विकास वहस

प्रियराज रेग्मी क्रिस्टल कञ्चनजङ्घा सेक्युरिटिज प्रालि (ब्रोकर नम्बर ५०) का संस्थापक अध्यक्ष हुन् । कम्पनीको रणनीतिक नेतृत्व, व्यवसाय विकास तथा विस्तारमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आएका रेग्मीले दीर्घकालीन विकास र व्यावसायिक रणनीति निर्माणमा योगदान पुर्याउँदै आएका छन् । नेपालको पुँजी बजारको विकास र सुदृढीकरणका लागि नीतिगत छलफल तथा निजी क्षेत्रका पहलमा योगदान दिँदै आएका रेग्मी नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको पुँजी बजार समितिका सभापति पनि हुन् । उनी नेपाल स्टक ब्रोकर्स एसोसिएसनका पूर्वअध्यक्षसमेत हुन् । पुँजी बजारमा लामो अनुभव हासिल गरेका उनले नेपालको धितोपत्र बजारको विकास, आधुनिकीकरण तथा सुदृढीकरणसम्बन्धी छलफल र पहलमा सक्रिय योगदान दिँदै आएका छन् । पुँजी बजारका चुनौती, सम्भावना र सुधारका विषयमा पुँजी बजार समितिका सभापति रेग्मीसँग विकासन्युजका लागि सीआर भण्डारीले कुराकानी गरेका छन् ।  तपाईंले केही दिनअघि ‘रोगी पुँजी बजारलाई तन्दुरुस्त पार्न सरकार र नियामकले एन्टिबायोटिक र भिटामिन दुवै चलाएको छ’ भन्नुभएको थियो । पुँजी बजारमा लागेको वास्तविक रोग के थियो ? सरकारले चलाएको एन्टिबायोटिक र भिटामिन के-के हुन् ? पुँजी बजारमा लगानीकर्ताको मनोबल घटिरहेको अवस्थामा सरकारले कर, संस्थागत सुशासन र संस्थागत लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्नेलगायत विषय समेटेर २१ बुँदे कार्ययोजना अघि सारेको छ । यसलाई भिटामिनका रूपमा हेर्नुपर्छ । सँगै नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन)ले नियमकानुनमा सुधार गर्ने, कानुनी छिद्रहरू टाल्ने र व्यवसायीहरूको स्तरीकरण गर्ने, नियामकीय प्रबन्ध मिलाएर विकृति र विसङ्गति हटाउने काम भइरहेको छ । जस्तै, आईपीओमा भएका विकृति हटाउने र दोस्रो बजारमा सेयरको मूल्य निर्धारण निष्पक्ष होस् भन्ने उद्देश्यले बोर्डले काम गरिरहेको छ । यस्ता विषयलाई मैले एन्टिबायोटिकका रूपमा सङ्केत गर्न खोजेको हुँ । पुँजी जुटाउन बजारमा आउनेभन्दा पनि सूचीकृत भएर लगानीकर्ताबाट पैसा लिएर जाने नियतले कम्पनीहरू आएको देखिन्थ्यो । पछिल्ला तीन-चार वर्षमा यस्तो प्रवृत्ति बढेको थियो । वास्तवमा जसलाई पुँजी चाहिएको छ, त्यस्ता कम्पनीलाई आईपीओ जारी गर्न दिनुपर्छ । दोस्रो बजारमा सूचीकृत भइसकेपछि प्रवर्द्धकहरूले पैसा लिएर जाने, थोरै सेयर र कम आपूर्ति भएका सेयरको मूल्य आकाशिने, लकइन अवधि खुल्दा मूल्य निकै तल झर्ने तथा सेयरमा लगानी गर्नुभन्दा पनि मूल्यको उतारचढावबाट फाइदा लिन खोज्ने प्रवृत्तिलगायत गतिविधि पुँजी बजारमा थिए ।  साथै, पुँजी बजार सेयर बजारका रूपमा मात्रै सीमित रह्यो । वास्तविक अर्थमा पुँजी बजार बन्न सकेन । सेयर बजार यसको एउटा अङ्ग मात्रै हो । ऋणपत्र बजार चल्नुपर्छ, डेरिभेटिभ मार्केटको विकास हुनुपर्छ, सामूहिक लगानी कोष (म्युचुअल फण्ड)को आकार बढ्नुपर्छ, लगानीकर्ताको सचेतना अभिवृद्धि हुनुपर्छ र गुणस्तरीय लगानी हुनुपर्छ । त्यसले अर्थतन्त्रको दिगो विकासमा योगदान दिन सक्नुपर्छ ।  आवश्यकताअनुसार कम्पनीले पुँजी प्राप्त गर्न सक्ने संयन्त्र पनि छैन । अहिले आईपीओ जारी गर्ने र दोस्रो बजारमा सेयर किनबेच गर्ने व्यवस्था मात्रै प्रमुख रूपमा देखिन्छ । सरकारले जारी गरेको कार्ययोजनाले सेयर बजारलाई फराकिलो बनाएर वास्तविक पुँजी बजार निर्माण गर्न खोजेको देखिन्छ । यो कार्यान्वयन हुँदै गयो भने पुँजी बजारले वास्तविक स्वरूप लिन सक्ने देखिन्छ । यति धेरै सहजता हुँदाहुँदै पनि बजारले गति लिन सकेको छैन । समस्या नीतिगत व्यवस्थामा हो कि लगानीकर्ताको मनोबलमा ?  अहिले स्थायी सरकार छ । बजार सुधारका काम यही सरकारले गर्ने हो । सरकारप्रति पूर्ण विश्वास छ । नीतिमा ठूलो समस्या छ जस्तो लाग्दैन । नीतिले एउटा दृष्टिकोण देखाउने हो । कार्ययोजनाले कस्तो नीति आउँछ भन्ने बाटो देखाएको छ । अब त्यसलाई कार्यान्वयनको चरणमा लैजानुपर्छ । बजार तीन-चार वर्षदेखि थलिएर बसेको छ । बजारमा लगानी गर्नेभन्दा पनि सेयरको मूल्यमा हुने उतारचढावबाट खेल्ने प्रवृत्ति बढेको छ । त्यसरी कारोबार गर्ने लगानीकर्ताको पुँजी क्षय भएर फेरि कारोबार गर्न सक्ने अवस्था छैन । उनीहरू पुरानै अवस्थामा नफर्किएकाले नयाँ पुँजी बजारमा आउन सकेको छैन । बजारमा केही सुधार देखियो भने नयाँ लगानीकर्ता आकर्षित हुन सक्छन् । हाम्रो बजारमा संस्थागत लगानीकर्ताको क्षमता, सङ्ख्या र भूमिका कमजोर छ । यस्तो अवस्थामा संस्थागत लगानीकर्ताको सक्रिय भूमिका आवश्यक हुन्छ । संस्थागत लगानीकर्ताले बजारमा हस्तक्षेपकारी भूमिका निर्वाह गरेर बजारलाई एउटा निश्चित स्तरमा पुर्याएपछि विस्तारै सर्वसाधारणको मनोबल बढ्दै जान्छ । मार्जिन कारोबार सुविधा लामो समयदेखि लगानीकर्ताको माग थियो । कार्यान्वयनमा आएपछि पनि यसको प्रभाव अपेक्षाअनुसार देखिएन । यसको मुख्य कारण के हो ? ब्रोकर कम्पनीहरूले पर्याप्त रूपमा प्रवर्द्धन नगरेका हुन् कि लगानीकर्ताले जोखिम लिन नचाहेका हुन् ? मार्जिन कर्जा लिएर मार्जिन कारोबार गर्नु भनेको सामान्यतया छोटो अवधिमा बजारमा हुने उतारचढावबाट फाइदा लिन चाहने कारोबारी (ट्रेडर) लगानीकर्ताले ब्रोकरबाट थप रकम लिएर कारोबार गर्ने व्यवस्था हो । दीर्घकालीन लगानीका लागि भने ब्रोकरबाट भन्दा बैंकबाट कर्जा लिन लगानीकर्ताले प्राथमिकता दिन्छन् । यसको मुख्य कारण लागत हो । सेयर रोक्का नराखी आफूले चाहेको समयमा किनबेच गर्न पाउने, बैंकसम्म पुग्नुपर्ने झन्झट कम गर्ने र बजारमा उपलब्ध अवसरको फाइदा लिन मार्जिन सुविधा उपयोग गरिन्छ । दीर्घकालीन लगानी गर्ने लगानीकर्ताले आफ्नो बचतबाट वा कर्जा लिएर लगानी गरेको हुन्छ । उसले निश्चित मूल्यमा प्रवेश गर्ने र अर्को मूल्यमा निस्किने योजना बनाएको हुन्छ । तर, अहिले सेयरको मूल्यमा हुने उतारचढावबाट फाइदा लिन खोज्ने धेरै ट्रेडरको लगानीयोग्य पुँजी सकिएको अवस्था छ । उनीहरूले आफ्नै पुँजी नहाली मार्जिन सुविधा पाउँदैनन् । नियामकले तोकेको ३० प्रतिशत पुँजी लगानीकर्ताले हाल्नैपर्छ । एकथरी ट्रेडर लगानीकर्ताको पुँजी सकिएको छ । उनीहरू आफ्नै पुँजीको व्यवस्था गरेर आउनुपर्छ । यसको अर्थ मार्जिन कर्जा चलेको छैन भन्ने होइन । विस्तारै यसको प्रयोग भइरहेको छ । ब्रोकरको आकार र कोषको आकारअनुसार दैनिक दुईदेखि अढाइ करोड रुपैयाँसम्मको सेयर किनबेच मार्जिन सुविधामार्फत भइरहेको छ । ठूला ब्रोकरमा कारोबारको आकार अझ ठूलो पनि हुन सक्छ । धेरै ब्रोकर नेपाल राष्ट्र बैंकबाट अनुमतिपत्र लिने प्रक्रियामा छन् र फण्डको व्यवस्था पनि गरिरहेका छन् । विस्तारै मार्जिन कारोबारको प्रभाव बजारमा देखिँदै जान्छ । त्यसको प्रभाव बजार उकालो लागोस् भन्ने लगानीकर्ताको अपेक्षा छ नी ? हाम्रो बजार एकतर्फी प्रवृत्तिको छ । समस्या नै यहीँ छ । सुधारका कार्यक्रम ल्याउँदा पनि बजारमा नकारात्मक प्रभाव परिरहेको छ भने त्यसको कारण बुझ्नुपर्छ । मार्जिन सुविधाले बजार बढाउँछ नै भन्ने छैन । अहिले पनि कतिपय कम्पनीको सेयर मूल्य बढेको छ भने कतिपय कम्पनीको अस्वाभाविक रूपमा बढेको मूल्य अहिले तीन-चार सय प्रतिशतसम्म घटेको छ । यो पनि सुधारको प्रभाव हो । समग्रमा नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से)को सूचकाङ्क बजारको कुल पुँजीकरणका आधारमा गणना गरिन्छ । त्यसकारण समग्र सूचकाङ्कलाई हेरेर मात्रै निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन । कम्पनीगत अवस्थालाई पनि हेर्नुपर्छ । अहिले लगानीकर्ताले गुणस्तरीय लगानी गरिरहेको