काठमाडौं । बिहान आँखा खुल्नेबित्तिकै मोबाइलमा सामाजिक सञ्जाल, ह्वाट्सएप, इमेल, समाचार तथा अन्य सूचनाहरू हेर्ने बानी धेरैमा छ । कतिपयले ओछ्यानबाट नउठ्दै कार्यालयका सन्देश, कामको दबाब र विश्वभरका समाचार हेर्न थाल्छन् । तर, दिनको सुरुवात गर्ने यो बानीले तनाव र मुटुको स्वास्थ्यमा कस्तो असर पार्न सक्छ भन्नेबारे ध्यान दिन आवश्यक छ ।
बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल चलाउनु आफैँमा मुटुका लागि हानिकारक प्रमाणित भएको छैन । तर, मोबाइलमा आउने तनावपूर्ण सन्देश, नकारात्मक समाचार वा कामको दबाबसँग सम्बन्धित सूचनाले केही व्यक्तिमा चिन्ता र बेचैनी बढाउन सक्छ । लामो समयसम्म तनाव रहिरहने, निद्रा बिग्रने र अस्वस्थ दिनचर्याले भने मुटुको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ ।
बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल हेर्ने बानी किन बढ्दै छ ?
कार्यालयका इमेल हेर्न, परिवारका सन्देशको जवाफ दिन, सामाजिक सञ्जालका अपडेट थाहा पाउन र रातभरिका समाचार पढ्न धेरैले बिहानै मोबाइल चलाउँछन् । बिस्तारै यो बानी नियमित बन्दै जाँदा कतिपयले सोचविचार नगरी मोबाइलको स्क्रिन हेर्न थाल्छन् ।
मोबाइलमा आउने नयाँ सन्देश, लाइक र सूचनाले पनि बारम्बार फोन हेर्ने बानी बढाउन सक्छन् । ओछ्याननजिकै मोबाइल राख्ने गर्दा उठ्नेबित्तिकै फोन चलाउन झन् सजिलो हुन्छ ।
यद्यपि, मोबाइल हेर्दा हरेक पटक तनाव हुन्छ भन्ने होइन । परिवारका सदस्यको राम्रो सन्देश वा मनपर्ने गीतले खुसी पनि दिन सक्छ । तर, मोबाइल खोल्नेबित्तिकै कामको दबाब, नकारात्मक समाचार, विवाद वा चिन्ता बढाउने सामग्री देखिएमा मानसिक तनाव बढ्न सक्छ ।
नेसनल सेन्टर फर बायोटेक्नोलोजी इन्फर्मेसन (एनसीबीआई) मा प्रकाशित एक समीक्षाले समस्याजनक स्मार्टफोन प्रयोग र खराब निद्राको गुणस्तर तथा चिन्ताबीच सम्बन्ध रहेको देखाएको छ । तर, यस्तो अध्ययनले बिहान मोबाइल हेर्ने बानीले मात्रै यी समस्या निम्त्याउँछ भन्ने प्रमाणित गर्दैन ।
तनावपूर्ण सामग्रीले शरीरमा कस्तो असर पार्छ ?
बिहान उठ्नेबित्तिकै कार्यालयको तनावपूर्ण इमेल, आर्थिक समस्यासम्बन्धी समाचार वा चिन्ता बढाउने सन्देश देख्दा मस्तिष्कले त्यसलाई चुनौती वा सम्भावित खतराका रूपमा लिन सक्छ । यस्तो अवस्थामा शरीरमा तनावसम्बन्धी प्रतिक्रिया सक्रिय हुन सक्छ ।
तनाव हुँदा शरीरमा एड्रेनालिनजस्ता हर्मोन निस्कन्छन् । यसले मुटुको धड्कन र श्वासप्रश्वासको गति बढाउन सक्छ भने रक्तचाप पनि केही समयका लागि बढ्न सक्छ । यो शरीरको सामान्य प्रतिक्रिया हो, जसले चुनौतीको सामना गर्न शरीरलाई तयार पार्छ ।
अमेरिकन हार्ट एसोसिएसनका अनुसार तनावपूर्ण अवस्थामा एड्रेनालिन निस्कँदा मुटुको धड्कन, श्वासप्रश्वास र रक्तचाप अस्थायी रूपमा बढ्न सक्छन् । लामो समयसम्म तनाव कायम रहँदा भने यसले स्वास्थ्यमा जोखिम बढाउन सक्छ ।
यद्यपि, बिहान मोबाइलमा नकारात्मक समाचार पढेकै कारण सीधै मुटुरोग हुन्छ भन्न मिल्दैन । तर, दिनहुँ तनाव र बेचैनीबाट दिनको सुरुवात भइरहेको छ भने आफ्नो बिहानको दिनचर्यामा परिवर्तन गर्नु उपयोगी हुन सक्छ ।
तनावले मुटुको धड्कन र रक्तचाप किन बढाउँछ ?
चिन्ता वा तनाव हुँदा शरीरको सिम्पेथेटिक नर्भस सिस्टम सक्रिय हुन सक्छ । यसले मुटुलाई छिटो धड्कन संकेत दिन्छ र रक्तनलीमा हुने परिवर्तनका कारण रक्तचापसमेत बढ्न सक्छ ।
यस्तो अवस्थामा केही व्यक्तिले मुटुको धड्कन असामान्य रूपमा तेज भएको महसुस गर्ने, हत्केलामा पसिना आउने, बेचैनी हुने वा श्वासप्रश्वास छिटो चल्ने अनुभव गर्न सक्छन् ।
उदाहरणका लागि, बिहान उठ्नेबित्तिकै कामको समयसीमा, आर्थिक समस्या वा विवादसँग सम्बन्धित सन्देश देख्दा तनाव उत्पन्न हुन सक्छ । यस्तो प्रतिक्रिया सामान्यतया अस्थायी हुन्छ । तनाव कम हुँदै जाँदा मुटुको धड्कन र रक्तचाप पनि सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छन् ।
मोबाइल चलाउने बानी र निद्राबीच कस्तो सम्बन्ध छ ?
राति अबेरसम्म मोबाइल चलाउने र बिहान उठ्नेबित्तिकै स्क्रिन हेर्ने बानीले निद्रा तथा आरामको दिनचर्यालाई प्रभावित गर्न सक्छ । विशेषगरी, राति पर्याप्त निद्रा नपुग्ने र मोबाइलका सूचनाले बारम्बार ध्यान भंग हुने अवस्थामा शरीरले आवश्यक आराम नपाउन सक्छ ।
तर, बिहान मोबाइल हेर्ने बानी र खराब निद्राबीच प्रत्यक्ष कारण–परिणाम सम्बन्ध स्थापित भइसकेको छैन । त्यसैले बिहान फोन चलाएकै कारण निद्रा बिग्रन्छ वा मुटुरोग हुन्छ भन्न मिल्दैन ।
मोबाइलमा आउने सामग्रीले चिन्ता बढाउने, सूचनाले ध्यान भंग गर्ने र रातिको निद्रा प्रभावित हुने अवस्था लामो समयसम्म रहिरहेमा भने यी बानीले अप्रत्यक्ष रूपमा मुटुको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छन् ।
बिहानको मोबाइल प्रयोग कसरी व्यवस्थित गर्ने ?
बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल हेर्नुको सट्टा केही समय आफ्ना लागि छुट्याउनु उपयोगी हुन सक्छ । दिनको सुरुवात शान्त र व्यवस्थित बनाउन निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छ:
मोबाइल हेर्न केही समय पर्खनुहोस् उठ्नेबित्तिकै फोन चलाउनुको सट्टा व्यक्तिगत दिनचर्याका लागि केही समय छुट्याउनुहोस्।
अनावश्यक सूचना बन्द गर्नुहोस् काम वा सामाजिक सञ्जालका सबै सूचना तुरुन्तै हेर्नुपर्ने बाध्यता कम गर्नुहोस्।
तनाव बढाउने सामग्रीबाट दूरी राख्नुहोस् बिहानै नकारात्मक समाचार वा चिन्ता बढाउने सामग्रीमा धेरै समय नबिताउनुहोस्।
निद्रालाई प्राथमिकता दिनुहोस् राति पर्याप्त निद्रा लिनुहोस् र सुत्नुअघि मोबाइल प्रयोग सीमित गर्ने प्रयास गर्नुहोस्।
तनाव व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुहोस् शान्त भएर दिनको योजना बनाउने, हल्का व्यायाम गर्ने वा केही समय आराम गर्ने बानी बसाल्नुहोस्।
बिहान मोबाइल चलाउने बानी मात्रै मुटुरोगको कारण हो भन्ने प्रमाण छैन । तर, मोबाइलको प्रयोगले तनाव बढाइरहेको छ वा निद्रा प्रभावित भइरहेको छ भने त्यसलाई व्यवस्थित गर्नु राम्रो हुन्छ । स्वस्थ दिनचर्या, पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापनले समग्र स्वास्थ्यमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ ।
