सेवा : स्वास्थ्य

काठमाडौं । सरकारले स्वास्थ्य सेवा सुधारका लागि अमेरिकी सरकारबाट प्राप्त हुने २०.७ मिलियन अमेरिकी डलर बराबरको अनुदान सहायता स्वीकार गर्ने निर्णय गरेको छ । प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा मंगलवार बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले स्वास्थ्य सेवा सुधार, राष्ट्रिय वन क्षेत्र उपयोग, कानुनी संशोधन तथा उच्च तहका कर्मचारीको बढुवा र पदस्थापनसहित विभिन्न ६ वटा निर्णय गरेको हो । त्यस्तै, पूर्व–पश्चिम राजमार्गअन्तर्गतको कमला–ढल्केबर–पथलैया सडकखण्ड, गजार्ङ खोला साना जलविद्युत् आयोजना तथा ४० मेगावाट क्षमताको बलेफी खोला जलविद्युत् आयोजना निर्माणका लागि राष्ट्रिय वन क्षेत्र उपयोग गर्न स्वीकृति प्रदान गरिएको छ । सशस्त्र प्रहरी बल, नेपालका तालिम शिक्षालय, गुल्म तथा सीमा सुरक्षा पोस्ट निर्माणका लागि समेत राष्ट्रिय वन क्षेत्र उपयोग गर्न मन्त्रिपरिषद्ले स्वीकृति दिएको छ । बैठकले पशु वधशाला र मासु जाँच ऐन, २०५५ लाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक संघीय संसद्मा पेश गर्न स्वीकृति प्रदान गरेको छ । यसैगरी संघीय निजामती सेवासम्बन्धी कानुनलाई संशोधन र एकीकरण गर्न बनेको विधेयक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ लाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक पनि संघीय संसद्मा पेश गर्न स्वीकृति दिने निर्णय गरेको छ । मन्त्रिपरिषद् बैठकले दुई जना सहसचिवलाई राजपत्राङ्कित विशिष्ट श्रेणीमा बढुवा गरी सचिव पदमा पदस्थापन गर्ने निर्णयसमेत गरेको छ । नेपाल प्रशासन सेवा सामूहीकरणतर्फ सहसचिव आभा श्रेष्ठ कर्णलाई राजपत्राङ्कित विशिष्ट श्रेणीमा बढुवा गरी गण्डकी प्रदेशको मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा प्रमुख सचिवका रूपमा पदस्थापन गरिएको छ । त्यस्तै, नेपाल इन्जिनियरिङ सेवा सामूहीकरणतर्फ डा. जगदीश्वर कर्माचार्यलाई राजपत्राङ्कित विशिष्ट श्रेणीमा बढुवा गरी ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयको सचिवमा पदस्थापन गर्ने निर्णय भएको छ । मन्त्रिपरिषद्का निर्णयले स्वास्थ्य सेवा सुधारका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग स्वीकार गर्नेदेखि पूर्वाधार विकासमा वन क्षेत्र उपयोग, कानुनी सुधार र प्रशासनिक नेतृत्व व्यवस्थापनसम्मका विषयलाई समेटेको छ ।