देखिन्छ । कारोबारको कुल रकममा पहिले कारोबारीहरूको भूमिका बढी थियो । अहिले उनीहरूको भूमिका कमजोर भएको छ र वास्तविक लगानीकर्ताको भूमिका बढेको देखिन्छ । दीर्घकालीन लगानी गर्ने लगानीकर्ता छोटो अवधिको कारोबारमा रमाउँदैनन् । उनीहरूले कम्पनीको मूल्याङ्कन गर्छन् र निश्चित समयपछि अर्थतन्त्र तथा कम्पनीको अवस्था सुधार होला भन्ने अपेक्षासहित विस्तारै सेयर खरिद गर्दै जान्छन् । आफूले अपेक्षा गरेको मूल्यमा पुगेपछि सेयर बिक्री गर्छन् । कारोबारको मात्रा बढाउने काम मुख्यतः कारोबारीहरूले गर्छन् । अहिले उनीहरूको पुँजी नै सकिएको छ । पुँजी सकिएपछि कारोबार गर्ने क्षमता पनि रहँदैन । त्यसकारण अहिले वास्तविक लगानीकर्ताले बजारमा पैसा लगाइरहेका छन् । कारोबारीहरूको पुँजी क्षय भइसकेकाले उनीहरूसँग कारोबार गर्ने क्षमता छैन । बजार घटेपछि कतिपय कारोबारी बाहिरिन सकेका छैनन् । उनीहरूले खरिद गरेको मूल्यमा बजार नपुगेकाले पर्खेर बसेका छन् । त्यसैले मार्जिन कर्जा लिएका र दीर्घकालीन लगानीको योजना बनाएका लगानीकर्ताले ब्रोकरको मार्जिन सुविधा वा बैंकको कर्जामार्फत लगानी गरिरहेका छन् । अहिले बैंकहरूमा कर्जाको माग पनि बढिरहेको छ । बैंकमार्फत पनि मार्जिन प्रकृतिको कर्जा उपयोग भइरहेको छ । नेपालको पुँजी बजारमा संस्थागत लगानीकर्ताको भूमिका कमजोर देखिन्छ । बजार घट्दा होस् वा बढ्दा, उनीहरू निर्णायक भूमिकामा देखिँदैनन् । यसको कारण नीतिगत अवरोध हो कि संस्थागत लगानीकर्ताकै कमजोरी ? संस्थागत लगानीकर्तालाई प्रभावकारी बनाउन के गर्नुपर्छ ? कसैले लगानी गर भनेर मात्रै संस्थागत लगानीकर्ताले लगानी गर्ने होइन । उनीहरूले दीर्घकालीन र निश्चित आम्दानी प्राप्त गर्न सकिने क्षेत्रमा लगानी गर्छन् । ऋणपत्र बजार पनि एउटा विकल्प हो । उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण लगानी सेयरमा मात्रै केन्द्रित गर्दैनन् । किनभने उनीहरूले निक्षेपकर्ताबाट लिएको रकम फिर्ता गर्नुपर्छ । त्यसैले न्यूनतम प्रतिफल सुनिश्चित होस् भन्ने चाहना राख्छन् । सरकारी स्वामित्वका संस्थाको नीति तथा पुँजी बजारलाई उपयोग गर्ने विषयमा बुझाइ र नियमकानुनमा केही कमजोरी देखिन्छन् । बीमा कम्पनीहरूले नियामकीय सीमासम्म लगानी गरिसकेका छन् । बैंकहरूका लागि हालै सहज नीति आएको छ । उहाँहरूले योजना बनाउँदै हुनुहुन्छ होला । चाडपर्व सकिएपछि उहाँहरूको बजारमा प्रवेश हुन सक्छ । थप सहजीकरणका लागि बीमा कम्पनीहरूको लगानी क्षमता बढाइदिन बीमा प्राधिकरणले आवश्यक व्यवस्था गर्नुपर्छ । विशेष ऐनद्वारा सञ्चालित संस्थाहरूका हकमा मन्त्रालयबाटै कहाँ समस्या छ र नियमकानुनमा के-कस्ता अवरोध छन् भन्ने स्पष्ट पारिनुपर्छ । त्यसका लागि अर्थ मन्त्रालय वा नेपाल सरकारले स्पष्ट निर्देशन दिनुपर्छ ।  सीमित कम्पनीको सेयरमा अस्वाभाविक कारोबार हुने गरेको आरोप बेलाबेलामा लाग्ने गर्छ । ब्रोकरले शङ्कास्पद कारोबार पहिचान गरेपछि नियामकलाई जानकारी गराउने व्यवस्था व्यवहारमा कत्तिको प्रभावकारी छ ? ब्रोकर कम्पनीहरू आफैँ त्यस्ता कारोबार नियन्त्रण गर्न कति चनाखो छन् ? ब्रोकरले आफ्नो जोखिमको पक्ष हेर्ने हो । कुन सेयर कतिमा किन्ने र कतिमा बिक्री गर्ने भन्ने विषय लगानीकर्ताको अधिकार हो । हामीले देखेसम्म वा प्रसङ्ग निस्किँदा लगानीकर्तालाई यो कम्पनीमा के विशेषता छ, किन किन्नुभएको हो, राम्रोसँग अध्ययन गर्नुभएको छ कि छैन, यसको प्रतिसेयर आम्दानी कति छ, व्यवसायको अवधारणा के छ, खुद सम्पत्ति मूल्य कति छ र भविष्यमा सम्भावना कति छ भन्ने विषय हेरेर लगानी गर्न सुझाव दिन्छौँ । तर, यो सेयर किन्नुहोस् वा नकिन्नुहोस् भनेर हामी भन्न सक्दैनौँ । ब्रोकरहरुले कारोबारको राफसाफ गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन, ग्राहकले नियमअनुसार कारोबार गरेको छ कि छैन र भुक्तानी गर्छ कि गर्दैन भन्ने विषय हेर्ने हो । कुनै सेयर किन्न वा नकिन्न भन्नका लागि ब्रोकरसँग नियामकीय व्यवस्था पनि छैन । अहिले पूर्ण सेवासहितको दलाली सेवा उपलब्ध गराउने र लगानी परामर्श दिने व्यवस्था भयो भने हाम्रो भूमिका बढ्न सक्छ । अहिले हामीले लगानीकर्तालाई सचेत भएर लगानी गर्न र निश्चित आधारहरू हेरेर मात्रै लगानी गर्न सुझाव दिन सक्छौँ ।  शंकास्पद कारोबारमा ब्रोकरले सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिन्छन् कि दिँदैनन् ? व्यक्तिगत लगानीकर्ताका विषयमा हामीले सिधै रिपोर्ट गर्ने कुरा हुँदैन । बजारमा मूल्यको कृत्रिम उतारचढाव गरिरहेको छ, प्रतिनिधिमार्फत कारोबार भइरहेको छ, वास्तविक लाभग्राही अर्कै छ वा कारोबार शङ्कास्पद देखिएको छ भने त्यसबारे हामीले जानकारी दिन्छौं । तर, कुनै निश्चित लगानीकर्ताले यस्तो गरेको छ भनेर हामीले सिधै रिपोर्ट दिनेभन्दा पनि नेपाल स्टक एक्सचेन्ज र नेपाल धितोपत्र बोर्डले पनि निगरानी गरिरहेका हुन्छन् । कसले कति मूल्य बढाउँछ वा घटाउँछ भन्ने विषय अनलाइन कारोबार प्रणालीबाट निगरानी गर्न सकिन्छ । लगानीकर्ताले कहाँ बसेर कारोबार गर्छन् र के गर्छन् भन्ने कुरा भने कारोबार भइसकेपछि मात्रै थाहा हुन सक्छ । ‘सर्कल ट्रेडिङ’ वा आपसी मिलेमतोमा कारोबार हुने गरेको आरोप पनि बजारमा सुनिन्छ । विभिन्न घटनाले बिचौलिया तथा समूहगत कारोबारको प्रश्नसमेत उठाएको छ । यस्तो गतिविधिमा ब्रोकरको संलग्नता वा सहयोग हुन सक्ने आशङ्कालाई तपाईं कसरी हेर्नुहुन्छ ? यस्ता गतिविधि नियन्त्रणमा आइसके कि अझै सक्रिय छन् ? पुँजी बजारसँग सम्बन्धित घटना सार्वजनिक भएपछि त्यसबाट पर्याप्त पाठ सिकिएको छ । ब्रोकरहरूको कार्यशैलीमा पनि धेरै सुधार भएको छ । कसरी काम गर्ने र कुन दृष्टिकोणबाट हेर्ने भन्ने विषयमा ब्रोकरहरूले धेरै कुरा बुझेका छन् । आफ्नो नियन्त्रण प्रणाली र जोखिम व्यवस्थापनमा सचेत भएको देखिन्छ । जसकारण कतिपय कम्पनीको सेयर मूल्य धेरै घटेको पनि छ । बजारको संयन्त्रले त्यस्ता कम्पनीको अवस्थालाई बुझेर मूल्य तल ल्याएको देखिन्छ । कुनै न कुनै माध्यमबाट ठूलो रकम आएर केवल अनुमानका आधारमा मात्रै नभई मूल्यमा कृत्रिम प्रभाव पारेर सेयरको मूल्य बढाइएको थियो । तर, नियामकीय सुधार र ती घटनाले सबैलाई सचेत बनाएका छन् । अहिले बजार सुधारको चरणमा देखिन्छ । बजारको संयन्त्रले नै ती मूल्यलाई सच्याएको छ । आजभन्दा छ-आठ महिनाअघिको तुलनामा कतिपय कम्पनीको सेयर मूल्य अहिले निकै तल झरेको छ । लगानीकर्ताको माग छ- सेयर खरिद-बिक्री गर्दा मात्र कमिसन लिने र घाटामा सेयर बेच्दा कमिसन नलिने व्यवस्था हुनुपर्छ । ब्रोकर व्यवसायीले भने सञ्चालन लागत बढेकाले अहिलेको कमिसन पनि पर्याप्त नभएको बताउनुहुन्छ । ब्रोकर कम्पनीहरूको वास्तविक लागत र नाफाको संरचना हेर्दा अहिलेको कमिसन दर उचित छ ? लगानी गर्ने ठाउँमा लगानीकर्ता भएनन् भने ब्रोकर, नियामक, बजार सञ्चालक वा बजारमा सहभागी अन्य संस्थाको काम हुँदैन । पहिलो प्राथमिकता लगानीकर्ता नै हुन् । तर, लगानी गरिसकेपछि नाफा र घाटा हुनु स्वाभाविक हो । ब्रोकर कम्पनी वा यो प्रक्रियामा संलग्न संस्थाले लगानीकर्ताको नाफा हामीलाई दिनुहोस् भन्न मिल्दैन । त्यसैगरी, घाटा लागेको बेलामा मध्यस्थता गर्ने संस्थाले आफ्नो शुल्क नलिने वा लगानीकर्ताको घाटा बेहोर्ने भन्ने हुँदैन । एक सय रुपैयाँमा किनेको सेयरको मूल्य दुई सय रुपैयाँ पुग्यो भने पनि नाफा हुन सक्छ । तर, तीन सय रुपैयाँमा किनेको सेयरको मूल्य दुई सय रुपैयाँमा झर्यो भने घाटा हुन्छ ।  