । उनले विद्युत् उत्पादक कम्पनी लिमिटेड तथा माथिल्लो तामाकोशी जलविद्युत् लिमिटेडमा सञ्चालकका रूपमा काम गरेका छन् । त्यसैगरी, उनी बैंक तथा वित्तीय संस्था परिसंघ नेपालका कोषाध्यक्षसमेत हुन् । दिनेश पौड्याल लक्ष्मी सनराइज बैंकका सञ्चालक दिनेश पौड्यालसँग वित्तीय क्षेत्र, जलविद्युत्, औद्योगिक व्यवसाय तथा संस्थागत व्यवस्थापनमा अनुभव छ । पौड्याल सन् २०१४ फेब्रुअरीदेखि लक्ष्मी सनराइज बैंकको सञ्चालकका रूपमा कार्यरत छन् । उनी सन् २०२५ जनवरीदेखि म्याग्दीस्थित धौलागिरि कालिका हाइड्रोपावर लिमिटेडमा वित्तीय सल्लाहकारका रूपमा कार्यरत छन् । त्यसैगरी, उनी सन् २०२२ जनवरीदेखि कियान केमिकल्स इन्डस्ट्री प्रालिका सञ्चालक छन् । उनी सन् २०१४ जनवरीदेखि डेलिम मोनोरेल नेपालका सञ्चालकका रूपमा पनि कार्यरत छन् । पौड्यालले जलविद्युत् क्षेत्रमा कार्यकारी नेतृत्वको अनुभवसमेत हासिल गरेका छन् । उनले सन् २०१५ फेब्रुअरीदेखि २०२२ जुलाईसम्म भैरवकुण्ड हाइड्रोपावर लिमिटेडको प्रमुख कार्यकारी अधिकृतका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । उनको व्यावसायिक यात्रा लेखा तथा वित्तीय व्यवस्थापनबाट सुरु भएको देखिन्छ । उनले सन् २००० अक्टोबरदेखि २०१४ नोभेम्बरसम्म एभरेस्ट इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेडमा लेखापालका रूपमा काम गरेका थिए । त्यस्तै, पौड्यालले सन् २०५८ देखि २०७१ सम्म एभरेस्ट इन्स्योरेन्सको वित्तीय विभागमा काम गरेका थिए । उनी सिन्धु इन्भेस्टमेन्ट प्रालिका सञ्चालक तथा २०६७ देखि २०७१ सम्म शुभ टाइम्स सेभिङ एन्ड कोअपरेटिभका अध्यक्षसमेत रहेका थिए । उनले नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको महासचिवका रूपमा पनि काम गरेको अनुभव छ । व्यावसायिक क्षेत्रबाहेक पौड्याल सामाजिक तथा शैक्षिक गतिविधिमा पनि संलग्न छन् । उनी सन् २००६ अक्टोबरदेखि २०२५ अप्रिलसम्म रिडर्स क्लब नेपालका उपाध्यक्ष थिए । शैक्षिक रूपमा पौड्यालले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सन् २००२ देखि २००९ सम्म व्यवस्थापन तथा वाणिज्य विषयमा स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पूरा गरेका छन् । मनोज कुमार भट्टराई बैंकका सञ्चालक मनोजकुमार भट्टराई भट्टराईले आफ्नो व्यावसायिक यात्रामा नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी र तत्कालीन प्राइम लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनीको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ)का रूपमा नेतृत्व गरेका थिए । उनले नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्समा सन् २००८ मार्चदेखि २०११ जुनसम्म सीईओको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए त्यसैगरी, उनले सन् २०११ जुलाईदेखि ग्रान्ड बैंक नेपाल लिमिटेडमा महाप्रबन्धकका रूपमा काम गरेका थिए । भट्टराईले तत्कालीन प्राइम लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनीको सीईओको रूपमा समेत लामो समय नेतृत्व गरेका थिए । वि.