दशैंमा मुटुरोगका बिरामीलाई ८ सुझाव
डा. आनन्द जिसी दशैं-तिहार हाम्रो सबैभन्दा ठूलो चाडपर्व हो । यो समयमा परिवार र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, मिठोमसिनो खाने र रमाइलो गर्ने गरिन्छ । तर, चाडपर्वको रमाइलोमा आफ्नो स्वास्थ्यलाई भने बिर्सनु हुँदैन । विशेषगरी मुटुरोग भएका व्यक्तिले खानपान, औषधि सेवन, निद्रा, व्यायाम र जीवनशैलीमा ध्यान दिनुपर्छ । मुटुको रोग लाग्दैमा जीवनभर खानपानमा प्रतिबन्ध लगाएर बस्नुपर्छ भन्ने होइन । समयमै उपचार र नियमित औषधि सेवनबाट धेरै बिरामीको अवस्था स्थिर राख्न सकिन्छ । त्यसैले मुटुरोगीले पनि आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार सावधानी अपनाएर परिवारसँग चाडपर्वको आनन्द लिन सक्छन् । तर, त्यसका लागि केही कुरामा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ । १.औषधि नियमित सेवन दशैंमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाने, आफन्तकोमा बस्ने र रातिसम्म रमाइलो गर्ने क्रम चल्छ । यस्तो अवस्थामा मुटुरोगीले औषधि सेवन गर्न बिर्सनु हुँदैन । चिकित्सकको सल्लाहअनुसार नियमित औषधि खानुपर्छ । विशेषगरी एन्जियोप्लास्टी गरेर मुटुको रक्तनलीमा स्टेन्ट राखेका बिरामीले चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि बन्द गर्नु हुँदैन । स्टेन्ट राखेका, हृदयाघात भइसकेका वा मुटुको चालमा गडबडी भएका बिरामीले आफ्नो उपचारलाई निरन्तरता दिनुपर्छ । चाडपर्वका कारण औषधि छुटाउने वा आफूखुसी मात्रा परिवर्तन गर्ने गर्नु हुँदैन । २. खानपानमा सन्तुलन मिलाउनुपर्छ दशैंमा मासुका परिकार बढी खाने चलन छ । खसी, बोका र राँगाको मासुमा चिल्लो पदार्थ बढी हुने भएकाले यस्ता परिकार खाँदा मात्रा मिलाउनुपर्छ । मासु खानै हुँदैन भन्ने होइन, तर चिल्लो कम भएको र कम मात्रामा खानु उपयुक्त हुन्छ । माछा तथा कुखुराको मासु पनि खान सकिन्छ । कुखुराको मासु खाँदा छाला हटाएर खानु राम्रो हुन्छ । मासु पकाउँदा तेल र नुनको मात्रा पनि ध्यान दिनुपर्छ । मुटुरोगीले खानपानमा सन्तुलन मिलाउन सकेमा आफूलाई मन पर्ने परिकारबाट पूर्ण रूपमा टाढा बस्नुपर्ने अवस्था हुँदैन । दशैंमा मासुका साथै तारेका परिकार, चिल्लो खानेकुरा र बाहिरबाट ल्याइएका जंक फुड खाने चलन पनि छ । विशेषगरी मदिरासँगै यस्ता खानेकुरा खाने गरिन्छ । त्यसैले तारेका र बढी चिल्लो भएका परिकार सकेसम्म कम खानुपर्छ । पहाडी क्षेत्रमा सेलरोटी, गुलियो तथा चिल्लो खानेकुरा बढी खाने चलन छ। यस्ता परिकार पनि खानै नहुने होइन, तर मात्रा मिलाएर खानुपर्छ। मधुमेह भएका व्यक्तिले गुलियो खानेकुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । मधुमेहका बिरामीलाई हामीले नियमित रूपमा खानपान व्यवस्थापन गर्न सिकाइरहेका हुन्छौँ । त्यसैले चाडपर्वमा पनि आफूले अपनाउँदै आएको खानपानसम्बन्धी सल्लाहलाई निरन्तरता दिनुपर्छ । त्यस्तै, नुनको मात्रा पनि नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ । मासु तथा अन्य परिकारमा बढी नुन प्रयोग गर्ने बानीले रक्तचाप नियन्त्रणमा समस्या ल्याउन सक्छ । विशेषगरी उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले नुनको मात्रा मिलाउनुपर्छ । ३.