बजारमा सेवाको गुणस्तर कायम गर्न यस क्षेत्रमा काम गर्ने संस्थाहरूबीच समान प्रतिस्पर्धाको वातावरण हुनुपर्छ । लगानीबाट प्राप्त हुने प्रतिफल निश्चित स्तरभन्दा तल रह्यो भने सेवाको गुणस्तर बढ्न सक्दैन । त्यसैले धितोपत्र दलाल व्यवसायीको क्षेत्रमा कति पुँजी छ, त्यसले वार्षिक रूपमा कति प्रतिफल दिएको छ, बढ्दो बजारमा प्रतिफल कस्तो हुन्छ, घट्दो बजारमा कस्तो हुन्छ र औसतमा कस्तो छ भन्ने विषय तथ्याङ्कका आधारमा निर्धारण गर्नुपर्छ । पछिल्लो समय ब्रोकर कम्पनीहरूको पुँजी पनि धेरै बढिसकेको छ । तर, त्यो पुँजीले पर्याप्त काम पाएको छैन । पुँजीबाट प्राप्त हुने प्रतिफललाई नहेरी सतही रूपमा कमिसन धेरै भयो वा थोरै भयो भन्ने विषयमा म पनि उत्तर दिन सक्ने अवस्थामा छैन । त्यसरी नै माग गर्नु पनि उचित हुँदैन । विगत पाँच-छ वर्षमा ब्रोकर कमिसन दुई-तीन पटक पुनरावलोकन भइसकेको छ । व्यवसायीलाई दिगो रूपमा व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्ने स्तरमा कमिसन कायम गर्नुपर्छ । त्योभन्दा तल गयो भने व्यवसायीले सेवा दिन सक्दैनन् । अहिले तोकिएको ब्रोकर कमिसन समग्रमा उचित नै रहेको छ । मध्यम आकारका पुराना ब्रोकरले वार्षिक १०-१२ प्रतिशत प्रतिफल प्राप्त गर्न सक्छन् । नयाँ ब्रोकरहरूमा भने एकाधबाहेक त्यस्तो प्रतिफल पनि छैन । नयाँ ब्रोकरलाई व्यवसाय टिकाउन समेत कठिन भइरहेको छ । उनीहरूले आफ्नै पुँजीबाट खर्च धानिरहेका छन् । नयाँ ब्रोकर कम्पनी थपिएपछि बजारमा प्रतिस्पर्धा बढेको छ कि ब्रोकरको सङ्ख्या मात्रै बढेको हो ? नयाँ र पुराना ब्रोकरबीचको प्रतिस्पर्धाले लगानीकर्ताले पाउने सेवा र शुल्कमा कस्तो परिवर्तन देख्नुभएको छ ? अहिलेसम्म ब्रोकरहरूले दिने सेवाको गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार भएको जस्तो लाग्दैन । यसको कारण नियामकीय व्यवस्था पनि हो । हामीले कसैलाई सेयर किन्नुहोस् र कसैलाई बेच्नुहोस् भन्न सक्दैनौँ । लगानी परामर्श दिने अनुमतिपत्र पनि छैन । उपलब्ध सूचनाका आधारमा लगानीकर्ताले सोधेमा जानकारी दिने हो । कमिसन घटबढ गर्दा पनि अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुन सक्छ । ब्रोकरको अनुमतिपत्र लिँदा न्यूनतम पुँजी २० करोड रुपैयाँ आवश्यक पर्छ । त्यो पुँजी उपयोग गर्न ब्रोकरहरूले कारोबारलाई प्रोत्साहन गरेका छन् । कारोबारलाई प्रोत्साहन गर्दा सेयर बजारमा प्रवेश गर्ने लगानीकर्ताभन्दा कारोबारी बढी भए । नयाँ ब्रोकर आएपछि बजार लगानीभन्दा कारोबारतर्फ बढी केन्द्रित भएको देखिन्छ । अहिले भने बजार आधारभूत पक्षमा केन्द्रित हुँदै गएको छ । आधारभूत पक्षको विश्लेषण गरेर लगानी गरेपछि प्रतिफल कम वा बढी हुन सक्छ, तर सम्पूर्ण पुँजी नै सकिने अवस्था सामान्यतया हुँदैन । नयाँ ब्रोकर कम्पनी आएपछि अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा बढेको भनेर बुझ्दा हुन्छ ? त्यो पनि होइन । उहाँहरूको पुँजी ठूलो भयो, तर व्यवसायलाई दिगो रूपमा सञ्चालन गर्न पर्याप्त ग्राहक आधार भएन । त्यसैले ग्राहक तान्नुपर्ने अवस्था आयो । बजारमा सक्रिय रूपमा कारोबार गर्ने व्यक्तिहरूको आवतजावत पनि बढ्यो । कारोबारलाई प्रोत्साहन गर्दा यस्तो अवस्था आएको हो । यसलाई अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा भन्नुभन्दा व्यवसायलाई दिगो बनाउने प्रयासका रूपमा बुझ्नुपर्छ । ब्रोकरको सङ्ख्या घटाउन आवश्यक छ ? बलिया संस्था बनाउनुपर्छ । किनभने यो जोखिमयुक्त क्षेत्र पनि हो । अब ब्रोकरहरूको ध्यान पर्याप्त तरलता कायम गर्ने र समयमै राफसाफ गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नेमा हुनुपर्छ । त्यसका लागि पुँजीका आधारमा बलिया संस्था निर्माण गरेर एउटै स्थानबाट गुणस्तरीय सेवा दिन सक्ने व्यवस्था भयो भने राम्रो हुन्छ । ब्रोकरको व्यवसाय विस्तारका लागि नियामकबाट के अपेक्षा गर्नुभएको छ ? ब्रोकर व्यवसायीहरूको दीर्घकालीन नीतिसम्बन्धी व्यवस्था जारी भएको छ । त्यसमा कुन श्रेणीका ब्रोकरले के-के काम गर्न पाउने भन्ने उल्लेख छ । अहिले पनि यस्तो व्यवस्था नभएको होइन । तर, तल्लो श्रेणीका ब्रोकरले निक्षेप सदस्य सेवा, मार्जिन कर्जा र कमिसनमा आधारित दलाली सेवा मात्रै दिन सक्छन् । माथिल्लो श्रेणीमा पुगेपछि लगानी परामर्श र लगानी पोर्टफोलियो व्यवस्थापनजस्ता सेवा दिन सक्छन् । उनीहरूको अध्ययन तथा अनुसन्धान क्षमता पनि बढ्दै जान्छ र लगानीकर्तालाई गुणस्तरीय सेवा दिन सक्छन् । त्यसका लागि काम गर्न आवश्यक वातावरण खुला हुनुपर्छ । हामीले पनि अनुमतिपत्र लिइसकेपछि जिम्मेवार भएर काम गर्नुपर्छ । कुन श्रेणीको ब्रोकरले के काम गर्न पाउने भन्ने कुरा नियामकीय व्यवस्थाबाटै निर्धारण हुन्छ । अनलाइन कारोबार बढेसँगै लगानीकर्ता र ब्रोकरबीचको सम्बन्धमा कस्तो परिवर्तन आएको छ ?  विगतमा अनलाइन कारोबार प्रणाली नहुँदा ब्रोकरमाथिको निर्भरता बढी थियो । लगानीकर्ताले ब्रोकरसँग सल्लाहसुझाव पनि लिने गर्थे । ब्रोकरले भनेअनुसार केही हदसम्म बजार प्रभावित हुन्थ्यो । तर, अहिले अनलाइन कारोबार सुरु भएपछि अत्यावश्यक पर्दा मात्रै कुराकानी हुन्छ । नियामकीय व्यवस्थाको पालना गर्दै लगानीकर्ताले आफैँ अनलाइन कारोबार गर्नुहुन्छ । हाम्रो प्रत्यक्ष हस्तक्षेप पनि कम भएको छ । सामाजिक सञ्जाल, वित्तीय सचेतना र अन्य माध्यमको विकाससँगै लगानीकर्ताहरू ब्रोकरमा मात्रै निर्भर नभई स्वअध्ययन गर्ने, साथीभाइसँग सल्लाह गर्ने, समाचार पढ्ने र सामाजिक सञ्जालको उपयोग गर्ने दिशामा गएको देखिन्छ । भौतिक रूपमा भेटघाट कम हुँदा ब्रोकरसँगको परामर्श पनि घटेको छ । अनलाइन कारोबारको सुविधाले लगानीकर्तालाई आफैँ कारोबार गर्न सक्षम बनाएको छ । अनलाइन कारोबार प्रणालीमा प्राविधिक समस्या आउँदा कारोबार प्रभावित हुने गरेको छ । केही दिनअघि डेटा सेन्टरमा साइबर आक्रमण भएपछि कारोबारसमेत स्थगित भएको थियो । यस्तो जोखिमका लागि ब्रोकर कम्पनीहरू कति तयार छन् ? साइबर सुरक्षा र तथ्याङ्क सुरक्षामा ब्रोकरहरूको लगानी पर्याप्त छ ? पहिलेदेखि नै ब्रोकरहरूले आफ्नो डाटा सेन्टर र प्राविधिक पूर्वाधारमा निश्चित स्तरको खर्च गर्दै आएका छन् । पछिल्लो घटनाबाट पूर्वाधार निर्माणमा लाग्न सक्छन् । तर, यी सबै विषय गुणस्तरीय सेवा दिनेसँगै जोडिन्छन् । खर्च गर भन्न मात्रै मिल्दैन, त्यसअनुसार व्यवसायको सम्भावना पनि हुनुपर्छ । छोटो अवधिमा ब्रोकरहरूले खर्च गर्न सक्छन् । तर, त्यसअनुसार बजारको संयन्त्र वा व्यावसायिक वातावरण भएन भने उनीहरू थप खर्च गरेर बस्दैनन् । संस्थागत रूपमा ब्रोकरलाई ठूलो बनाउने, गुणस्तरीय सेवा दिने र समान प्रतिस्पर्धाको वातावरणमा उनीहरूले आम्दानी गर्न सक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । पुँजी लगानी गरिसकेपछि निश्चित स्तरको न्यूनतम प्रतिफल प्राप्त हुने सम्भावना पनि हुनुपर्छ । यद्यपि, घट्दो बजारमा त्यस्तो प्रतिफल सुनिश्चित हुँदैन । औसतमा उचित प्रतिफल प्राप्त हुने अवस्था भयो भने ब्रोकरहरू लगानी गर्न तयार हुन्छन् । बजार घट्दा साना लगानीकर्ता नियामक र सरकारविरुद्ध आवाज उठाउने तथा आन्दोलन गर्ने गरेको देखिन्छ । तर, ठूला र संस्थागत लगानीकर्ता तुलनात्मक रूपमा मौन देखिन्छन् । बजारमा वास्तविक प्रभाव र निर्णयकारी शक्ति साना लगानीकर्ता हुन् कि ठूला लगानीकर्ता ? संस्थागत वा ठूला लगानीकर्ताको सेयर लामो समयसम्म राखिराख्न सक्ने क्षमता बढी हुन्छ । उनीहरूले तथ्यमा आधारित निर्णय गर्ने सम्भावना पनि बढी हुन्छ । साना लगानीकर्ता वा वित्तीय सचेतना कम भएका लगानीकर्ताले बजारका आधारभूत सिद्धान्त नबुझेका हुन सक्छन् । उनीहरूको पुँजी क्षय भएपछि आवेग उत्पन्न हुनु स्वाभाविक हो । संस्थागत लगानीकर्ता नभएको बजारमा पौडी खेल्न नजानेको मानिस तीव्र बहाव भएको नदीमा पस्यो भने बगाउन सक्छ । तर, पौडी खेल्ने पोखरीमा त्यस्तो जोखिम कम हुन्छ । हाम्रो बजारमा सन्तुलन कायम गर्ने संयन्त्र कमजोर छ र संस्थागत लगानीकर्ताको सक्रियता पनि कम छ । त्यसैले बजारमा उतारचढाव धेरै हुन्छ । बजारमा धेरै उतारचढाव हुँदा पुँजी क्षय भएपछि ब्रोकर र नियामकलाई दोष दिने प्रवृत्ति देखिन्छ । कतिपय नियमकानुनमा कानुनी छिद्र हुन सक्छन् र सुधार आवश्यक हुन सक्छ । तर, बजार बढेको समयमा भने ती कमजोरी धेरैले बिर्सने गरेका छन् ।  