सं. २०७१ देखि २०७९ सम्म उक्त संस्थाको नेतृत्व सम्हालेका उनले बीमा व्यवसायको व्यवस्थापन, संस्थागत विस्तार तथा सञ्चालनमा अनुभव हासिल गरेका छन् । उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सन् १९७९ देखि १९८१ सम्म वित्त तथा वित्तीय व्यवस्थापन विषयमा व्यवसाय प्रशासनमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेका छन् । स्वाती रुङ्गटा स्वाति रुंगटा अग्रवाल नेपालको वित्तीय तथा लगानी क्षेत्रमा सक्रिय महिला व्यावसायिक व्यक्तित्व हुन् । निजी इक्विटी, उद्यम पुँजी, बैंकिङ, बीमा तथा पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी र व्यावसायिक विकासका अवसर पहिचान गर्दै आएकी अग्रवाल ग्लोबल इक्विटी फन्डकी प्रबन्ध साझेदार तथा लक्ष्मी बैंककी सञ्चालक हुन् । अग्रवाल सन् २०२१ मेदेखि ग्लोबल इक्विटी फन्डको प्रबन्ध साझेदारका रूपमा कार्यरत छिन् । यो नेपालमा स्थापना भएको पहिलो संस्थागत निजी इक्विटी तथा उद्यम पुँजी कोषका रूपमा परिचित छ । ग्लोबल इक्विटी फन्डले विभिन्न क्षेत्रमा करिब तीन करोड ५० लाख अमेरिकी डलर बराबरको लगानी पोर्टफोलियोसम्बन्धी परामर्श सेवा प्रदान गर्दै आएको छ । यस कोषको प्रवर्द्धनमा लक्ष्मी बैंक, प्राइम लाइफ इन्स्योरेन्स, एभरेस्ट इन्स्योरेन्स र लक्ष्मी कर्पको संलग्नता रहेको छ । बैंकिङ क्षेत्रमा पनि अग्रवालको लामो अनुभव छ । उनी सन् २०१३ फेब्रुअरीदेखि लक्ष्मी बैंकको सञ्चालकका रूपमा कार्यरत छिन् । बैंकको सञ्चालक समितिमा रहँदा उनले जोखिम व्यवस्थापन समिति, मानव संसाधन समिति तथा गाभ्ने र प्राप्ति गर्ने प्रक्रियासम्बन्धी समितिमा रहेर जिम्मेवारी निर्वाह गरेकी छन् । बैंकको रणनीतिक व्यवस्थापन र संस्थागत निर्णय प्रक्रियामा उनको सहभागिता रहँदै आएको छ । बैंकिङ र लगानीबाहेक अग्रवाल उद्यमशीलता तथा व्यापार क्षेत्रमा पनि सक्रिय छिन् । उनी सन् २०१३ मार्चदेखि साना इम्पेक्सकी संस्थापक सञ्चालक हुन् । उक्त संस्थाले नेपालमा विभिन्न उपभोग्य वस्तुका प्रमुख ब्रान्डको बजारीकरण तथा वितरण गर्दै आएको छ । यसअघि उनले सन् २०१२ जुनदेखि २०१४ जुनसम्म प्राइम लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनीमा स्वतन्त्र सञ्चालकका रूपमा काम गरेकी थिइन् । त्यस्तै, सन् २००९ जुनदेखि २०१० सेप्टेम्बरसम्म अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्था क्रेडिट स्विसमा पनि कार्यानुभव हासिल गरेकी छन् । शैक्षिक रूपमा अग्रवालले भारतको सिम्बायोसिस इन्स्टिच्युट अफ बिजनेस म्यानेजमेन्टबाट सन् २००७ देखि २००९ सम्म वित्त विषयमा व्यवसाय प्रशासनमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेकी छन् । त्यसअघि उनले लेडी श्रीराम कलेज फर विमेनबाट सन् २००४ देखि २००७ सम्म वाणिज्य विषयमा स्नातक अध्ययन पूरा गरेकी थिइन् । उनले भारतको अशोक हल गर्ल्स आवासीय विद्यालयबाट उच्च माध्यमिक तहको शिक्षा हासिल गरेकी छन् । विद्या बस्न्यात स्वतन्त्र सञ्चालक विद्या बस्न्यातले एम.बि.ए गरेकी छिन् । उनी २०६० सालदेखि बैंकमा आबद्ध रहँदै आएकी छिन् । उनी नेपाल डेभलपमेन्ट रिसर्च इन्स्टिच्युट (कार्यकारी समिति सदस्य) पनि हुन् ।
चिनियाँ जासुसको जालमा एनभीडीया प्रमुख !