काठमाडौं । भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्य जोखिम बढ्न नदिन सरकारले स्वास्थ्य निगरानी, मानसिक स्वास्थ्य परामर्श तथा हैजाविरुद्धको खोप अभियानलाई तीव्र बनाएको छ । स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गतको इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका अनुसार नुवाकोट, रसुवा, काठमाडौं र धादिङका २९ वटा होल्डिङ सेन्टर तथा सेल्टरमा स्वास्थ्य निगरानीसँगै मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सहयोग प्रदान भइरहेको छ । महाशाखाको ३२औँ स्थिति प्रतिवेदनअनुसार पछिल्लो २४ घण्टामा होल्डिङ सेन्टर तथा सेल्टरबाट पाँचवटा स्वास्थ्यसम्बन्धी केस रिपोर्ट भएका छन् । तीमध्ये चार जनामा खोकीसहितको ज्वरो र एक जनामा तीव्र झाडापखाला देखिएको छ । प्रभावित क्षेत्रमा जनावरको टोकाइको घटना भने रिपोर्ट भएको छैन । प्रभावित क्षेत्रमा ज्वरो तथा झाडापखालाजन्य रोगको अवस्था निगरानी गर्न मानसिक स्वास्थ्य हेल्पलाइन तथा अनलाइन रिपोर्टिङ प्रणाली मार्फत नियमित अनुगमन भइरहेको महाशाखाले जनाएको छ । रिपोर्ट भएका बिरामीको स्थानीय तहबाट उपचार तथा व्यवस्थापन भइरहेको छ । मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता बाढीबाट प्रभावित नागरिकमा देखिन सक्ने मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक समस्यालाई सम्बोधन गर्न मनोचिकित्सक, क्लिनिकल मनोवैज्ञानिकलगायत विशेषज्ञ टोली परिचालन गरिएको छ । पछिल्लो २४ घण्टामा मात्रै २४६ जनाले स्थलगत मनोसामाजिक परामर्श सेवा लिएका छन् भने एक जनालाई हेल्पलाइनमार्फत सहयोग गरिएको छ । जिल्लागत रूपमा नुवाकोटमा २८, रसुवामा १९ र धादिङमा सात जना मानसिक स्वास्थ्य टोलीका सदस्य परिचालन भएका छन् । असोज १३ सम्म नुवाकोटमा ११५, रसुवामा ७१, काठमाडौंमा ३५ र धादिङमा २५ जनाले मानसिक स्वास्थ्य सहायता तथा परामर्श लिएका छन् । महाशाखाले मनोसामाजिक सेवा प्रभावकारी बनाउन परामर्शदाताका लागि आचारसंहिता निर्माण, सूचना–शिक्षा तथा सञ्चार सामग्री वितरण र विशेषज्ञ सेवाका लागि बिरामी पठाउने प्रणालीलाई समेत सुदृढ बनाएको जनाएको छ । ६८ हजारभन्दा बढीले लगाए हैजाविरुद्धको खोप बाढी प्रभावित क्षेत्रमा पानी तथा सरसफाइजन्य रोगको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै मुखबाट खुवाइने हैजाविरुद्धको खोप अभियानसमेत जारी छ। रसुवामा हालसम्म १६ हजार ७५६ जनाले हैजाविरुद्धको खोप लगाएका छन् । यो जिल्लाको कुल लक्षित जनसंख्याको ५३ प्रतिशत हो । गोसाइँकुण्डमा ४२ प्रतिशत, उत्तरगयामा ४६ प्रतिशत, आमाछोदिङ्मोमा ५४ प्रतिशत र कालिका गाउँपालिकामा ६७ प्रतिशत खोप कभरेज भएको छ । त्यस्तै, नुवाकोटमा ५१ हजार २६६ जनाले खोप लगाइसकेका छन् । यो कुल लक्ष्यको ६७ प्रतिशत हो । बेलकोटगढी नगरपालिकामा शतप्रतिशत खोप कभरेज भएको छ भने तारकेश्वर गाउँपालिकामा ७४ प्रतिशत, किस्पाङमा ६७ प्रतिशत र विदुरमा ६० प्रतिशतले खोप लगाएका