पुँजी बजारमा ठूला व्यावसायिक घरानाको संलग्नता कति छ ? उनीहरू प्रत्यक्ष रूपमा लगानी गरिरहेका छन् कि विभिन्न व्यक्ति, संस्था वा समूहको माध्यमबाट बजारमा प्रभाव पारिरहेका छन् ? ठूला व्यावसायिक घराना सेयर कारोबारमा सक्रिय नभएका हुन सक्छन्, तर पुँजी बजारमा सूचीकृत हुने कम्पनीहरूमा उनीहरूको उपस्थिति छ । बैंक, बीमा कम्पनी र सामूहिक लगानी कोषमार्फत पनि व्यावसायिक घरानाको संलग्नता रहन्छ । व्यक्तिका रूपमा प्रत्यक्ष रूपमा नआए पनि संस्थागत रूपमा उनीहरूको नियन्त्रणमा रहेका संस्थाहरू बजारमा सक्रिय हुन्छन् । पछिल्लो समय सबै व्यवस्था सहज भइरहँदा बजार माथि जाने हो भने कहाँसम्म पुग्ला ? यस्तो पूर्वानुमान गर्न मिल्दैन । सरकारले सुधारका धेरै काम गरेको छ र थप काम पनि यही सरकारले गर्ने हो । यसमा कुनै द्विविधा छैन । सरकारले यी सुधारलाई निरन्तरता दिँदै जान्छ भन्ने विश्वास छ । यी सुधार हुँदै जाँदा अर्थतन्त्र चलायमान हुन्छ र त्यसको प्रभाव पुँजी बजारमा पर्छ । आईपीओ जारी गर्नेदेखि दोस्रो बजारलाई सन्तुलित बनाउने र गैरआवासीय नेपालीलाई बजारमा भित्र्याउनेसम्मका सुधारका काम भइरहेका छन् । यसले पुँजी बजारलाई सन्तुलित बनाउँदै लगानीका लागि भरोसायोग्य बनाउन मद्दत गर्छ । तर, सूचकाङ्क कति पुग्छ र कुन समयसम्म पुग्छ भनेर पूर्वानुमान गर्न सकिँदैन । सरकारले ल्याएका योजना र नियामकले गरेका व्यवस्थाहरू कार्यान्वयन भए भने अबको डेढदेखि दुई वर्षभित्र बजार निकै सुन्दर अवस्थामा पुगेको देख्न सकिन्छ । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले पुँजी बजारका विषयमा छलफल गर्दा तपाईं पनि सहभागी हुनुभएको थियो । प्रधानमन्त्रीको पुँजी बजारप्रतिको धारणा कस्तो पाउनुभयो ? नेपालको इतिहासमै पहिलोपटक पुँजी बजारका विषयमा चासो राखेर छलफलका लागि बोलाउने प्रधानमन्त्री उहाँ नै हुनुहुन्छ । यो आफैँमा महत्त्वपूर्ण कुरा हो । प्रधानमन्त्रीले पुँजी बजारका समस्या के-के हुन् भनेर चासो लिनुभयो । त्यसैले उहाँको धारणा छुट्टै सोधिरहनुपर्ने अवस्था छैन । उहाँले कामबाटै आफ्नो धारणा देखाइसक्नुभएको छ । मन्त्रिपरिषद्बाट करका दर परिवर्तन भएका छन् । संस्थागत लगानीकर्ता भित्र्याउने र विदेशी लगानीकर्ता आकर्षित गर्ने भनिएको छ । निश्चित समयसीमाभित्र विभिन्न काम गर्ने योजना पनि अघि सारिएको छ । अब थप के धारणा खोज्ने ? सरकार पुँजी बजारप्रति सकारात्मक छ र अर्थतन्त्रको विकासका लागि काम गरिरहेको छ । त्यसमा कुनै शङ्का छैन ।

नेपालको निर्माण क्षेत्र पछिल्लो समय विभिन्न चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ । निर्माण सामग्रीको मूल्यवृद्धि, सडक तथा यातायातमा देखिने अवरोध, प्राकृतिक विपत्ति, आयोजना व्यवस्थापनमा हुने ढिलाइ तथा लागत अनुमान र वास्तविक लागतबीचको अन्तरका कारण निर्माण क्षेत्र प्रभावित भइरहेको छ । घर तथा भवन निर्माण गर्ने ग्राहकका लागि पनि सस्तोमा राम्रो घर बनाउने चाहना र वास्तविक निर्माण लागतबीच सन्तुलन मिलाउनु चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । वी बिल्ड कन्स्ट्रक्सन सर्भिसेजकी संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) सुकीर्ति शर्मासँग घर तथा भवन निर्माण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने विषय, निर्माणको गुणस्तर, लागत व्यवस्थापन, सुरक्षा, निर्माण क्षेत्रमा महिला सहभागिता तथा कम्पनीको कार्यशैलीबारे विकासन्युजका नरेन्द्र विष्टले कुराकानी गरेका छन् ।  वी बिल्ड कन्स्ट्रक्सन सर्भिसेज कस्तो खालको कम्पनी हो ? यसले के-कस्ता काम गर्दै आएको छ ? वी बिल्ड कन्स्ट्रक्सन सर्भिसेज म संस्थापक तथा सीईओ भएर नेतृत्व गरिरहेको महिला नेतृत्वको निर्माण कम्पनी हो । हामीले डिजाइन, इन्टेरियर, कमर्सियल कन्स्ट्रक्सन, बिल्डिङ कन्स्ट्रक्सनलगायतका काम गछौं । हाम्रो मुख्य विशेषता भनेको टर्न-की प्रोजेक्ट हो । अर्थात् ग्राहकले एउटा घर वा भवन निर्माण गर्न चाहनुभयो भने सुरुआती डिजाइनदेखि अन्तिम फिनिसिङसम्मको जिम्मेवारी हामी लिन्छौं । डिजाइन, निर्माण, इलेक्ट्रिकल, प्लम्बिङ, फर्निचर, इन्टेरियरलगायत आवश्यक कामहरू पूरा गरेर अन्तिम अवस्थामा ग्राहकलाई हस्तान्तरण गछौं । ग्राहकले छुट्टाछुट्टै कामका लागि विभिन्न ठाउँमा धाउनुपर्ने अवस्था नहोस् भन्ने हाम्रो उद्देश्य हो । जग्गा हेर्ने चरणदेखि डिजाइन, म्युनिसिपल ड्रइङ, आवश्यक स्वीकृति प्रक्रियादेखि निर्माण र फिनिसिङसम्मको कामलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउँछौं ।  बजारमा तपाईंहरू जस्तै धेरै निर्माण कम्पनी छन् । अरूभन्दा तपाईंको कम्पनी के कुराले फरक छ ? निर्माण क्षेत्रमा अहिले धेरै कम्पनी छन् । तर मैले देखेको मुख्य समस्या समय र लागत व्यवस्थापनमा छ । कतिपय कम्पनीले सुरुमा एउटा लागत अनुमान दिनुहुन्छ, तर आयोजना सम्पन्न हुँदासम्म लागत निकै बढ्छ । त्यस्तै, छ महिनामा काम सक्ने भनिएको आयोजना ८/९ महिनासम्म लम्बिने अवस्था पनि देखिन्छ । हाम्रोमा भने ग्राहकसँग सुरुमै समय, कामको दायरा, सामग्रीको छनोट र लागतबारे स्पष्ट छलफल हुन्छ। हामीले जुन समय तोकेका हुन्छौं, त्यसलाई सकेसम्म कडाइका साथ पालना गर्छौं । कतिपय अवस्थामा तोकिएको समयभन्दा २/४ दिन वा एक हप्ताअघि नै काम सम्पन्न गरेर हस्तान्तरण गर्ने प्रयास हुन्छ । हामी फास्ट–ट्र्याक डेलिभरीमा पनि केन्द्रित छौं । महिला नेतृत्व हुनु एउटा पक्ष हो, तर हाम्रो मुख्य फरक भनेको कामप्रतिको दृष्टिकोण, समय व्यवस्थापन, गुणस्तर र ग्राहकसँगको पारदर्शिता हो । हामीले ग्राहकको बजेटलाई सुरुदेखि नै केन्द्रमा राख्छौं ।  ग्राहकको बजेटअनुसार निर्माण गर्दा कसरी काम गर्नुहुन्छ ? हामीले प्रोजेक्ट लिँदा सबैभन्दा पहिले ग्राहकको बजेट र आवश्यकता बुझ्छौं । त्यसपछि सो बजेटभित्र कसरी राम्रो निर्माण गर्न सकिन्छ भनेर योजना बनाउँछौं । कम बजेट छ भन्दैमा गुणस्तरमा सम्झौता गर्ने होइन । विभिन्न सामग्रीका फरक-फरक ग्रेड हुन्छन् । ग्राहकको आवश्यकता र बजेटअनुसार उपयुक्त सामग्री छनोट गर्न सकिन्छ । तर संरचनाको सुरक्षा, आवश्यक प्राविधिक काम र आधारभूत गुणस्तरमा सम्झौता गर्न हुँदैन । मेरो विचारमा सस्तो र भ्यालु फर मनी फरक कुरा हुन् । सुरुमै सस्तो देखियो भन्दैमा त्यो अन्तिममा पनि सस्तो हुन्छ भन्ने छैन । राम्रो योजना र गुणस्तरीय काम भए ग्राहकले खर्च गरेको प्रत्येक रुपैयाँको उपयोगिता पाउनुपर्छ । हामी त्यही भ्यालु फर मनी निर्माणमा केन्द्रित हुन्छौं । निर्माण क्षेत्रमा महिला हुनु आफैंमा ठूलो चुनौती थियो । निर्माण क्षेत्रमा महिला भएर काम गर्दा कस्ता चुनौती सामना गर्नुपर्‍यो ? चुनौती धेरै थिए । म सिभिल इन्जिनियरिङ पढेर निर्माण क्षेत्रमा आउँदा सुरुमा धेरैजसो पुरुषकै बीचमा काम गर्नुपर्थ्यो । कतिपय अवस्थामा आफूभन्दा कम प्राविधिक शिक्षा प्राप्त गरेका व्यक्तिले पनि महिलाको कुरा नसुन्ने, नटेर्ने अवस्था आयो । तर काम गर्दै जाँदा मेरो दक्षता र प्राविधिक ज्ञान उहाँहरूले बुझ्नुभयो । त्यसपछि अवस्था सहज हुँदै गयो । निर्माण क्षेत्रमा साइट कहिले काठमाडौंमा हुन्छ, कहिले बाहिर । निरन्तर यात्रा गर्नुपर्छ। परिवार र कामबीच सन्तुलन मिलाउन पनि चुनौती हुन्छ । तर चुनौतीसँगै यस क्षेत्रमा धेरै अवसर पनि छन् । मलाई सबैभन्दा ठूलो सन्तुष्टि केमा छ भने म एउटा बाटो बनाइरहेकी छु । मलाई हेरेर अरू महिलाले पनि हामी पनि निर्माण क्षेत्रमा जान सक्छौं भनेर सोच्न सक्नुहुन्छ । महिला केवल सीमित क्षेत्रमा मात्र काम गर्नुपर्छ भन्ने मानसिकता परिवर्तन गर्न निर्माण क्षेत्रजस्तो ठूलो क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता आवश्यक छ । महिलामा रहेको एम्प्याथीले नेतृत्वलाई अझ बलियो बनाउँछ ।  