काठमाडौं । विश्वकै प्रमुख प्रविधि कम्पनीमध्ये एक एनभीडीयाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) जेन्सेन हुआङ चिनियाँ जासुसी सञ्जालसँग जोडिएको आशंकापछि विवादमा तानिएका छन् । चिनियाँ गुप्तचर निकायसँग सम्बन्ध रहेको आशंका गरिएकी एक महिलासँग हुआङको निकट सम्बन्ध रहेको समाचार सार्वजनिक भएपछि उनी विवादमा मुछिएका हुन् । कम्पनीको सञ्चालक समितिले उनीमाथि स्वतन्त्र छानबिन सुरु गर्ने निर्णयसमेत गरिसकेको छ । कम्पनीको सञ्चालक समितिले आइतबार जारी गरेको वक्तव्यमा हुआङ विदेशी गुप्तचर निकायको निशानामा परेको भन्ने पछिल्लो समाचारलाई गम्भीरतापूर्वक लिएको जनाएको छ । घटनाबारे अनुसन्धान गर्न स्वतन्त्र सञ्चालकहरूको समिति गठन गरिने र उनीहरूलाई बाह्य कानुनी परामर्शदाताले सहयोग गर्ने कम्पनीले जनाएको छ । जेन्सेन हुआङ । कम्पनीका अनुसार अनुसन्धानले राष्ट्रिय सुरक्षा वा एनभीडीयाको गोप्य व्यावसायिक सूचनामा कुनै असर परेको छ कि छैन भन्ने विषयसमेत समेट्नेछ । यद्यपि, अहिलेसम्म राष्ट्रिय सुरक्षा वा कम्पनीका गोप्य सूचना चुहिएको कुनै प्रमाण आफूहरूसँग नरहेको सञ्चालक समितिले स्पष्ट पारेको छ । हुआङले पनि छानबिनलाई पूर्ण समर्थन गर्ने र अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । विवाद सार्वजनिक भए पनि उनले तत्कालका लागि सीईओ पदबाट राजीनामा दिनुपर्ने अवस्था नरहेको कम्पनीले जनाएको छ । एनभीडीयाका सार्वजनिक नीति तथा सञ्चार प्रमुख जोन रिजोले हुआङले सीईओका रूपमा निरन्तर काम गर्ने बताएका छन् । कम्पनीले उनको नेतृत्वप्रति विश्वास कायम रहेकोसमेत जनाएको छ । को हुन् हुआङसँग जोडिएकी एलिस हुआङ ? यो विवादको केन्द्रमा रहेकी महिला हुन् एलिस हुआङ । उनी चिनियाँ नागरिक हुन् । अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूले उनलाई चीनको गुप्तचर निकायका लागि काम गर्ने व्यक्तिका रूपमा शंका गरेको विभिन्न अमेरिकी सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन् । द न्युयोर्क टाइम्सले अक्टोबरको अन्तिम साता सार्वजनिक गरेको समाचारअनुसार एलिसको एनभीडीयाका प्रमुख जेन्सेन हुआङसँग निकट सम्बन्ध रहेको थियो । अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूको आकलनमा उनी चीनको राज्य सुरक्षा मन्त्रालयसँग जोडिएकी थिइन् र हुआङबाट सूचना प्राप्त गरी बेइजिङसम्म पु‍र्याउने उद्देश्यले परिचालित भएकी थिइन् । एलिस पहिले चीनमा टेलिभिजन पत्रकारका रूपमा काम गर्थिन् । पछि उनी सिंगापुरमा रहेको डेटा सेन्टरसम्बन्धी कम्पनी मेगास्पिडमा उच्च तहको कार्यकारी पदमा पुगेकी थिइन् । मेगास्पिड एनभीडीयाको दक्षिणपूर्वी एसियाली क्षेत्रका प्रमुख ग्राहक कम्पनीमध्ये एक हो । अमेरिकी सञ्चारमाध्यमका अनुसार एलिस र जेन्सेनबीचको सम्बन्ध सामान्य व्यावसायिक सम्पर्कभन्दा निकट रहेको थियो । उनीहरू सन् २०२४ मा ताइवानमा सँगै देखिएको तस्बिरसमेत सार्वजनिक भएको छ । दुवैको थर एउटै भए पनि उनीहरूबीच पारिवारिक सम्बन्ध भने नरहेको समाचारमा उल्लेख छ । अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूले एलिसले हुआङसँगको सम्बन्धलाई प्रयोग गरेर एनभीडीयाका उच्चस्तरीय प्रविधि र व्यावसायिक सूचनासम्म पहुँच बनाउने प्रयास गरेकी थिइन् भन्ने आशंका छ । साथै अमेरिकी सरकारले चीनतर्फ अत्याधुनिक चिप निर्यातमा लगाएको प्रतिबन्ध खुकुलो बनाउन हुआङलाई प्रभावमा पार्ने प्रयाससमेत भएको हुन सक्ने आकलन गरिएको छ । यद्यपि यी आरोप र गुप्तचर निकायहरूको आकलन अनुसन्धानबाट अन्तिम रूपमा प्रमाणित भइसकेका छैनन् । मेगास्पिड र अर्बौं डलरको चिप कारोबार यो घटनालाई अझ संवेदनशील बनाउने अर्को पक्ष मेगास्पिड र एनभीडीयाबीचको ठूलो व्यावसायिक कारोबार हो । द न्युयोर्क टाइम्सका