छन् । रसुवा र नुवाकोटमा मात्रै ६८ हजार २२ जनाले हैजाविरुद्धको खोप लगाइसकेका छन् । यसैबीच प्रभावित क्षेत्रमा सम्भावित महामारी रोकथामका लागि दादुरा–रुबेला खोप अभियानको तयारीसमेत भइरहेको महाशाखाले जनाएको छ । बाढी प्रभावित क्षेत्रमा रोगको जोखिम कम गर्न स्वास्थ्यसम्बन्धी रोकथामका उपाय, थप अनुसन्धान, नियमित अनुगमन र सम्बन्धित निकायबीच समन्वयलाई निरन्तरता दिइरहेको विभागले जनाएको छ । 

आज विश्व मुटु दिवस । नेपालसहित विश्वभर विविध सचेतनामूलक कार्यक्रमका साथ यो दिवस मनाइँदै छ । मुटु रोगबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने, नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउन प्रेरित गर्ने र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले यो दिवस मनाउने गरिन्छ । चिकित्सकहरूका अनुसार असन्तुलित खानपान, शारीरिक अभ्यासको कमी, अत्यधिक तनाव, धुम्रपान तथा मद्यपान जस्ता कारणले पछिल्लो समय मुटुसम्बन्धी समस्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ ।  समयमै रोगको पहिचान र जीवनशैलीमा सुधार गर्न सके मुटु रोगबाट हुने धेरैजसो जटिलताबाट बच्न सकिने विशेषज्ञहरूको भनाइ छ । यसै विषयमा पाटन अस्पतालमा कार्यरत मुटुरोग विशेषज्ञ डा. आनन्द जिसीसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश : आज विश्व मुटु दिवस, नेपालमा अहिले मुटुरोगको अवस्था कस्तो छ ? सन २००२ देखि सेप्टेम्बर २९ लाई विश्व मुटु दिवसका रुपमा मनाउने गरिएको छ । यसवर्षको नारा कुनै पनि पल नछुटाउनूहोस् भन्ने राखिएको छ । पछिल्लो समय नेपालमा मुटुरोगीको संख्या बढ्दो छ । यसको एउटा कारण पहिलेको तुलनामा मुटुरोगको पहिचान र निदान गर्ने क्षमता बढ्नु पनि हो ।  पहिले नेपालमा मुटुसम्बन्धी उपचार गर्ने अस्पतालहरू सीमित थिए । अहिले गंगालालसँगै शिक्षण अस्पताल, पाटन, वीर अस्पताल तथा निजी क्षेत्रका नर्भिक, मेडिसिटी, ग्रान्डीलगायत अस्पतालमा मुटुरोगको उपचार भइरहेको छ । उपत्यकाबाहिर पनि यस्ता अस्पतालहरू विस्तार भएका छन् । त्यसैले पहिलेको तुलनामा मुटुरोगको उचित निदान धेरै हुन थालेको छ । अर्कोतर्फ नेपालमा मात्र होइन, विश्वभर नै मुटुरोग बढिरहेको छ । यसको प्रमुख कारण जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन हो । धूम्रपान, मद्यपान, शारीरिक गतिविधिको कमी, चिल्लो खानेकुरा बढी खानु, मोटोपना र नियमित स्वास्थ्य परीक्षण नगर्नुजस्ता कारणले पनि जोखिम बढेको छ ।  डा. आनन्द जिसी । धेरै मानिसलाई आफ्नो रक्तचाप, रगतमा चिनीको मात्रा वा कोलेस्ट्रोलको अवस्थाबारे जानकारी हुँदैन । समस्या जटिल भएपछि मात्रै अस्पताल जाने प्रवृत्ति पनि छ । पहिलेको पुस्ता खेतीपाती तथा शारीरिक श्रममा बढी संलग्न थियो । अहिलेको जीवनशैली बढी निष्क्रिय भएको छ । शारीरिक व्यायामको कमी, अस्वस्थ खानपान र मोटोपनाले पनि मुटुरोग बढाउन भूमिका खेलेका छन् । मुटुरोग भन्नासाथ धेरैले हर्ट अट्याकलाई मात्रै बुझ्ने गर्छन् । नेपालमा अहिले कस्ता खालका मुटुरोगी देखिएका छन् ? विश्वमा मुटुरोगका कारण हरेक वर्ष ठूलो संख्यामा मानिसको मृत्यु हुन्छ । विभिन्न अनुसन्धान अनुसार विश्वमा बर्सेनि मुटुरोगबाट २ करोड मानिसहरुको मृत्यु हुने गरेको छ ।  तीमध्ये ८० प्रतिशत मृत्यु हर्ट अट्याकका कारण हुने गरेको बताइन्छ । यसलाई चिकित्सकीय भाषामा मायोकार्डियल इन्फाक्र्सन भनिन्छ । त्यसैले मुटुरोगका सबै मृत्यु हर्ट अट्याकका कारण हुँदैनन्, तर मुटुरोगबाट हुने मृत्युमा हर्ट अट्याक प्रमुख कारणमध्ये एक हो ।  पछिल्लो समय बोल्दाबोल्दै ढलेर कसैको मृत्यु भएको पनि सुनिन्छ । यस्तो अवस्थामा हर्ट अट्याक नै कारण हुन्छ कि अन्य कारण पनि हुन सक्छन् ? अनुसन्धानअनुसार हर्ट अट्याक भएका २५ देखि ३० जना व्यक्तिको अस्पताल पुग्नुअघि नै मृत्यु हुने गर्छन् । कतिपय घरमै, कतिपय अस्पताल जाँदाजाँदै र कतिपय अस्पताल पुगेपछि मृत्यु हुन सक्छन् । कसैलाई छाती दुख्ने वा सास फेर्न गाह्रो हुनेजस्ता लक्षण देखिएर तत्काल मृत्यु भयो भने मुटुसम्बन्धी कारणलाई पनि प्रमुख सम्भावनाका रूपमा हेर्नुपर्छ । विशेषगरी अचानक हुने मृत्युमा हर्ट अट्याक पनि एउटा प्रमुख कारण हुन सक्छ । मुटुरोग महिलाको तुलनामा पुरुषमा बढी हुन्छ भनिन्छ । यसको वास्तविकता के हो ?  महिलामा महिनावारी भइरहँदा शरीरमा एस्ट्रोजन हर्मोनको भूमिका हुन्छ । यसले रक्तनलीलाई रिल्याक्स गर्न र रक्तसञ्चार सहज बनाउन सहयोग गछ । साथै राम्रो कोलेस्ट्रोल कायम राख्न र खराब कोलेस्ट्रोल कम गर्न पनि सहयोग गर्ने भएकाले महिनावारी भइरहेका महिलामा मुटुरोगको जोखिम तुलनात्मक रूपमा कम हुन सक्छ । तर महिनावारी बन्द भएपछि अवस्था परिवर्तन हुन्छ । त्यसपछि पुरुष र महिलामा मुटुरोगको जोखिम धेरै हदसम्म समान हुन सक्छ । महिनावारी बन्द भएपछि ७५ प्रतिशत महिलामा उच्च रक्तचापको जोखिम पनि बढ्न सक्छ, जुन मुटुरोगको प्रमुख जोखिम कारकमध्ये एक हो । पहिले मुटुरोग बढी उमेरका मानिसमा देखिन्छ भनिन्थ्यो । पछिल्लो समय युवावस्थामै मुटुरोग देखिनुको कारण के हो ? पहिले मुटुरोगलाई बुढ्यौलीसँग जोडेर हेरिन्थ्यो । ५०–६० वर्षपछि मुटुरोग लाग्छ भन्ने धारणा थियो । तर अहिले ४० वर्षभन्दा कम उमेरमा मात्रै होइन, ३० वर्षभन्दा कम उमेरका मानिसमा समेत हर्ट अट्याक देखिन थालेको छ । २०–२१ वर्षका युवामा समेत हर्ट अट्याक भएर एन्जियोप्लास्टी गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ । यसको एउटा कारण मुटुरोगको निदानमा आएको सुधार हो । पहिले गाउँघरमा अचानक मृत्यु हुँदा त्यसको कारण पहिचान नहुन सक्छ । अहिले स्वास्थ्य सेवा र निदानको पहुँच बढेसँगै वास्तविक कारण पत्ता लगाउन सहज भएको छ । अर्कोतर्फ युवामा बदलिएको जीवनशैली प्रमुख कारण हो । धूम्रपान, मद्यपान, सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग, लागूपदार्थ, अस्वस्थ खानपान र शारीरिक व्यायामको कमीले जोखिम बढाएको छ । युवामा मुटुरोग बढ्नुको प्रमुख कारणमध्ये धूम्रपानलाई विशेष रूपमा लिनुपर्छ ।  हर्ट अट्याकलाई ‘साइलेन्ट किलर’ पनि भनिन्छ । यसको सुरुवाती अवस्थामा छाती दुखाइबाहेक कस्ता लक्षण देखिन सक्छन् ? सामान्यतया हर्ट अट्याकमा छाती दुख्ने गर्छ । छातीको दुखाइ देब्रे, बीच वा अन्य भागमा हुन सक्छ र देब्रे हात, चिउँडो वा ढाडसम्म फैलिन सक्छ । यस्तो दुखाइ ५–१० मिनेटभन्दा बढी रह्यो भने गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ । तर सबैलाई छाती दुख्छ भन्ने हुँदैन । विशेषगरी लामो समयदेखि मधुमेह भएका व्यक्ति, वृद्धवृद्धा वा पहिले स्ट्रोक भएका व्यक्तिमा छाती नदुखीकन पनि हर्ट अट्याक हुनसक्छ ।   सास फेर्न गाह्रो हुने, बेहोस हुने वा बेहोसजस्तो हुने, असामान्य रूपमा धेरै थकाइ लाग्ने, वाकवाकी लाग्ने वा बान्ता हुनेजस्ता लक्षण पनि देखिन सक्छन् । त्यसैले छाती दुखेन भन्दैमा मुटुको समस्या होइन भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन । यस्ता असामान्य लक्षण देखिएमा पनि अस्पताल जानुपर्छ । समयमै उपचार पाए ज्यान जोगाउन सकिन्छ । अहिले पनि धेरै मानिसले छाती दुखाइलाई मात्रै मुटुको समस्याका रूपमा बुझ्ने र अन्य लक्षणलाई बेवास्ता गर्ने अवस्था छ ? हो छाती दुख्यो भने मानिसहरू अस्पताल जान्छन्, तर कहिलेकाहीँ हर्ट अट्याकमा छातीको माथिल्लो भाग अर्थात् इपिग्यास्ट्रिक क्षेत्रमा दुखाइ हुन सक्छ । त्यसलाई ग्यास्ट्रिक वा ग्यास्ट्राइटिस भनेर बेवास्ता गर्ने सम्भावना हुन्छ । त्यस्तै सास फेर्न गाह्रो हुँदा दम वा तनावका कारण भएको ठान्न सकिन्छ । बेहोस हुँदा खाना नखाएर वा रक्तचाप कम भएर भएको हुनसक्छ भन्ने सोच्न सकिन्छ ।  तर मुटुको कारणले पनि यस्ता समस्या हुन सक्छन् । त्यसैले असामान्य लक्षणलाई पनि गम्भीर रूपमा लिएर आवश्यक परे तत्काल अस्पताल जानुपर्छ ।  स्वस्थ व्यक्तिले आफ्नो मुटु स्वस्थ छ कि छैन भनेर के–कति समयमा जाँच गराउनुपर्छ ? यसको कुनै एउटै निश्चित समय हुँदैन । व्यक्तिको उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र जोखिमअनुसार फरक हुन्छ । पहिले ४० वर्षपछि रक्तचाप, सुगर र कोलेस्ट्रोल जाँच गर्नुपर्छ भनिन्थ्यो । अहिले कम उमेरमै उच्च रक्तचाप र अन्य जोखिम देखिन थालेका छन् । २० वर्षपछि पनि रक्तचाप, सुगरलगायत सामान्य स्वास्थ्य परीक्षण नियमित गर्नुपर्छ। सबै कुरा सामान्य छ भने दुई–तीन वर्षमा जाँच गर्न सकिन्छ । ३०–४० वर्षभन्दा माथि पुगेपछि सामान्य अवस्थामा पनि वर्षमा एकपटक स्वास्थ्य जाँच गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यदि उच्च रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल, मधुमेह वा अन्य समस्या छ र औषधी सेवन भइरहेको छ भने चिकित्सकको सल्लाहअनुसार नियमित फलोअप गर्नुपर्छ । रोगलाई प्रारम्भिक अवस्थामै पहिचान गर्न सके मुटुरोगको जोखिम कम गर्न सकिन्छ । मुटुरोगमा वंशानुगत प्रभाव कत्तिको हुन्छ ? मुटुरोगमा वंशानुगत प्रभाव हुन्छ । कहिलेकाहीँ धूम्रपान नगर्ने, मद्यपान नगर्ने, नियमित व्यायाम गर्ने, सुगर, रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल सामान्य भएका व्यक्तिलाई पनि हर्ट अट्याक हुनसक्छ । यस्तो अवस्थामा पारिवारिक इतिहास पनि एउटा कारण हुन सक्छ । बुबाआमा वा परिवारका सदस्यमा मुटुरोगको इतिहास छ भने आफू अझ सचेत हुनुपर्छ । नियमित रूपमा रक्तचाप, सुगर र कोलेस्ट्रोल जाँच गर्ने तथा स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने हो भने जोखिम कम गर्न सकिन्छ । पछिल्लो समय स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या हुँदा एआईसँग सोध्ने प्रवृत्ति बढेको छ । यसलाई यहाँले कसरी लिनुहुन्छ ? च्याटजीपीटी वा एआईबाट केही जानकारी लिन सकिन्छ । तर स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्यामा त्यसलाई अन्तिम निदानको आधार बनाउनु हुँदैन । जस्तै, छाती दुख्दा एआईले हर्ट अट्याक हुन सक्ने बताउन सक्छ र त्यसले अस्पताल जान प्रेरित गर्न सक्छ । तर पेटको माथिल्लो भागमा दुख्दा त्यसलाई ग्यास्ट्राइटिस होला भनेर मात्रै बुझेर घरमै बस्दा वास्तविक रूपमा हर्ट अट्याक भएको अवस्थामा जोखिम हुन सक्छ । त्यसैले एआईबाट जानकारी लिन सकिए पनि स्वास्थ्यसम्बन्धी गम्भीर लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग प्रत्यक्ष परामर्श लिनुपर्छ ।  नेपालमा मुटुरोगको उपचारको अवस्था के छ ?  पहिले उपचारका लागि भारतलगायत अन्य देशमा जाने बिरामीको संख्या धेरै थियो । तर पछिल्लो समय नेपालमै राम्रो उपचार हुन थालेको छ । गंगालाल, टिचिङ, वीर, पाटन लगायत सरकारी तथा अन्य निजी अस्पतालहरुमा पनि अहिले उपचार हुन थालेको छ ।  उपत्यका बाहिर पनि क्याथल्याबसम्मको सुविधा रहेको छ । मुटुसम्बन्धी चिकित्सक तथा विज्ञहरूको संख्या पनि पहिलेको तुलनामा बढ्दो छ । त्यसैले मुटुसम्बन्धीका बिरामीहरूलाई भारत लगायत अन्य देशमा गएर महँगो शुल्क तिरेर उपचार गराउन भन्दा नेपालमै उपचार गराउन आग्रह गर्दछु ।  मुटुका बिरामीका लागि समय एकदमै महत्त्वपूर्ण कुरा हो । समस्या देखिसकेपछि जतिसक्दो छिटो उपचार गर्यो त्यति नै बाँच्ने सम्भावना हुन्छ । हो अझै उपचारमा सुधार गर्नुपर्ने धेरै कुरा छन् । तर पहिलेको तुलनामा उपचारको अवस्था एकदमै राम्रो छ ।  मुटुको उपचारमा नेपालमा नभएको सुविधा, सरकारले गर्न नसकेको यो काम भए हुन्थ्यो भन्ने केही छ कि ?  मुटुको उपचारका लागि भन्दै सरकारले १ लाख रुपैयाँ दिने गरेको छ । त्यो एकदमै अपुग हो । किनकि मुटुका बिरामीलाई एक पटक एञ्जिओग्राम गर्दा नसा ब्लक देखियो भने ४ देखि ५ लाख रुपैयाँ लाग्ने गर्दछ ।  पैसा हुने मान्छेले त प्राइभेटमा या अन्य देशमा गएर पनि उपचार गराउन सक्छन् । तर पैसा नहुनेका लागि यो ठुलो समस्या हो । एञ्जिओग्राम गर्नुपर्ने बिरामीहरु दैनिक रुपमा आइरहेका हुन्छन् । बीमाले पनि हर्ट अट्याकका बिरामीहरुको एञ्जिओग्राम गर्छ ।  एञ्जिओग्राम गर्दा ब्लक देखियो भने सरकारले १ लाख दिन्छ बाँकी आफैले तिर्ने हो । त्यसैले बिरामीको आर्थिक अवस्था हेरेर सरकारले  निशुल्क उपचारका व्यवस्था गरिदिए धेरै बिरामीका लागि राहत हुने थियो ।  मुटुजस्तो संवेदनशिल अंगको उपचारमा लामो समय बिताउनुभएको छ । सेवा दिने क्रममा आफू चिकित्सक भएकोमा गर्व गर्न लायकको एकदमै खुशी भएको क्षण कुनै छ ?  नेपालमा सरकारी अस्पतालको तलबको कुरा गर्ने हो भने खर्च धान्नै गाह्रो छ । तर उपचारका क्रममा त्यस्ता धेरै केश आउँछन् । जसले हामीलाई एकदमै खुशी दिन्छ । आफ्नो पेशाप्रति गर्व महसुस हुन्छ ।  हाम्रो उपचारकै कारण भेण्टिलेटरमा राखेको बिरामी हिँडेर जानसक्ने अवस्थामा पुग्छ । त्योभन्दा धेरै खुशी अरू केही गर्दा पनि लाग्दैन । कतिपय बिरामीलाई त गाडीमै सिपिआर दिँदै ल्याइएको हुन्छ । त्यस्तो बिरामीलाई जिवितै घर फर्काउन पाउँदा एकदमै गर्व महसुस हुन्छ ।  अन्तमा मुटुरोगबाट बच्नका लागि मुख्य के–के कुरामा ध्यान दिन सुझाव दिनुहुन्छ ?  मुटुरोग भनेको एकदमै डरलाग्दो रोग हो भनेर डराउनुपर्दैन तर सचेत हुनुपर्छ ।  मुटुलाई अशर गर्ने खालको काम गर्दै नगरौं ।  जस्तै धुम्रपान, मद्यपान नगर्ने, सुर्तिजन्य पदार्थबाट टाढा रहने, रातो मासु कम खाने, चिल्लो खानेकुराहरु कम खाने लगायतका कुरामा ध्यान दिऔं ।  त्यस्तै, कम्तीमा पनि हप्तामा ५ दिन शारीरिक अभ्यास गर्ने, तनावरहित जिवन जिउने प्रयास गर्नुपर्दछ । यदि कसैलाई सुगर प्रेसर छ भने चिकित्सकको सल्लाहअनुसार त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने यी कुरामा विशेष ध्यान दिइयो भने मुटुरोगबाट बच्न सकिन्छ ।