महिलाले निर्माण क्षेत्रमा पुरुषभन्दा राम्रो गर्न सक्छन् भन्नेमा तपाईंको अनुभव के छ ? महिलाले पनि गर्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित गर्नुपर्छ । म आफै सिभिल इन्जिनियरिङ पढ्दा मेरो ब्याचमा करिब ८० जना पुरुष विद्यार्थीमध्ये तीन जना मात्र महिला थियौ‌ं । यसले पनि प्राविधिक शिक्षामा महिलाको सहभागिता कति कम छ भन्ने देखाउँछ । महिलाले म सक्छु भन्ने आत्मविश्वास राख्नुपर्छ । पाइलट, मेकानिकल इन्जिनियरिङ, सिभिल इन्जिनियरिङजस्ता प्राविधिक क्षेत्रमा पनि महिला आउनुपर्छ । मेरो अनुभवमा महिलामा हुने एम्प्याथीले नेतृत्वमा सकारात्मक भूमिका खेल्छ । साइटमा काम गर्ने श्रमिकसँग मेरो राम्रो सम्बन्ध छ । उहाँहरू आफ्ना समस्या पनि खुलेर सुनाउनुहुन्छ । त्यसले टिमलाई बलियो बनाउँछ । महिला हुनु कमजोरी होइन । उल्टै मानिससँग भावनात्मक रूपमा जोडिन सक्ने क्षमता र प्राविधिक दक्षताको सन्तुलनले नेतृत्वलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ । घर बनाउँदा सस्तो कोटेसन होइन, राम्रो योजना बनाउनुपर्छ । घर वा भवन बनाउन चाहने ग्राहकले सबैभन्दा पहिले के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ? ग्राहकहरू प्रायः लागतकेन्द्रित हुनुहुन्छ । ४/५ वटा कोटेसन लिनुहुन्छ र सबैभन्दा सस्तो भएको कम्पनी रोज्ने प्रवृत्ति हुन्छ । तर यो सही तरिका होइन । ग्राहकले कम्पनी छनोट गर्दा उसको प्राविधिक क्षमता, डिजाइनर र इन्जिनियरको दक्षता, लागत अनुमान गर्ने क्षमता, सामग्रीको गुणस्तर र सुपरभिजनको व्यवस्था कस्तो छ भन्ने हेर्नुपर्छ । राम्रो योजना सुरुदेखि नै आवश्यक हुन्छ । इलेक्ट्रिकल, स्यानिटरी, प्लम्बिङ, वाटरप्रुफिङ, एमईपीलगायतका काम सुरुदेखि नै योजनामा समेटिनुपर्छ । कमजोर अनुमान गरेर सुरुमा कम लागत देखाउने र पछि २०/३० प्रतिशत अतिरिक्त लागत थपिने अवस्था आउन सक्छ । त्यसैले सुरुमै राम्रो डिजाइन र राम्रो योजना बनाउनुपर्छ । नत्र डिजाइन फाइनल भएपछि बारम्बार परिवर्तन गर्दा लागत बढ्छ । निर्माण सुरु भएपछि ग्राहकले पनि केही गल्ती गर्छन् भन्नुभयो । कस्तो गल्ती गर्छन् ? डिजाइन फाइनल भएपछि निर्माणको बीचमा बारम्बार परिवर्तन गर्नु ठूलो समस्या हो । पर्खालको ठाउँ परिवर्तन गर्ने, सामग्री बदल्ने, संरचनामा फेरबदल गर्ने जस्ता कामले रि-वर्क हुन्छ । रि-वर्क भएपछि अतिरिक्त सामग्री, श्रम र समय लाग्छ । त्यसले लागत बढाउँछ । त्यसैले मेरो सुझाव हुन्छ, डिजाइनमा सुरुमै पर्याप्त समय दिनूस् । एकपटक डिजाइन फाइनल भएपछि सकेसम्म परिवर्तन नगर्नूस्। निर्माणमा हतार गर्नुभन्दा डिजाइनमा समय दिनु राम्रो हुन्छ । टर्न-की सेवामा ग्राहकले सम्पूर्ण जिम्मेवारी हामीलाई दिन सक्छ ।  तपाईंहरूले निर्माणको कुन चरणसम्म जिम्मेवारी लिनुहुन्छ ? हामी इन्टिग्रेटेड कन्स्ट्रक्सन सर्भिस अर्थात् टर्न-की सेवा दिन्छौं । ग्राहकले हामीलाई आफ्नो आवश्यकता बताउनुभयो भने त्यसपछि डिजाइनदेखि निर्माण सम्पन्न र फिनिसिङसम्मको काम हामी हेर्छौं । म्युनिसिपल ड्रइङदेखि आवश्यक स्वीकृति, घर वा भवन निर्माण, इन्टेरियर, फर्निचर, इलेक्ट्रिकल, एमईपीलगायतका काम पूरा गरेर हस्तान्तरण गर्छौं । अर्थात् ग्राहकले छुट्टाछुट्टै कामको तनाव लिनुपर्दैन । सम्पूर्ण परियोजनाको जिम्मेवारी हामीले लिन्छौं र त्यसैअनुसार सम्झौता गर्छौं । निर्माण लागत बढ्नुका कारण धेरै छन् ।  पछिल्लो समय घर तथा भवन निर्माणको लागत बढिरहेको छ । यसको मुख्य कारण के हो ? एउटा कारण यातायात हो । प्राकृतिक प्रकोपका कारण सडक अवरुद्ध हुँदा निर्माण सामग्रीको ढुवानीमै समस्या आउँछ । यसको प्रत्यक्ष असर लागतमा पर्छ । त्यस्तै स्टिल, सिमेन्टजस्ता निर्माण सामग्रीको मूल्य बढ्दा स्वाभाविक रूपमा निर्माण लागत बढ्छ । त्यसबाहेक डिजाइन परिवर्तन, रि-वर्क र सुरुमै कमजोर लागत अनुमान हुनु पनि महत्त्वपूर्ण कारण हुन् । बिल अफ क्वान्टिटिज अर्थात् बीओक्यू राम्रोसँग तयार भएन भने पछि गएर नयाँ–नयाँ काम थपिँदै जान्छन् । त्यसले लागत बढाउँछ । नगरपालिकाका विभिन्न स्वीकृति, कागजात र निर्माणसम्बन्धी आवश्यक प्रक्रियाले पनि लागतमा प्रभाव पार्न सक्छ । मेरो सुझाव ग्राहकलाई के हो भने, कुल बजेटमा करिब १० प्रतिशत कन्टिन्जेन्सी राख्नूस् । निर्माणमा कहिले के समस्या आउँछ भनेर पहिल्यै भन्न सकिँदैन । त्यसैले केही अतिरिक्त बजेट राख्नु व्यावहारिक हुन्छ । बजेट कम छ भने सजावट पछि गर्नूस्, सुरक्षामा सम्झौता नगर्नूस् ।  कम बजेटमा घर बनाउन सम्भव छ त ? सम्भव छ । सिमेन्ट र स्टिलका विभिन्न ग्रेड हुन्छन् । बजेटअनुसार सामग्री छनोट गर्न सकिन्छ । तर गुणस्तर र संरचनात्मक सुरक्षामा सम्झौता गर्नु हुँदैन । घरमा मस्ट ह्याभ र गुड टु ह्याभ भन्ने कुरा छुट्याउनुपर्छ । संरचनाको सुरक्षा, आवश्यक एमईपी काम र आधारभूत सुरक्षा प्रोटोकल अनिवार्य हुन् ।  बजेट कम छ भने डेकोरेसन पछि गर्न सकिन्छ । आज महँगो सोफा राख्नुभन्दा पहिले घरको संरचना सुरक्षित बनाउनु महत्त्वपूर्ण हो । फिनिसिङ अर्को वर्ष गर्न सकिन्छ, तर संरचनाको सुरक्षा पछि थप्न सकिँदैन । निर्माण सामग्रीको गुणस्तर परीक्षण अनिवार्य छ ।  निर्माण सामग्रीको गुणस्तर कसरी परीक्षण गर्नुहुन्छ ? हामी कङ्क्रिटको क्युब टेस्ट गर्छौं ।  स्टिलको ग्रेड र सर्टिफिकेसन हेर्छौं । एग्रिगेट अर्थात् गिट्टी, बालुवा, सिमेन्टलगायत सामग्रीको गुणस्तर जाँच गर्छौं । मोर्टारको रेसियो पनि प्राविधिक रूपमा हेर्छौं । सामग्रीको सर्टिफिकेट र नेपाल स्ट्यान्डर्डअनुसारको ग्रेड छ कि छैन भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । इलेक्ट्रिकल सामग्रीमा पनि सुरक्षा हेर्नुपर्छ । आगलागीको जोखिम कम गर्ने किसिमका वायर र अन्य सामग्री छनोट गर्नुपर्छ । भवन भनेको केवल ठड्याउने संरचना होइन, सुरक्षित र दीर्घकालीन संरचना हुनुपर्छ । सस्तो निर्माणको वास्तविक लागत पछि देखिन्छ ।  सस्तोमा निर्माण गर्दा दीर्घकालीन जोखिम कत्तिको हुन्छ ? घर ठडिनु मात्र ठूलो कुरा होइन । राम्रो निर्माण भनेको जगदेखि नै राम्रो योजना र गुणस्तर कायम हुनु हो । वाटरप्रुफिङ राम्रो भएन भने छतबाट पानी चुहिन्छ । ड्रेनेज राम्रो भएन भने समस्या आउँछ । प्लम्बिङ कमजोर भयो भने पछि फेरि भत्काएर मर्मत गर्नुपर्छ । क्युरिङ राम्रो भएन भने पनि समस्या आउन सक्छ । भूकम्पीय सुरक्षाका लागि पनि संरचनात्मक पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ । राम्रो सामग्री, सही डिजाइन र प्राविधिक मापदण्डअनुसार निर्माण गरियो भने भवनलाई सुरक्षित बनाउन सकिन्छ । सुरुमा सस्तोमा बनाएको जस्तो देखिए पनि पछि मर्मत, चुहावट, पाइपलाइन, वाटरप्रुफिङलगायतका समस्याले ग्राहकको लागत झन् बढ्न सक्छ । त्यसैले सुरुमा नै राम्रो योजना र गुणस्तरमा लगानी गर्नु दीर्घकालमा सस्तो पर्छ । ग्राहक फिनिसिङमा खर्च गर्न तयार हुन्छन्, डिजाइनमा गर्न चाहँदैनन् ।  