अनुसार मेगास्पिडले पछिल्ला दुई वर्षमा एनभिडियाबाट ४ अर्ब ८० करोड अमेरिकी डलरभन्दा बढी मूल्यका चिप खरिद गरेको थियो । मेगास्पिडले खरिद गरेका चिप र त्यसको सम्भावित अन्तिम प्रयोगबारे अमेरिकी अधिकारीहरूले पनि चासो देखाउँदै आएका थिए । अमेरिकी सरकारले चीनलाई अत्याधुनिक सेमिकन्डक्टर प्रविधिमा पहुँच सीमित गर्ने उद्देश्यले एनभीडीयाका केही शक्तिशाली एआई चिपको निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । अमेरिकी अधिकारीहरूलाई मेगास्पिडमार्फत प्रतिबन्धित चिप चीनसम्म पुग्न सक्ने आशंका रहेको समाचारमा उल्लेख छ । यही पृष्ठभूमिमा एलिसको गतिविधि र हुआङसँगको सम्बन्धलाई अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूले चासोका साथ हेरेका थिए । एनभीडीयाका चिपहरू कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) प्रणाली विकास गर्न आवश्यक पर्ने डेटा सेन्टर र कम्प्युटिङ प्रणालीमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छन् । त्यसैले कम्पनीको प्रविधि र सूचनामा विदेशी गुप्तचर निकायको पहुँच हुन सक्ने आशंकाले अमेरिकाको राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएको प्रश्नसमेत उठाएको छ । हुआङले यसअघि अमेरिकी बजारबाट चीनलाई चिप बिक्री गर्न सहज बनाउनुपर्ने पक्षमा सार्वजनिक रूपमा धारणा राख्दै आएका थिए । उनको तर्क अमेरिकी प्रविधि चिनियाँ बजारमा उपलब्ध रहँदा अमेरिकी कम्पनीको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बलियो हुने र चीनलाई आफ्नै प्रविधि विकास गर्न थप प्रोत्साहन नपुग्ने भन्ने थियो । तर, चीनसँगको प्रविधि प्रतिस्पर्धालाई राष्ट्रिय सुरक्षाको विषय मान्दै आएका अमेरिकी अधिकारीहरूले भने अत्याधुनिक चिपको निर्यातमा कडाइ गर्नुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन् । पत्नी र परिवारसँग माफी माग्दै हुआङ विवाद चर्किएपछि हुआङले कम्पनीका कर्मचारीलाई सम्बोधन गर्दै आफूले पत्नीप्रति बेइमानी गरेको स्वीकार गरेका छन् । एक्सियोसले प्राप्त गरेको उनको आन्तरिक सन्देशअनुसार उनले पत्नी र परिवारसँग माफी माग्दै आफ्नो व्यवहारका कारण पत्नी र सन्तानलाई चोट पुगेको बताएका छन् । उनले सन्देशमा लेखेका छन्, ‘मैले मेरी पत्नीप्रति बेइमानी गरेँ । मेरा कामले उनलाई र हाम्रा सन्तानलाई चोट पु‍र्याएको छ । मैले गरेको कामको कुनै बहाना छैन ।’ उनले कम्पनीका कर्मचारी, सञ्चालक समिति, व्यावसायिक साझेदार र सेयरधनीसँग पनि माफी मागेका छन् । आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न नसकेको स्वीकार गर्दै उनीहरूको विश्वास पुनः प्राप्त गर्न काम गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । ‘एनभीडीयाको नेतृत्व गर्नु मेरो जीवनकै ठूलो अवसर हो । म कम्पनीप्रति पूर्ण रूपमा प्रतिबद्ध छु र तपाईंहरूको विश्वास पुनः प्राप्त गर्न काम गर्नेछु,’ उनको सन्देशमा उल्लेख छ । यद्यपि, कर्मचारीलाई पठाइएको उक्त सन्देशमा उनले एलिस हुआङको नाम उल्लेख गरेका छैनन् । न त उनीसँगको सम्बन्धबारे विस्तृत विवरण नै दिएका छन् । उनले मुख्य रूपमा आफ्नो वैवाहिक सम्बन्धमा बेइमानी गरेको स्वीकार गरेका हुन् । अमेरिकी संसद्ले पनि माग्यो जवाफ हुआङसँग जोडिएको यो विषय अमेरिकी संसद्सम्म पुगेको छ । अमेरिकी प्रतिनिधिसभाका चीनसम्बन्धी समिति, विदेश मामिला