मदिरा र धूम्रपानबाट टाढा रहने दशैंमा साथीभाइसँग भेटघाट गर्दा मदिरा सेवन गर्ने र त्यससँगै विभिन्न परिकार खाने चलन हुन्छ । तर, मुटुरोग भएका व्यक्तिले मदिरा सेवन नगर्नु नै उचित हुन्छ । विशेषगरी स्टेन्ट राखेका, हृदयाघात भएका वा मुटुको चालमा गडबडी भएका बिरामीले मदिराबाट टाढा रहनुपर्छ । मदिरासँगै खाने तारेका परिकार र अन्य चिल्लोयुक्त खानेकुराले पनि स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छन् । त्यसैले यस्ता खानेकुराको सेवन कम गर्नुपर्छ । धूमपान पनि मुटुको स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छ । सामान्य अवस्थामा पनि धूमपान नगर्नु नै राम्रो हो । तर, चाडपर्वमा साथीभाइको लहलहैमा लागेर पहिलेभन्दा बढी धूमपान गर्ने प्रवृत्तिबाट विशेष रूपमा बच्नुपर्छ । ४.पर्याप्त निद्रा लिने दशैंमा रातिसम्म तास खेल्ने, गफ गर्ने र रमाइलो गर्ने चलन हुन्छ । यसले गर्दा नियमित निद्रामा असर पर्न सक्छ । मुटुरोगीले आफ्नो स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर पर्याप्त आराम गर्नुपर्छ। सामान्यतया वयस्कले रातमा सातदेखि नौ घण्टा निद्रा लिनु उपयुक्त हुन्छ । पर्याप्त निद्रा र आरामले शरीरलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ । त्यसैगरी, नियमित व्यायाम गर्ने बानीलाई पनि चाडपर्वमा निरन्तरता दिनुपर्छ । दशैं आयो भन्दैमा हिँडडुल र शारीरिक गतिविधि पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु हुँदैन । आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार हिँड्ने तथा अन्य उपयुक्त शारीरिक गतिविधि गर्न सकिन्छ । ५.तनाव नलिई आफ्नो क्षमताअनुसार चाडपर्व मनाउने दशैंमा सबैको आर्थिक अवस्था समान हुँदैन । कसैको आर्थिक अवस्था राम्रो होला, कसैको नहोला । अरूले जस्तै खर्च गर्नुपर्छ, अरूले जस्तै खानुपर्छ वा सबै गतिविधिमा सहभागी हुनुपर्छ भन्ने सोचले अनावश्यक तनाव बढाउन सक्छ । त्यसैले आफ्नो आर्थिक अवस्था र स्वास्थ्यअनुसार चाडपर्व मनाउनुपर्छ । अरूको देखासिकी गरेर तनाव लिनुभन्दा आफूसँग जे छ, त्यसैमा रमाउन सक्नुपर्छ । तनावले पनि मुटुको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ । त्यसैले चाडपर्वलाई रमाइलो र सन्तुलित बनाउनु आवश्यक छ । ६.मुटुको पम्प गर्ने क्षमता कम भएका बिरामीले थप सावधानी अपनाउने सबै मुटुरोगीको अवस्था एउटै हुँदैन । कसैको रक्तचापको समस्या हुन्छ, कसैलाई मधुमेह हुन्छ भने कसैको मुटुको पम्प गर्ने क्षमता कम भएको हुन्छ । त्यसैले सबैलाई एउटै प्रकारको खानपान र जीवनशैली लागू हुँदैन । मुटुको पम्प गर्ने क्षमता निकै कम भएका बिरामीले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार झोल पदार्थको मात्रा नियन्त्रण गर्नुपर्ने हुन सक्छ । उनीहरूले पिसाबको मात्रा, खुट्टा सुन्निएको अवस्था र सास फेर्न गाह्रो भए/नभएको कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । खुट्टा सुन्निने, पिसाब कम हुने वा सास फेर्न समस्या बढ्ने लक्षण देखिएमा तत्काल चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ । उच्च रक्तचाप भएका बिरामीले रक्तचाप नियन्त्रणमा छ कि छैन भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । मधुमेह भएका व्यक्तिले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ । मुटुरोगीले आफ्नो रोगअनुसार चिकित्सकले दिएको सल्लाह पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । ७. छाती दुखेको छ भने ग्यास्ट्रिक भनेर बेवास्ता नगर्ने