अहिले घर बनाउने ग्राहकको मुख्य कमजोरी के देख्नुहुन्छ ? ग्राहकहरू फिनिसिङमा बढी ध्यान दिनुहुन्छ । राम्रो बैठक कोठा, महँगो सोफा, टिभी र सजावटमा खर्च गर्न तयार हुनुहुन्छ । तर सुरुको डिजाइन, इन्जिनियरिङ, टु-डी, थ्री-डी डिजाइन, एमईपी र वर्किङ ड्रइङमा खर्च गर्न चाहनुहुन्न । तर घरको दीर्घकालीन गुणस्तरका लागि सुरुआती डिजाइनमै लगानी गर्नुपर्छ । डिजाइनको लागत खर्च होइन, भविष्यको समस्या घटाउने लगानी हो । कमर्सियल भवनमा सुरक्षा झन् संवेदनशील हुन्छ ।  आवासीय र व्यावसायिक भवन निर्माणमा के फरक हुन्छ ? कमर्सियल भवन झन् संवेदनशील हुन्छ । त्यहाँ मानिसको आवतजावत र व्यवसाय जोडिएको हुन्छ। त्यसैले समयमै निर्माण सम्पन्न गर्नुका साथै फायर सेफ्टी, इलेक्ट्रिकल सेफ्टी, मेकानिकल सेफ्टी, लिफ्ट र अन्य मेसिनरीको सुरक्षा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । बालबालिका प्रयोग गर्ने भवन, अस्पताल वा अन्य सार्वजनिक भवनमा पनि छुट्टाछुट्टै मापदण्ड र आवश्यकताहरू हुन्छन् । मानिस सुरक्षित रूपमा हिँडडुल गर्न सक्ने, आपत्कालीन अवस्थामा बाहिर निस्कन सक्ने, पर्याप्त सर्कुलेसन हुनेलगायतका विषय डिजाइनमै समेट्नुपर्छ । निर्माण क्षेत्रमा आउन चाहने महिलालाई तपाईंको सुझाव के छ ? मेरो पहिलो आग्रह नै कम्फर्ट जोनबाट बाहिर निस्कनूस् भन्ने हो । महिलाहरूले आफूलाई नै सीमित गरिरहेका हुन्छन् । म यो गर्न सक्दिनँ होला भनेर । त्यसो गर्नु हुँदैन । आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्नुपर्छ । प्राविधिक शिक्षा लिनुस्, तालिम लिनुस्, आफूलाई निरन्तर शिक्षित बनाइरहनूस् । आफ्नो दक्षतामा काम गर्नुस् । करिअर र आफ्नो क्षमता यस्तो कुरा हो, जसले जीवनमा सधैं साथ दिन्छ । महिलाले आफ्नो करिअरलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ । आफूलाई पुरुष सहकर्मीभन्दा कम आँक्नु हुँदैन । आफू कुन क्षेत्रमा सक्षम छु भन्ने कुरा काम गरेर मात्र थाहा हुन्छ । त्यसैले प्रयास गर्नुस् । आगामी दिनमा वि बिल्डलाई कसरी अघि बढाउने योजना छ ? अहिले हाम्रो मुख्य उद्देश्य गुणस्तरीय निर्माण, समयमै डेलिभरी र ग्राहकको बजेटको सम्मान गर्ने कम्पनी बन्नु हो । मैले कन्स्ट्रक्सन क्षेत्रमा महिला नेतृत्वको संस्था भएर राम्रो उदाहरण स्थापित गर्न चाहन्छु । अरू महिलाले पनि यो क्षेत्रमा आउन सकून्, नेतृत्व गर्न सकून् र आफूलाई प्रमाणित गर्न सकून् भन्ने चाहना छ । वी बिल्डले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ, हामीले जुन वाचा गर्छौं, त्यही डेलिभर गर्छौं । समयको कुरा होस्, सामग्रीको गुणस्तर होस् वा सुपरभिजन, ग्राहकलाई एउटा वाचा गरेर व्यवहारमा अर्कै गर्ने हुनु हुँदैन । हाम्रो लक्ष्य ‘हामीले जे वाचा गर्छौं, त्यही डेलिभर गर्छौँ’ भन्ने संस्कार निर्माण गर्नु हो ।  अन्त्यमा घर तथा भवन निर्माण गर्न चाहने ग्राहकलाई के भन्न चाहनुहुन्छ ? म ग्राहकहरूलाई एउटै कुरा भन्न चाहन्छु । निर्माण कम्पनी छनोट गर्दा केवल सस्तो मूल्य नहेर्नूस् । कम्पनीको प्राविधिक क्षमता, डिजाइन, सामग्रीको गुणस्तर, सुपरभिजन, समय व्यवस्थापन र विगतको काम हेर्नुस् । वि बिल्ड कन्स्ट्रक्सन सर्भिसेजलाई पनि एकपटक हेर्नूस् । हामी ग्राहकले अपेक्षा गरेकोभन्दा अझ राम्रो काम दिने प्रयास गर्छौं । म आफै साइटमा गएर कामको सुपरभिजन गर्छु । केवल सुपरभाइजरलाई जिम्मा दिएर आफू पन्छिने काम गर्दिनँ । हामी समय, गुणस्तर र बजेटलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्छौं । ग्राहकले खर्च गरेको प्रत्येक पैसाको भ्यालु प्राप्त गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो मान्यता हो । अन्ततः निर्माणमा सबैभन्दा ठूलो कुरा विश्वास हो । हामीले गरेको काम हेर्नूस्, हाम्रो काम गर्ने शैली बुझ्नूस् र त्यसपछि विश्वास गर्नूस् । नेपालमा महिला नेतृत्वमा पनि गुणस्तरीय, समयमै सम्पन्न हुने र ग्राहकको बजेटको सम्मान गर्ने निर्माण कम्पनी सञ्चालन गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गर्ने हाम्रो प्रयास हो ।  

समाजसेवा कुनै पद, संस्था वा औपचारिक जिम्मेवारीले मात्र गरिने काम होइन । कसैलाई परेको दुःखमा आफूले सकेको सहयोग गर्नु पनि समाजसेवा हो भन्ने मान्यता राख्ने रञ्जिता डल्लाकोटी लामो समयदेखि सामाजिक सेवामा सक्रिय छिन् ।धादिङको विकट क्षेत्रमा बालबालिका, दलित, कुमाल तथा चेपाङ समुदायसँग काम गर्दै समाजसेवाको यात्रा सुरु गरेकी डल्लाकोटी अमेरिकामा कार्यरत छिन् । तर, भौगोलिक दूरीले उनको समाजसेवाको यात्रालाई रोकेको छैन । अमेरिकामा रहेर पनि उनले नेपालका विपन्न, असहाय, बिरामी, क्यान्सरपीडित, बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा विभिन्न समस्यामा परेका नागरिकलाई व्यक्तिगत रूपमा सहयोग गर्दै आएकी छन् ।  उनका अनुसार २०२१ यता मात्रै करिब ५०० व्यक्तिलाई व्यक्तिगत रूपमा सहयोग गरिसकेकी छन् । उनी आफूलाई ठूलो रकम दिने व्यक्ति नभई सहयोगको सुरुवात गर्ने व्यक्तिका रूपमा चिनाउन चाहन्छिन् । उनै रञ्जितासँग समाजसेवाको सुरुवात, अमेरिका गएपछि पनि निरन्तरता पाएको सेवा, सहयोगको आवश्यकता पहिचान गर्ने तरिका, समाजसेवामा पारदर्शिता, स्वास्थ्य चेतना, विदेशमा नेपालीले भोग्नुपरेको चुनौतीलगायतका विषयमा विकासन्युजका नरेन्द्र विष्टले कुराकानी गरेका छन् । तपाईं समाजसेवामा कसरी प्रवेश गर्नुभयो ? मेरो जन्मस्थान धादिङको जोगीमारा हो । समाजसेवामा संस्थागत रूपमा लागेको चाहिँ २००९ देखि हो । मलाई कुनै पनि काम गर्न प्रेरणा दिने पहिलो व्यक्ति मेरा बुवा र ममी हुनुहुन्छ ।  म मेरो बुवालाई धेरै सम्झन्छु । म अमेरिका गएपछि बुवाको निधन भयो । उहाँको अन्तिम समयमा म भेट्न पाइनँ । त्यो पीडा अहिले पनि छ । तर मैले समाजसेवामा गरिरहेको कामलाई नै उहाँहरूको संस्कार र शिक्षाको निरन्तरता ठानेकी छु ।  उहाँहरूले सधैं भन्नुहुन्थ्यो नानी, दुःख परेको मान्छे तिमी कहाँ आएर केही सहारा खोज्छ भने तिमीले जे गर्न सक्छौ, त्यो गर । त्यो नै सबैभन्दा ठूलो सेवा हो । त्यही कुरालाई अनुसरण गर्दै मैले समाजसेवाको काम अगाडि बढाएँ । सुरुमा एउटा संस्थामा आबद्ध भएर धादिङ जिल्लाका विभिन्न विकट गाविसमा काम गर्ने अवसर पाएँ । विशेषगरी दलित, कुमाल र चेपाङ समुदायलाई केन्द्रित गरेर काम गरेका थियौं । त्यसमध्ये म कुमाल समुदायसँग बढी नजिक भएँ ।  संस्थागत हिसाबले काम गरे पनि मैले कहिल्यै यसलाई तलब-सुविधाका लागि गरिने कामका रूपमा लिइनँ । जब म कुमाल समुदायमा पुगेँ, त्यहाँका मानिसलाई मैले आफ्नै परिवारजस्तो महसुस गरेँ । त्यहाँका भाइबहिनी र समुदायसँगको सम्बन्ध मेरो लागि अविस्मरणीय बन्यो । धादिङजस्तो काठमाडौंको नजिकै रहेको जिल्लामा पनि स्वास्थ्य र शिक्षाको हिसाबले निकै पछाडि परेको समुदाय रहेछ भन्ने त्यहाँ पुगेपछि मात्रै मैले गहिरो रूपमा महसुस गरेँ। त्यहीँबाट मेरो समाजसेवाको यात्राले एउटा छुट्टै अर्थ पायो ।  तपाईंले सिन्धुलीमा पनि लामो समय काम गर्नुभयो । त्यहाँको अनुभवले तपाईंलाई के सिकायो ? २०१४ बाट एउटा संस्थामा आबद्ध भएर सिन्धुलीमा काम गरेँ । त्यहाँका अत्यन्तै दुर्गम ठाउँमा झन्डै आठ वर्ष बिताएँ । त्यहाँ काम गर्दै गर्दा गाउँका बालबालिका, आमाहरू र समुदायसँग निकै नजिक हुने अवसर पाएँ । सहरमा बसेर हामीले धेरै कुरा अनुमान मात्रै गरेका हुन्छौं । तर दुर्गममा गएर प्रत्यक्ष रूपमा मानिसको जीवन देखेपछि सोच नै परिवर्तन हुँदो रहेछ । कोभिडको समयमा र भूकम्पका बेला पनि संस्थागत रूपमा काम गर्ने अवसर पाएँ । त्यसबाट एउटा कुरा सिकेँ, एउटा संस्था भएर मात्रै होइन, आफू रहुन्जेल, आफ्नो हातखुट्टा चलुन्जेल र आफूले कमाउन्जेल त्यसको केही प्रतिशत दुःखमा परेका मानिसका लागि छुट्याउनुपर्छ ।  २०२१ मा संस्थागत काम छोडेर अमेरिका गएँ । तर अमेरिका पुगेपछि पनि गाउँका बालबालिका, समुदाय र ती मानिसहरू आँखामा झलझली आइरहन्थे । त्यसपछि सोचें, संस्थागत रूपमा हुँदा ठूलो काम गरेको हुन सक्छु । तर व्यक्तिगत रूपमा सानो काम गरे पनि यदि त्यसले कसैको जीवनमा उज्यालो ल्याउँछ भने किन नगर्ने ? कुनै बालबालिकाको अनुहारमा मुस्कान फर्काउन सकिन्छ भने त्यो नै ठूलो कुरा हो भन्ने लाग्यो । त्यसैले आफूले कमाएको केही प्रतिशत नेपालमा आवश्यक परेका मानिसका लागि खर्च गर्न थालेँ ।  एक दशक लामो समाजसेवाको यात्रामा तपाईंलाई सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि के लाग्छ ? पछाडि फर्केर हेर्दा मलाई सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको दुर्गममा रहेका मानिससँग भेट्न पाउनु र उनीहरूको आर्थिक, सामाजिक तथा स्वास्थ्य अवस्था बुझ्न पाउनु हो । उनीहरूको जीवन नजिकबाट नदेखेको भए सायद म अहिले जसरी काम गरिरहेकी छु । त्यसरी गर्न सक्दिनथेँ । मैले संस्थागत रूपमा भूकम्प र कोभिडको समयमा काम गरेँ । व्यक्तिगत रूपमा पनि धेरै काम गरेँ । कतिपय अवस्थामा संस्थाले कभर गर्न नसकेका समुदायका आवाज र आवश्यकता व्यक्तिगत रूपमा सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेँ। त्यसमा मलाई निकै सन्तुष्टि छ । विशेषगरी बालबालिका र वृद्ध आमाबुवातर्फ मेरो बढी ध्यान हुन्छ । तर मेरो सहयोग कुनै एउटा उमेर, जात वा समूहमा मात्र सीमित छैन । जो व्यक्ति अत्यन्तै अप्ठ्यारोमा छ, जसलाई तत्काल सहयोग आवश्यक छ, उसलाई सकेसम्म सहयोग गर्ने प्रयास गर्छु ।  तपाईंले विशेषगरी कुन क्षेत्रमा सहयोग गर्दै आउनुभएको छ ? बालबालिकाका लागि शैक्षिक सामग्री सहयोग गर्दै आएकी छु । विभिन्न विद्यालयमा कापी, कलम, किताब, ब्यागलगायत सामग्री व्यक्तिगत रूपमा सहयोग गरेकी छु । क्यान्सरपीडित बालबालिकालाई पनि सहयोग गरेकी छु । स्याङ्जाका एक क्यान्सरपीडित बालकका लागि साथीहरूसँग छलफल गरेर रकम जुटाएर सहयोग गरेँ । दृष्टिविहीन दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीका लागि पनि काम गरेकी छु । उनीहरूमध्ये धेरैमा राम्रो कला हुन्छ । गीत गाउने क्षमता हुन्छ । तर त्यसलाई आम्दानीको माध्यम बनाउन आवश्यक वातावरण र सामग्री नहुन सक्छ । त्यसैले कसैलाई मोबाइल, कसैलाई साउन्ड स्पिकरलगायत सामग्री उपलब्ध गराएर उनीहरूको क्षमता प्रयोग गर्न सहयोग गरेकी छु । त्यस्तै, विभिन्न बिरामीको उपचार तथा अप्रेसनका लागि सहयोग गरेको छु । रुकुम पश्चिममा शान्ति नेपाल भन्ने संस्था र गाउँपालिकासँग समन्वय गरेर पाठेघर खसेका महिलाहरूको स्क्रिनिङ तथा उपचारका लागि रिफर गर्ने काममा पनि सहयोग गरेँ । २०२१ यता व्यक्तिगत रूपमा गरेको सहयोगको संख्या करिब ५०० जनासम्म छ । तपाईंले सहयोगको सुरुवात गरेर अरूलाई पनि सहयोगका लागि प्रेरित गर्ने कुरा पनि गर्नुभयो । कुनै उदाहरण छ कि ? म आफूलाई ठूलो रकम दिने व्यक्ति मान्दिनँ । मेरो सोच के हो भने मैले सुरुवात गरिदिएँ भने अरू हात पनि जोडिन सक्छन् । केही समयअघि एकजना बहिनीलाई करिब २५ लाख रुपैयाँ उपचारका लागि आवश्यक रहेछ । उहाँसँग पैसा नभएर निकै समस्यामा हुनुहुन्थ्यो । मैले व्यक्तिगत रूपमा धेरै दिन सक्ने अवस्था थिएन। तर ५० हजार रुपैयाँबाट सहयोग सुरु गरिदिएँ । मैले ५० हजार दिएको देखेपछि अरू मानिसले पनि सहयोग गर्न थाले ।  अन्ततः उहाँको उपचार भयो । त्यसैले म आफूलाई सुरुवात गरिदिने मान्छे भन्न रुचाउँछु । सबै कुरा म एक्लैले गर्न सक्दिनँ । तर मैले सुरु गरेपछि अरूले पनि उसले सहयोग गरेछ, हामीले पनि गरौं भनेर हात बढाए भने कसैको जीवनमा परिवर्तन आउन सक्छ । भोटेकोसी बाढीपछि प्रभावितका लागि तपाईंले के सहयोग गर्नुभयो ? प्रत्यक्षारूपमा भोटेकोसीका प्रभावित व्यक्तिलाई मैले सहयोग गर्न सकेकी छैन ।  मेरो इच्छा थियो, तर परिस्थितिले साथ दिएन । सरकारको सम्बन्धित मन्त्रालयको कोषमा भने मैले केही रकम सहयोग गरेँ । मेरो घर धादिङको गजुरीमा पनि भएकाले बाढी प्रभावित क्षेत्र नजिकै पर्छ । त्यहाँ बाढीपछि अलपत्र परेका, गाडी रोकिएर बसेका मानिसलाई खाना खुवाउन स्थानीय भाइबहिनीहरूले अभियान चलाउनुभएको थियो । त्यसमा मैले पनि रकम सहयोग गरेँ । उहाँहरूले करिब तीन दिनसम्म मानिसलाई खाना खुवाउनुभयो। खाना खुवाएर बाँकी रहेको रकम फेरि सरकारी कोषमा जम्मा गरिदिनुभयो । डाइरेक्ट रूपमा प्रभावित परिवारमा पुगेर सहयोग गर्न चाहन्थेँ। तर म पनि बाहिरबाट भर्खरै आएकी थिएँ । धेरै कुरा मिलाउन सकिनँ । पहिला काम गरेको संस्थासँग पनि कुरा गरेकी थिएँ । उहाँहरूले सम्भव भए १८ महिनासम्म रेस्पोन्समा बसेर काम गर्न सक्ने कुरा गर्नुभएको थियो। तर त्यो सम्भव भएन । त्यसैले भोटेकोसीका प्रभावितलाई मेरो सहयोग अप्रत्यक्ष रूपमा भयो ।  तपाईंले सहयोग गरेपछि व्यक्तिको जीवनमा आएको परिवर्तनलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ? करिब ९० प्रतिशत अवस्थामा सहयोगको परिणाम राम्रो देखेकी छु । १० प्रतिशतमा भने कहिलेकाहीँ मानिसले भावनात्मक रूपमा झुक्याउने अवस्था पनि हुँदो रहेछ । म विदेशमा बस्ने भएकाले कहिलेकाहीँ मानिसको कुरा सुनेर भावुक भएर सहयोग गर्ने अवस्था आएको छ । अहिलेसम्म दुईजना व्यक्तिलाई त्यही किसिमले बढी भावुक भएर सहयोग गरेँ कि जस्तो लाग्छ । त्यसबाट पनि सिकेकी छु । तर उपचार गरेका धेरै बालबालिका अहिले राम्रो भएका खबर आउँछन् । एकजना दिदीको उपचारमा सहयोग गरेकी थिएँ । अहिले उहाँ दुईवटा बच्चाको आमा हुनुहुन्छ र आफ्नै व्यवसाय सुरु गरेर काम गरेर खानुभएको छ । उहाँले कहिलेकाहीँ म्यासेज गरेर तपाईंले गर्दा म अहिले यस्तो हुन सकेँ भन्नुहुन्छ । त्यस्तो खबर सुन्दा निकै खुसी लाग्छ । तर म सहयोग गरेका व्यक्तिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध कायम राख्न खोज्दिनँ । मैले सहयोग गरेको कुनै स्वार्थका लागि होइन । मैले मनले गरेको हो । त्यसैले उनीहरूबाट कुनै फाइदा लिनुपर्ने छैन । तर उनीहरूले खोज्दै म्यासेज गर्नुभयो भने अप्रत्यक्ष रूपमा उहाँहरूको अवस्था बुझिरहेकी हुन्छु ।  पीडित र वास्तविक सहयोग आवश्यक परेको व्यक्तिलाई कसरी पहिचान गर्नुहुन्छ ? धेरै नागरिकले मलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा म्यासेज र फोन गर्नुहुन्छ । तर कसैले आफ्नो समस्या बताउँदैमा मैले तुरुन्तै म सहयोग गर्छु भन्दिनँ । मेरो नेपालमा ठूलो सञ्जाल छ । विभिन्न व्यक्तिमार्फत वास्तविक आर्थिक अवस्था, पीडित हो कि होइन भन्ने कुरा बुझ्ने र विश्लेषण गर्ने गर्छु ।  त्यसपछि मात्रै सहयोग गर्ने निर्णय गर्छु । अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा सहयोग सकेसम्म अरूको हातमा पठाउँदिनँ । वास्तविक पीडितलाई नै सहयोग गर्छु । सहयोग पुगेको छ कि छैन भनेर पनि सम्बन्धित व्यक्तिलाई नै बोल्न लगाएर बुझ्छु ।  कस्ता बिरामी वा पीडितलाई सहयोग गर्ने भनेर कुनै निश्चित मापदण्ड छ ? मैले आफै खोज्दै गएर सहयोग गर्ने होइन । विभिन्न व्यक्तिमार्फत यो मान्छे पीडित छ, असहाय छ, सहयोग गरिदिनुस् भनेर मानिसहरू मकहाँ आउँछन् । त्यसपछि उहाँहरूको अवस्था हेर्छु । यही रोग, यही उमेर वा यही समुदाय भनेर सीमा तोकेको छैन । कतिपय लडेर टाउको फुटेका व्यक्ति छन् । कतिपय क्यान्सरपीडित छन् । घाउ भएर उपचार गर्न नसकेका व्यक्तिहरू पनि छन् । राज्यले पनि सबै नागरिकको आवश्यकता एकैपटक पूरा गर्न सकिरहेको हुँदैन । एउटा व्यक्तिले कति नै गर्न सक्छ र ? तर मेरो सम्पर्कमा आएको व्यक्ति सकेसम्म असहाय नरहोस् भन्ने मेरो प्रयास हुन्छ । थोरै होस् वा धेरै, आफूले सकेको सहयोग गर्ने प्रयास गर्छु ।  