समिति र गुप्तचर समितिका रिपब्लिकन नेतृत्वले नोभेम्बर ४ मा हुआङलाई पत्र लेख्दै घटनाबारे जानकारी दिन आग्रह गरेका थिए । उनीहरूले एलिससँगको सम्बन्ध र एनभीडीयाको संवेदनशील सूचना सुरक्षासम्बन्धी व्यवस्थाबारे जानकारी दिन आग्रह गरेका हुन् । पत्रमा चीनले अमेरिकी संवेदनशील प्रविधि र सूचनामा पहुँच प्राप्त गरेको हुन सक्ने विषय राष्ट्रिय सुरक्षाका दृष्टिले गम्भीर रहेको उल्लेख गरिएको छ । अमेरिकी संसद्ले यस घटनाबाट राष्ट्रिय सुरक्षामा परेको सम्भावित जोखिमको वास्तविक अवस्था पत्ता लगाउनुपर्ने जनाएको छ । यसअघि अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले पनि हुआङ र एलिसबीचको सम्बन्धबारे अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनका उच्च अधिकारीहरूलाई जानकारी गराएको द न्युयोर्क टाइम्स ले जनाएको थियो । समाचारअनुसार ट्रम्पलाई पनि यस विषयमा जानकारी दिइएको थियो । तर, ट्रम्पले यसअघि यस विषयमा कुनै कदम नचालेको समाचारमा उल्लेख छ । आइतबार पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले हुआङलाई राम्रो व्यक्ति भन्दै उनको कामको प्रशंसासमेत गरेका थिए । उनले हुआङसँग त्यस दिन कुरा नभएको बताए पनि आफूले उनीसँग चीन भ्रमणमा जान सक्ने सम्भावनालाई अस्वीकार नगरेको बताएका थिए । अमेरिकी विदेशमन्त्री रुबियोले भने यो विषयमा टिप्पणी गर्न अस्वीकार गरेका छन् । उनले घटनाको संवेदनशील प्रकृति र कम्पनीभित्रको आन्तरिक विषय भएकाले यसबारे बोल्न नसक्ने बताएका थिए । चीन भन्छ– आरोप निराधार उता, चीनले भने जासुसीसम्बन्धी आरोप अस्वीकार गरेको छ । चिनियाँ पक्षले एलिस हुआङलाई चीनको गुप्तचर निकायले परिचालन गरेको भन्ने दाबीलाई निराधार र चीनलाई बदनाम गर्ने प्रयास रहेको बताएको हो । एनभीडीयाले यसअघि हुआङ र एलिसबीचको सम्बन्ध सामान्य व्यावसायिक सम्पर्क मात्रै रहेको बताउँदै आएको थियो । कम्पनीले आफ्ना प्रमुखले प्रत्येक वर्ष हजारौं ग्राहक कम्पनीका कार्यकारीहरूसँग भेटघाट गर्ने र एसियाका क्लाउड सेवा ग्राहकलाई सामान्य व्यावसायिक जानकारी मात्रै उपलब्ध गराउने गरेको जनाएको थियो । यस्ता खाले भेटघाटमा कम्पनीको व्यापारिक गोप्य सूचना वा अमेरिकी राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित जानकारी आदानप्रदान नहुने कम्पनीको दाबी थियो । तर, पछिल्लो घटनाक्रमपछि कम्पनीले स्वतन्त्र छानबिन सुरु गर्ने निर्णय गरेको हो । नेतन्याहूलाई सत्ताच्युत गर्ने दाउमा आइजेनकोट मध्यावधि चुनावपछि मस्कलाई ४२० अर्ब डलर बढी घाटा कुवेतमा सद्दाम हुसेनको कब्जा र ४ दिन टिकेको ‘कुवेत गणराज्य’ बाइनान्स ह्याकमा उत्तर कोरियाको संलग्नता अस्वीकार जेनजी आन्दोलनको रापमा जर्मनी इजरायलको चुनावी नतिजा र अबका चुनौती चिनियाँ अर्बपतिहरूमा नागरिकता त्याग्नेको संख्या बढ्दै एम्बाप्पेको अभिव्यक्तिले ला–लिगाको ४० करोड युरोको कारोबार जोखिममा ब्राजिलमा लुलाको ऐतिहासिक जित, चौथो कार्यकाल अहिलेसम्मकै कठिन
अच्युत खरेलका दुवै नियुक्ति खुमबहादुरबाट
काठमाडौं । बालेन सरकारले प्रहरी महानिरीक्षक (आईजीपी) दानबहादुर कार्कीलाई पदमुक्त गरेपछि धेरैले पूर्व आईजीपी अच्युतकृष्ण खरेललाई सम्झिए । र, खरेलझैं कार्की पनि पुनः आईजीपीमा फर्किने विश्लेषण गर्दैछन् । ३० वर्ष पुरानो खरेल प्रकरण के थियो ? कसरी आईजीपीबाट पदमुक्त भए ? कसरी पुनः आईजीपीमा नियुक्त भए ? खोज्दा तथ्यहरू निकै रोचक भेटिए । तत्कालीन गृहमन्त्री खुमबहादुर खड्काले खरेललाई आईजीपी बनाए । खड्कापछिका गृहमन्त्री बामदेव गौतमले उनलाई पदमुक्त गरे । ८ महिनापछि फेरि सरकार परिवर्तन भयो । गृहमन्त्रीमा खड्का फर्किए । खड्काले आईजीपीमा पुनः खरेललाई नियुक्ति गरे । अच्यूतकृष्ण खरेलले आत्मकथामा धेरै रोचक कुरा लेखेका छन् । वि.सं २०५३ साल माघ महिनाको घटना हो । प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा थिए, गृहमन्त्री खुमबहादुर खड्का । एकैदिन एआईजी बनेका अच्युतकृष्ण खरेल र ध्रुबबहादुर प्रधानबीच आईजीपी बन्ने दौडधूप चलिरहेको थियो । एक जना पत्रकारले एआईजी खरेललाई फोन गरेर शंकरदेव क्याम्पस अगाडि भेट्न बोलाए । एआईजी खरेल पत्रकारले बोलाएकै ठाउँमा पुगे । खरेल आफैले हाँकेको गाडीमा ती प्रभावशाली पत्रकार चढे । उनी बेनामी छन् । खरेलले गाडी थापाथली, पुल्चोक, सातदोबाटो, कोटेश्वर, गौशाला, महाराजगञ्ज हुँदै फेरी पुतलीसडक शंकरदेव क्याम्पस अगाडि पुर्याए । यस यात्रामा धेरै कुरा भए, त्यसमध्ये मुख्य दुई कुरा भएछन् । पहिलो, आईजीपी बनाउने ग्यारेन्टीसहित नेतालाई घुस खुवाउन २० लाख रुपैयाँ माग गरे पत्रकारले । दोस्रो, एआईजी खरेलले पत्रकारको प्रस्ताव अस्वीकार गर्न सकेनन् । खरेलले किताबको २६२ पृष्ठमा लेखेका छन्– ‘आईजीपी हुन २० लाख रुपैयाँ ठूलो कुरा होइन । दिन नसकिने पनि होइन । जग्गा जमिन छँदै थियो । एउटा टुक्रा बेचेर पनि सजिलै २० लाख जुगाड गर्न सकिन्थ्यो ।’ पत्रकारको प्रस्तावपछि आफू रन्थनिएको र उक्त प्रस्ताव सिधै अस्वीकार गर्न पनि नसकेको उल्लेख गरेका छन् । यस विषयमा छलफल गर्न उक्त पत्रकारसँग तीन पटकसम्म भेटर कुरा गरेको र फोनमा समेत संवादहरू भएको उल्लेख गरेको छन् । तर, खरेलले २० लाख घुस माग्ने पत्रकारको नाम सार्वजनिक गरेका छैनन् । खरेल वि.सं २०५३ फागुन १५ गते आईजीपीमा नियुक्त भए । वि.सं २०५३ फागुन २५ गते देउवा नेतृत्वको सरकार ढल्यो । फागुन २७ गते प्रधानमन्त्री लोकेन्द्र बहादुर चन्दको नेतृत्वमा नयाँ मन्त्रिपरिषद् गठन भयो । बामदेव गौतम गृहमन्त्री भए । सरकार गठन लगत्तै गृहमन्त्री गौतम र खरेलबीच मन फाट्यो । आत्मकथामा यसबारे लामो व्याख्या छ । वि.सं २०५३ चैत ७ गते साँझ प्रहरी महानिरीक्षकको हैसियतमा खरेलले राजा वीरेन्द्रलाई भेटे । खरेलसँग राजाले नयाँ ‘पोल’ खोलिदिए । ‘गृहमन्त्रीको प्रस्तावमा प्रधानमन्त्रीले तपाईंलाई आईजीपीबाट हटाउन लागेका रहेछन् । मैले यसो गर्नु हुँदैन भनेर पठाइदिएँ’ पृष्ठ २७१ मा लेखिएको छ । २०५३ चैत १९ गते राति पूर्वडीएसपी समेत रहेका खरेलका छिमिकी एवं शुभचिन्तक नरहरि सङ्ग्रौलाले आईजीपीलाई फोन गरे । उनी एमाले निकट थिए र सोही दिन पार्टी कार्यलय गएको सुनाए । र, नयाँ कुरा पनि भने– ‘छिट्टै २५ लाख तयार गर्नुस्, है । होइन भने पुलिसमा पहिरो जान्छ ।’ फोनमा यति भनेपछि सङ्ग्रौलाले कुरा टुङ्ग्याए । खरेलले १२ दिनअघि राजा विरेन्द्रले भनेको कुरा सम्झिए । सङ्ग्रौलाले २५ लाख तयार गर्नु भने । खरेलले नाइँ पनि भनेनन्, ल पनि भनेनन् । ३ दिनपछि अर्थात चैत २२ गते विहानै खरेलले खबर पाए– ‘सरकारले मलाई राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग प्रमुखमा सरुवा गरेर धुव्रबहादुर प्रधानलाई नयाँ आईजीपी नियुक्त गर्यो ।’ सरुवाको निर्णय उल्ट्याउन खरेलले धेरै कसरत गरे । राजदरवारका सैनिक सचिव शान्तकुमार मल्लमार्फत राजा वीरेन्द्रसम्म लविङ गरे । तत्कालीन मन्त्रिपरिषद्का परराष्ट्रमन्त्री प्रकाश चन्द्र लोहनीदेखि एमाले अध्यक्ष मनमोहन अधिकारसम्म भेटे, आफ्ना कुरा गरे । तर, केही लागेन । खरेललाई अनुसन्धान विभागमा काम गर्दा मासिक ३० लाख रुपैयाँसम्मको लाभ गराउनेदेखि अमेरिकाको राजदूत बनाउनेसम्मको प्रस्ताव गरियो । यस्तो लाभको प्रस्ताव ल्याउनेको सूचीमा पूर्वन्यायाधीश प्रचण्डराज अनिल, एमाले नेता सीपी मैनाली, पत्रकार देवप्रकाश त्रिपाठी, राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका सेकेन्डम्यान हरिबहादुर चौधरीसम्मको नाम उल्लेख गरेका छन् । यस्तो लाभको प्रस्तावसँगै एउटा सर्त थियो– ‘सरकारविरुद्ध अदालतमा मुद्दा नहाल्ने । तर, खरेलले मानेनन् । उनले चैत २६ गते राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग प्रमुखमा गरिएको नियुक्ति बदरको माग गर्दै सर्वोच्च अदालतमा रिट निवेदन दर्ता गराए । आत्मकथा पुस्तकमा खरेलले आफू धेरै अनुशाषित र निष्ठावान फौजीको रूपमा उभ्याउने प्रयास गरेका छन् । तर, अदालतमा हालेको मुद्दालाई प्रभावित बनाउन र आफ्नो पक्षमा फैसला गराउन खरेलले सक्दो प्रयास गरेको देखिन्छ र आफूलाई उदाङ्गो बनाएका छन् । प्रधानन्यायाधीश त्रिलोकप्रताप राणा र ओमभक्त श्रेष्ठको कार्यकालभर हरसम्भव कोसिस गरेको, चिनेजानेका मान्छे गुहारेको, भनसुन गराएको तर अदालती महाराजाका अगाडि कसैको केही नलागेको उनले आत्मकथामा खुलस्त लेखेका छन् । राजाको निजी सचिव सुदन पोखरेलले आफूलाई धेरै रुचाउने गरेको, सुदनकी दिदी पर्नेसँग न्यायाधीश केशव उपाध्यायले विवाह गरेको, दरवारका सचिव सुधन पोखरेलले भिनाजु नाता जोडेर मुद्दा हेरिरहेका न्यायाधीश केशव उपाध्यायसँग भेटेको, अच्युतलाई न्याय दिलाउनु भनेको र न्यायाधीशले अच्युतलाई अन्याय परेकोले न्याय दिलाउने बताएको, न्यायाधीश केशवसँग अत्यन्तै निकट रहेका तत्कालीन अर्का न्यायाधीश रामहरि फुयाल मार्फत पनि लविङ गरेको, सोही मुद्दा हेरिरहेका अर्का न्यायाधीश मोहनप्रसाद शर्माको घर कमलपोखरी पुगेर लविङ गरेको, मोहन प्रसादको घरमा बसेर दुवै न्यायाधीशले फैसला लेख्नेसम्मको सहमति गरेको लेखेका छन् । तर, अन्तिममा अर्का न्यायाधीश केशव उपाध्याय मोहनको घरमा नगएपछि मोहनको श्रीमतीले घरमा बनाएको खाना खेर गएको, भोलिपल्ट असोज १० गतेको अदालतमा दुई न्यायाधीशबीच मत बाझिएको र फैसला हुन नसकेको विषयहरू विस्तृत रूपमा पुस्तकमा लेखिएको छ । अदालतमा मुद्दा लम्बियो । लोकेन्द्र बहादुर चन्द नेतृत्वको सरकार ढल्यो । असोज २१ गते प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापाको नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेस र राप्रपाको गठबन्धनमा नयाँ सरकार बन्यो । नयाँ सरकार बन्ने तयारी हुँदै गर्दा आईजीपीमा आफूलाई पुर्नवहाली गराउने माग लिएर खरेलले हुनेवाला प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापा, उनका विश्वासपत्र नवराज सुवेदी, पूर्वप्रधानमन्त्री तथा कांग्रेस सभापति गिरिजाप्रसाद कोइराला, पूर्वप्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराई र नयाँ सरकारमा प्रबल दावेदार मानिएको खुमबहादुर खड्कालगायत शक्तिशाली व्यक्तिहरूलाई घरघरमा गएर भेटेका थिए । सबैले आफूलाई आईजीपीमा पुर्नस्थापित गर्ने आश्वासन दिएको खरेलले किताबमा लेखेका छन् । तर, प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापाले बुद्धिमान तामाङलाई गृहमन्त्री बनाएपछि आफूलाई आईजीपीमा पुर्नस्थापित गराउने पहल कमजोर भएको खरेलको व्याख्या छ । यसअघि आईजीपी भएको समयमा बुद्धिमान तामाङले एउटा चोरलाई छुटाउन भनेका थिए तर खरेलले मानेनन् । त्यस विषयमा बुद्धिमान र खरेलबीच विवाद र बाझाबाझ भएको थियो । तर, तामाङ लामो समय गृहमन्त्रीमा टिकेनन् । मंसिर १८ गते मन्त्रिपरिषद् हेरफेर भयो । खुमबहादुर खड्का दोस्रो वरियताका गृहमन्त्री भए । खरेल खुशीले गदगद् बने । आत्मकथामा लेखिएअनुसार खड्का र खरेलबीच निकट सम्बन्ध थियो । खरेल खड्काको घरमा बारम्बार पुगिरहन्थे । २०५३ सालमा पनि खड्का गृहमन्त्री रहेकै बेलामा खरेल आईजीपीमा नियुक्त भएका थिए । वि.सं २०५४ सालमा पनि खड्का गृहमन्त्री भएको ८ दिनपछि अर्थात मंसिर २६ गते दोस्रो पटक आईजीपीमा नियुक्त भए । ‘सरुवा भएको ८ महिनापछि म दोस्रो पटक आईजीपीको फुली लगाएर हेडक्वार्टर फर्कें’ खरेलले लेखेका छन् । पछि, २०५५ असार १९ गते सर्वोच्च अदालतले पनि खरेलको मुद्दाको पक्षमा फैसला गर्यो । जतिबेला राजनीतिक नियुक्तीबाट उनी आईजीपी भइसकेका थिए । अन्तिममा अदालतबाट आफ्नो पक्षमा फैसला आएको तर अदालतको आदेशमा आईजीपीको फूली लगाउने आफ्नो इच्छा पुरा नभएको पनि खरेलले लेखेका छन् । आईजीपी नियुक्त हुन र पद टिकाइ राख्न दुई पटक गरेर आफूसँग ४५ लाख रुपैयाँ माग गरिएको तर दुवै पटक आफूले घुस नखुवाएको उनको दावी आत्मकथामा छ । अर्को रोचक दाबी पनि छ । नियुक्ति पूर्वपत्रकारले माग गरेको २० लाख रुपैयाँ पनि बामदेव गौतमको नाममा माग भएको र छिमेकीले २५ लाख रुपैयाँ पनि वामदेवकै नाममा माग गरेको दाबी खरेलको छ । विसं २०५० को दशकमा सबैभन्दा भ्रष्ट नेताहरूको चर्चामा आउने नाम हुन् खुमबहादुर खड्का र वामदेव गौतम । खड्कालाई सर्वोच्च अदालतले २०६९ सालमा भ्रष्टाचार मुद्दामा दोषी नै ठहर गर्यो । उनी जेल पनि परे । तिनै भ्रष्ट छविका खड्काले घुस नखाई खरेललाई दुई पटक आईजीपी बनाए होलान् ? पदमुक्त गराएको रिसले खरेलले गौतमलाई मात्र झोसेर किताबमा वर्णन गरेका त होइनन् ? शंका गर्ने आधार धेरै छन् । खरेलले आत्मकथामा कतै आफूलाई आदर्शपूर्ण पात्रको रूपमा चित्रण गरेका छन् भने कतै आफूलाई आईजीपी पदमा पुन:स्थापित गराउने गर्ने नहुने काममा संलग्न गराएका छन् । राजदरबारबाट अदालतमा ज्याक लगाउनेदेखि न्यायाधीशका घरघरमा पुगेर आफ्नो पक्षमा फैसला गराउन हारगुहार माग्ने काम आफूले गरेको आत्मकथामा सविस्तार पढ्न पाइन्छ । आफू आईजीपी हुँदा मन्त्रीका झण्डावाल गाडी चढेर शरदसिहं भण्डारी नेपाल प्रहरीको हेडक्वाटरमा गएको र त्रिभुवन विमानस्थलको भन्सार नाकाबाट आफ्ना सुनतस्करलाई विना चेकजाँच छोडिदिन माग गरेको विषय उनले आत्मकथामा लेखेका छन् । तर, उनले न तत्काल शरदसिंह भण्डारीलाई प्रहरी हिरासतमा लिने काम गरेका छन्, न त यति गम्भीर विषयको जानकारी प्रधानमन्त्रीको कार्यालयमा वा राजदरबारमा पढाउने काम पनि गरेका छैनन् । दाबी बलियो बनाउन कार्कीले टेकेका दुई नजिर कार्कीले आईजीपी पद गुमाउनुका ५ कारण मनोज केसीलाई चिनाएका ६ काण्ड आईजीपीको फुली खोसिएकाहरू को हुन् नवनियुक्त आईजीपी मनोज केसी ?