चाडपर्वका बेला खानपानमा परिवर्तन आउने, पर्याप्त नसुत्ने, मदिरा सेवन गर्ने र नियमित व्यायाम छुट्ने हुन सक्छ । यस्ता कारणले मुटुको स्वास्थ्यमा असर पर्न सक्छ । त्यसैले छाती दुख्ने वा सास फेर्न गाह्रो हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा ग्यास्ट्रिक होला भनेर घरमै बस्नु हुँदैन । यस्ता लक्षण मुटुसम्बन्धी समस्याका कारण पनि हुन सक्छन् । छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने वा अन्य गम्भीर लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल पुगेर जाँच गराउनुपर्छ । समयमै समस्या पहिचान गर्न सकेमा उपचारमा सहज हुन सक्छ । ८.दशैं-तिहारपछि चिसो बढ्दा पनि मुटुको स्वास्थ्यमा ध्यान दिने दशैं-तिहारपछि क्रमशः चिसो बढ्दै जान्छ । चिसो मौसममा मुटुसम्बन्धी समस्या बढेको देखिन सक्छ । चिसोका कारण रक्तचाप बढ्न सक्ने तथा मधुमेह र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रणमा समस्या हुन सक्ने भएकाले मुटुरोगीले आफ्नो स्वास्थ्यप्रति थप सचेत रहनुपर्छ । चाडपर्वका बेला खानपान, मदिरा सेवन, धूम्रपान र निद्रामा लापरबाही गर्ने तथा नियमित शारीरिक गतिविधि नगर्ने बानीले पनि जोखिम बढाउन सक्छ । यस्ता कारणले चाडपर्वको समयमा वा त्यसपछि मुटुसम्बन्धी समस्या देखिन सक्ने भएकाले जीवनशैलीमा ध्यान दिनुपर्छ । मुटुरोग भएका व्यक्तिले आफू बिरामी छु भन्दैमा चाडपर्वको रमाइलोबाट टाढा बस्नुपर्दैन । तर, आफ्नो रोगको अवस्था बुझेर खानपान र गतिविधिमा सन्तुलन मिलाउनुपर्छ । नियमित औषधि सेवन, चिकित्सकको सल्लाहअनुसारको खानपान, पर्याप्त निद्रा, व्यायाम र तनाव व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सकेमा परिवारसँगै स्वस्थ रूपमा चाडपर्व मनाउन सकिन्छ ।
बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल हेर्ने बानीले बढाउन सक्छ तनाव, मुटुमा कस्तो असर पर्छ ?
काठमाडौं । बिहान आँखा खुल्नेबित्तिकै मोबाइलमा सामाजिक सञ्जाल, ह्वाट्सएप, इमेल, समाचार तथा अन्य सूचनाहरू हेर्ने बानी धेरैमा छ । कतिपयले ओछ्यानबाट नउठ्दै कार्यालयका सन्देश, कामको दबाब र विश्वभरका समाचार हेर्न थाल्छन् । तर, दिनको सुरुवात गर्ने यो बानीले तनाव र मुटुको स्वास्थ्यमा कस्तो असर पार्न सक्छ भन्नेबारे ध्यान दिन आवश्यक छ । बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल चलाउनु आफैँमा मुटुका लागि हानिकारक प्रमाणित भएको छैन । तर, मोबाइलमा आउने तनावपूर्ण सन्देश, नकारात्मक समाचार वा कामको दबाबसँग सम्बन्धित सूचनाले केही व्यक्तिमा चिन्ता र बेचैनी बढाउन सक्छ । लामो समयसम्म तनाव रहिरहने, निद्रा बिग्रने र अस्वस्थ दिनचर्याले भने मुटुको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ । बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल हेर्ने बानी किन बढ्दै छ ? कार्यालयका इमेल हेर्न, परिवारका सन्देशको जवाफ दिन, सामाजिक सञ्जालका अपडेट थाहा पाउन र रातभरिका समाचार पढ्न धेरैले बिहानै मोबाइल चलाउँछन् । बिस्तारै यो बानी नियमित बन्दै जाँदा कतिपयले सोचविचार नगरी मोबाइलको स्क्रिन हेर्न थाल्छन् । मोबाइलमा आउने नयाँ सन्देश, लाइक र सूचनाले पनि बारम्बार फोन हेर्ने बानी बढाउन सक्छन् । ओछ्याननजिकै मोबाइल राख्ने गर्दा उठ्नेबित्तिकै फोन चलाउन झन् सजिलो हुन्छ । यद्यपि, मोबाइल हेर्दा हरेक पटक तनाव हुन्छ भन्ने होइन । परिवारका सदस्यको राम्रो सन्देश वा मनपर्ने गीतले खुसी पनि दिन सक्छ । तर, मोबाइल खोल्नेबित्तिकै कामको दबाब, नकारात्मक समाचार, विवाद वा चिन्ता बढाउने सामग्री देखिएमा मानसिक तनाव बढ्न सक्छ । नेसनल सेन्टर फर बायोटेक्नोलोजी इन्फर्मेसन (एनसीबीआई) मा प्रकाशित एक समीक्षाले समस्याजनक स्मार्टफोन प्रयोग र खराब निद्राको गुणस्तर तथा चिन्ताबीच सम्बन्ध रहेको देखाएको छ । तर, यस्तो अध्ययनले बिहान मोबाइल हेर्ने बानीले मात्रै यी समस्या निम्त्याउँछ भन्ने प्रमाणित गर्दैन । तनावपूर्ण सामग्रीले शरीरमा कस्तो असर पार्छ ? बिहान उठ्नेबित्तिकै कार्यालयको तनावपूर्ण इमेल, आर्थिक समस्यासम्बन्धी समाचार वा चिन्ता बढाउने सन्देश देख्दा मस्तिष्कले त्यसलाई चुनौती वा सम्भावित खतराका रूपमा लिन सक्छ । यस्तो अवस्थामा शरीरमा तनावसम्बन्धी प्रतिक्रिया सक्रिय हुन सक्छ । तनाव हुँदा शरीरमा एड्रेनालिनजस्ता हर्मोन निस्कन्छन् । यसले मुटुको धड्कन र श्वासप्रश्वासको गति बढाउन सक्छ भने रक्तचाप पनि केही समयका लागि बढ्न सक्छ । यो शरीरको सामान्य प्रतिक्रिया हो, जसले चुनौतीको सामना गर्न शरीरलाई तयार पार्छ । अमेरिकन हार्ट एसोसिएसनका अनुसार तनावपूर्ण अवस्थामा एड्रेनालिन निस्कँदा मुटुको धड्कन, श्वासप्रश्वास र रक्तचाप अस्थायी रूपमा बढ्न सक्छन् । लामो समयसम्म तनाव कायम रहँदा भने यसले स्वास्थ्यमा जोखिम बढाउन सक्छ । यद्यपि, बिहान मोबाइलमा नकारात्मक समाचार पढेकै कारण सीधै मुटुरोग हुन्छ भन्न मिल्दैन । तर, दिनहुँ तनाव र बेचैनीबाट दिनको सुरुवात भइरहेको छ भने आफ्नो बिहानको दिनचर्यामा परिवर्तन गर्नु उपयोगी हुन सक्छ । तनावले मुटुको धड्कन र रक्तचाप किन बढाउँछ ? चिन्ता वा तनाव हुँदा शरीरको सिम्पेथेटिक नर्भस सिस्टम सक्रिय हुन सक्छ । यसले मुटुलाई छिटो धड्कन संकेत दिन्छ र रक्तनलीमा हुने परिवर्तनका कारण रक्तचापसमेत बढ्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा केही व्यक्तिले मुटुको धड्कन असामान्य रूपमा तेज भएको महसुस गर्ने, हत्केलामा पसिना आउने, बेचैनी हुने वा श्वासप्रश्वास छिटो चल्ने अनुभव गर्न सक्छन् । उदाहरणका लागि, बिहान उठ्नेबित्तिकै कामको समयसीमा, आर्थिक समस्या वा विवादसँग सम्बन्धित सन्देश देख्दा तनाव उत्पन्न हुन सक्छ । यस्तो प्रतिक्रिया सामान्यतया अस्थायी हुन्छ । तनाव कम हुँदै जाँदा मुटुको धड्कन र रक्तचाप पनि सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छन् । मोबाइल चलाउने बानी र निद्राबीच कस्तो सम्बन्ध छ ? राति अबेरसम्म मोबाइल चलाउने र बिहान उठ्नेबित्तिकै स्क्रिन हेर्ने बानीले निद्रा तथा आरामको दिनचर्यालाई प्रभावित गर्न सक्छ । विशेषगरी, राति पर्याप्त निद्रा नपुग्ने र मोबाइलका सूचनाले बारम्बार ध्यान भंग हुने अवस्थामा शरीरले आवश्यक आराम नपाउन सक्छ । तर, बिहान मोबाइल हेर्ने बानी र खराब निद्राबीच प्रत्यक्ष कारण–परिणाम सम्बन्ध स्थापित भइसकेको छैन । त्यसैले बिहान फोन चलाएकै कारण निद्रा बिग्रन्छ वा मुटुरोग हुन्छ भन्न मिल्दैन । मोबाइलमा आउने सामग्रीले चिन्ता बढाउने, सूचनाले ध्यान भंग गर्ने र रातिको निद्रा प्रभावित हुने अवस्था लामो समयसम्म रहिरहेमा भने यी बानीले अप्रत्यक्ष रूपमा मुटुको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छन् । बिहानको मोबाइल प्रयोग कसरी व्यवस्थित गर्ने ? बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल हेर्नुको सट्टा केही समय आफ्ना लागि छुट्याउनु उपयोगी हुन सक्छ । दिनको सुरुवात शान्त र व्यवस्थित बनाउन निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छ: मोबाइल हेर्न केही समय पर्खनुहोस् उठ्नेबित्तिकै फोन चलाउनुको सट्टा व्यक्तिगत दिनचर्याका लागि केही समय छुट्याउनुहोस्। अनावश्यक सूचना बन्द गर्नुहोस् काम वा सामाजिक सञ्जालका सबै सूचना तुरुन्तै हेर्नुपर्ने बाध्यता कम गर्नुहोस्। तनाव बढाउने सामग्रीबाट दूरी राख्नुहोस् बिहानै नकारात्मक समाचार वा चिन्ता बढाउने सामग्रीमा धेरै समय नबिताउनुहोस्। निद्रालाई प्राथमिकता दिनुहोस् राति पर्याप्त निद्रा लिनुहोस् र सुत्नुअघि मोबाइल प्रयोग सीमित गर्ने प्रयास गर्नुहोस्। तनाव व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुहोस् शान्त भएर दिनको योजना बनाउने, हल्का व्यायाम गर्ने वा केही समय आराम गर्ने बानी बसाल्नुहोस्। बिहान मोबाइल चलाउने बानी मात्रै मुटुरोगको कारण हो भन्ने प्रमाण छैन । तर, मोबाइलको प्रयोगले तनाव बढाइरहेको छ वा निद्रा प्रभावित भइरहेको छ भने त्यसलाई व्यवस्थित गर्नु राम्रो हुन्छ । स्वस्थ दिनचर्या, पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापनले समग्र स्वास्थ्यमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ ।
दशैं बिदामा अस्पतालका अत्यावश्यक सेवा नियमित राख्न स्वास्थ्य मन्त्रालयको पत्राचार
काठमाडौं । स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालयले दशैंको बिदाका अवधिमा नागरिकलाई सहज, सुलभ र निरन्तर स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउन प्रदेशका स्वास्थ्य हेर्ने मन्त्रालय तथा सबै सङ्घीय सरकारी अस्पताललाई पत्राचार गरेको छ । मन्त्रालयले दशैं बिदाका समयमा अस्पतालका अत्यावश्यक स्वास्थ्य सेवा अवरुद्ध हुन नदिन आवश्यक व्यवस्थापन मिलाउन सम्बन्धित निकायलाई आग्रह गरेको हो । मन्त्रालयले अस्पतालमा आवश्यक स्वास्थ्यकर्मी तथा अन्य कर्मचारीको ड्युटी रोस्टर तयार गरी पर्याप्त जनशक्तिको व्यवस्था गर्न र आकस्मिक सेवा, आकस्मिक शल्यक्रिया, प्रसूति सेवा, सघन उपचार सेवासहितका अत्यावश्यक स्वास्थ्य सेवा नियमित सञ्चालन हुने सुनिश्चित गर्न अनुरोध गरेको छ । त्यसैगरी, अस्पतालमा आवश्यक औषधि, स्वास्थ्य उपकरण, रगत तथा रक्तजन्य पदार्थ र अन्य स्वास्थ्य सामग्रीको पर्याप्त मौज्दात राखी आकस्मिक अवस्थामा तत्काल सेवा प्रदान गर्न तयारी अवस्थामा रहन मन्त्रालयले निर्देशन दिएको छ। दसैँ बिदाको अवधिमा अस्पताल पूर्ण रूपमा बन्द नगर्न तथा अत्यावश्यक स्वास्थ्य सेवा कुनै पनि अवस्थामा अवरुद्ध हुन नदिनसमेत मन्त्रालयले आग्रह गरेको छ। सेवा प्रवाहका क्रममा देखिन सक्ने समस्या तथा गुनासोको तत्काल सम्बोधन र समन्वयका लागि अस्पतालहरूले एक जना सम्पर्क व्यक्ति (फोकल पर्सन) तोक्नुपर्नेछ । साथै, सम्पर्क व्यक्तिको नाम, पद, सम्पर्क नम्बर र ड्युटी रोस्टरसहितको विवरण मन्त्रालयले तोकेको इमेल ठेगानामा अनिवार्य रूपमा पठाउनुपर्ने भनिएको छ । मन्त्रालयले सम्बन्धित निकायलाई उल्लिखित व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन तथा अनुगमन गरी दसैँ बिदाको अवधिभर नागरिकले आवश्यक स्वास्थ्य सेवा सहज रूपमा प्राप्त गर्ने सुनिश्चित गर्न अनुरोध गरेको छ।