विदेशमा बसेर आफ्नै देशका नागरिकलाई सहयोग गर्नु चुनौती हो कि अवसर ? म यसलाई चुनौतीभन्दा अवसरका रूपमा हेर्छु । किनभने विदेशमा बसेर पनि आफ्ना नागरिकलाई सहयोग गर्न पाउनु मेरो भाग्य हो । मातृभूमिमा जन्मिएको मान्छेले टाढा बसेर पनि आफ्ना मान्छेका लागि केही गर्न पाउनु ठूलो कुरा हो। त्यसैले मलाई यो चुनौती होइन, अवसर हो जस्तो लाग्छ । तपाईं एक्लैले सहयोग गर्नुहुन्छ कि अरूको पनि साथ हुन्छ ? मुख्य रूपमा म एक्लैले गर्छु । कुनै संस्था वा निश्चित व्यक्ति यसमा आबद्ध हुनुहुन्न । कहिलेकाहीँ साथीहरूलाई कुनै समस्याबारे सुनाउँछु ।  यस्तो समस्या रहेछ, यसरी सहयोग गर्दा कस्तो होला ? भनेर सोध्छु । साथीहरूले तपाईंमार्फत यति डलर दिइदिनुस् , भन्नुहुन्छ । त्यस्तो अवस्थामा उहाँहरूको रकम पनि सम्बन्धित व्यक्तिलाई पु¥याइदिन्छु । तर नियमित रूपमा सहयोग गर्ने कुनै संस्था वा व्यक्ति छैन ।  समाजसेवाका नाममा पारदर्शिता नहुने र अरूको भावनाबाट फाइदा उठाउने प्रवृत्तिलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ? सबैले पारदर्शिता गर्न खोजेको हुन्छ । तर कहिलेकाहीँ प्राविधिक समस्या पनि आउँछ । उदाहरणका लागि १०/२० हजारको बिल हराउन सक्छ । काम गरेको हो, पैसा दिएको हो, सामान ल्याएको हो, तर प्रमाण राख्न नसक्दा खायो, गर्‍यो भन्ने आरोप आउन सक्छ । तर कतिपय मानिस भने अरूको भावनालाई नै प्रयोग गरेर पैसा कमाउने नियतमा हुन्छन् । त्यस्तो प्रवृत्ति हुनु हुँदैन । कसैको दुःख र भावनालाई बेचेर धनी बन्नु हुँदैन भन्ने मेरो मान्यता हो ।  त्यसैले सकेसम्म स्वच्छ भएर बाँच्न र मर्न सकियो भने आत्मसन्तुष्टि हुन्छ । अरूको भावनामा खेलेर पैसा कमाउनुको अर्थ छैन ।  नेपालको प्रमुख सामाजिक समस्या के हो जस्तो लाग्छ ? नेपालको सामाजिक समस्या यही हो भनेर एउटै शब्दमा भन्न गाह्रो छ । भूगोलअनुसार समस्या फरक छ । दुर्गम गाउँको समस्या अर्कै हुन्छ । सहरमा बस्नेको समस्या अर्कै हुन्छ । कतै बिजुलीको समस्या होला, कतै शिक्षा र स्वास्थ्यको । सहरका मानिसले गाउँलाई पनि सहरजस्तै सोचिदिनुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता छ । तर शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक र पूर्वाधारका क्षेत्रमा सुधार भएको छ । साक्षरता दर पनि पहिलेको तुलनामा निकै बढेको छ । पहिला एक/दुई ठाउँमा मात्र विद्यालय पुगेर एसईई दिनुपर्ने अवस्था थियो भने अहिले आफ्नै ठाउँमा परीक्षा दिन सकिने अवस्था बनेको छ । डिग्री अध्ययन गर्ने अवसर पनि बढेको छ । हामीले नेपाललाई अन्य देशसँग मात्र तुलना गरेर हुँदैन । हाम्रो भौगोलिक अवस्था फरक छ । सामाजिक र भौतिक संरचना पनि फरक छन् । त्यसैले हाम्रो अवस्थालाई हेरेर क्रमशः सुधार गर्दै जानुपर्छ ।  स्वास्थ्य क्षेत्रमा अझै के सुधार आवश्यक देख्नुहुन्छ ? मैले सबैभन्दा बढी समस्या स्वास्थ्य क्षेत्रमा देखेकी छु । पहिला कतिपय ठाउँमा सिटामोलसमेत पाइँदैनथ्यो । अहिले त्यो अवस्था धेरै सुधार भएको छ । बाटोघाटो, बिजुली, सूचना र पूर्वाधार पनि विकास भएको छ । तर कतिपय ठाउँमा स्वास्थ्यचौकी भएर पनि समयमा चेकअप नहुने अवस्था छ । समयमै चेकअप गरियो भने शरीरमा के भइरहेको छ भन्ने थाहा पाउन सकिन्छ । ठूलो समस्या सानोमै पहिचान गरेर नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । अझै पनि स्वास्थ्य चेतनाको कमी छ । धेरै मानिसलाई एकैपटक ठूलो रोग लागेपछि मात्रै अस्पताल जाने बानी छ । स्रोत र साधन हुँदाहुँदै पनि त्यसको सदुपयोग गर्ने चेतना पर्याप्त छैन । यसमा सुधार गर्न आवश्यक छ । कमाएको पैसा सबै खर्च गर्नुभन्दा स्वास्थ्यका लागि केही बचत गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । उदाहरणका लागि १०० रुपैयाँ कमाउँदा १० रुपैयाँ उपचारका लागि छुट्याएर बचत गर्न सकियो भने पनि भविष्यमा राहत मिल्न सक्छ । अमेरिकामा बसेर तपाईंले कस्ता चुनौती भोग्नुभयो ? विदेश जानेबित्तिकै सबै कुरा सजिलो हुँदैन । कुनै पनि देशमा गएपछि धेरै कुरा शून्यबाट सुरु गर्नुपर्छ । सबैभन्दा ठूलो चुनौती काम हो । नेपालमा आफूले पढेको वा सिकेको क्षेत्रमा काम गर्छु भन्ने सोच हुन्छ । तर विदेशमा त्यही काम पाउन गाह्रो हुन सक्छ । कामको आवश्यकता अनुसार जुनसुकै काम गर्नुपर्ने हुन्छ । तर विदेशमा एउटा कुरा सिक्न सकिन्छ- कामको महत्त्व र सम्मान । कुनै काम सानो-ठूलो हुँदैन ।  मैले पनि सुरुमा अमेजनमा काम गरेँ । त्यहाँ एटीएस अर्थात् डेलिभरीतर्फ ड्राइभरहरू सामान लिन आउँदा सामान दिने, लाइसेन्स स्क्यान गर्ने, उनीहरूले ल्याएका सामान रिसिभ गर्ने र स्टोर गर्ने काम गरे । नेपालमा हुँदा कुर्सीमा बसेर ल्यापटप चलाएर काम गर्ने बानी थियो भने विदेशमा दौडेर, कुदेर काम गर्नुपर्‍यो । अहिले अमेरिकामा फेन्सी स्टोरको सानो व्यवसाय पनि गरिरहेकी छु । हाम्रो परिवार पनि अमेरिकामै बस्छ । विदेशमा काम गर्दा समयको महत्त्व कस्तो हुन्छ ? अमेरिकामा स्टेटअनुसार प्रतिघण्टाका हिसाबले पारिश्रमिक निर्धारण हुन्छ । समयको एकदमै ठूलो महत्त्व हुन्छ । पाँच मिनेट ढिला पुग्दा पनि तलब काटिन सक्छ । छिटो पुगेर काम गरियो भने त्यसअनुसार पारिश्रमिक पनि हुन्छ । नेपालमा जस्तो आज अलि ढिला भयो भनेर सजिलै चल्ने अवस्था हुँदैन । समय र कामप्रतिको जिम्मेवारी निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।  अहिले धेरै युवा विदेश जान चाहन्छन् । उनीहरूलाई तपाईंको सुझाव के छ ? नेपालमा पनि अवसर नभएका होइनन् । अवसर छन् । तर हामीले दीर्घकालीन रूपमा ती अवसरलाई विकास गर्न सकेका छैनौं । विदेश भनेपछि अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया कल्पना गरिन्छ । गएपछि धेरै पैसा हुन्छ भन्ने सोच हुन्छ । तर वास्तविकता त्यस्तो मात्र होइन । विदेश गएपछि पनि काम गर्नुपर्छ। दुःख गर्नुपर्छ । मेहनत गर्नुपर्छ ।  धेरै बचत नहुन पनि सक्छ । कमाएको पैसाबाट सरकारलाई कर तिर्नुपर्छ । काम चाहिँ जस्तोसुकै गर्नुपर्ने हुन सक्छ । तर सकेसम्म नेपालमै लगानी गर्नुपर्छ । उद्योग-कलकारखाना खोल्नुपर्छ । आफूले पनि काम गर्ने र अरूलाई पनि रोजगारी दिने वातावरण बनाउनुपर्छ । विदेश जाने निर्णय व्यक्तिगत आवश्यकता र परिस्थितिअनुसार हुन सक्छ । तर विदेश नै सबै समस्याको समाधान हो भन्ने सोच राख्नु हुँदैन । नेपालमै अवसर सिर्जना गर्न सकियो भने आफ्नो देशमा बसेर पनि राम्रो गर्न सकिन्छ । अन्त्यमा तपाईंको समाजसेवाको यात्राको मूल उद्देश्य के हो ? मेरो मूल उद्देश्य ठूलो काम गरेको देखाउनु होइन । कसैलाई परेको दुःखमा आफूले सकेको सहयोग गर्नु हो । मसँग धेरै धनसम्पत्ति छैन । मन ठूलो छ, तर म सम्पन्न व्यक्ति होइन। त्यसैले म ठूलो रकम दिएर सबै समस्या समाधान गर्न सक्दिनँ । तर जहाँ एकदमै गाह्रो परेको छ, त्यहाँबाट सहयोगको सुरुवात गर्न सक्छु । मलाई विश्वास छ, एउटा व्यक्तिले सुरु गरेको सानो सहयोगले अरू धेरै हात जोड्न सक्छ । कसैको उपचार हुन सक्छ, कुनै बालबालिकाको पढाइ अघि बढ्न सक्छ, कुनै आमाको जीवन बच्न सक्छ । त्यसैले मैले आफूलाई समाजसेवीभन्दा पनि आवश्यक परेको ठाउँमा सहयोगको सुरुवात गर्ने मान्छेका रूपमा हेर्छु । मानिसले अन्ततः आफूसँग भएको केही पनि लिएर जाँदैन । त्यसैले आफूले बाँचुन्जेल सकेको राम्रो काम गर्न सकियो भने त्यही नै सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो ।