स्वास्थ्यकर्मीको व्यवहारले थप बिरामी बन्छन् बिरामी
काठमाडौं । दाङकी गोमती गाह मगर बहिनीको उपचारको लागि पाटन अस्पताल पुगिन् । दुई घण्टा लामो लाइन बसेर बल्ल टिकट पाइन् । त्यसपछि उनी चिकित्सकलाई भेट्न गइन् । त्यहाँ पनि लाइन उस्तै थियो । चिकित्सकलाई भेटिसकेपछि उनले बहिनीको समस्याबारे सबै कुरा बताइन् । समस्या अनुसार चिकित्सकले रगत जाँच अल्ट्रासाउण्ड गरेर आउन सल्लाह दिए । प्रायः सरकारी अस्पतालमा उपचार गर्नेहरूको सबैभन्दा ठूलो सास्ती नै लाइनमा बस्नु हो । यो स्वाभाविक पनि हो । किनकि जतिधेरै सेवाग्राहीको भीड हुन्छ त्यति अस्पतालको लाइनमा बस्नुपर्छ । २ घण्टा टिकटको लाइनमा, एक घण्टा चिकित्सक भेट्ने लाइनमा समय बिताइसकेकी गोमतीलाई झण्डै पौने घण्टा फेरि काउण्टरको लाइनमा उभिनुपर्ने भयो । ‘लाइनमा बस्नु त स्वाभाविक नै हो तर कर्मचारी नर्सहरूको बोली व्यवहार फिटिक्कै भएन,’ उनी भन्छिन्, ‘बिरामीले थाहा नपाएको कुरा बुझाइ दिनुपर्ने कर्तव्य, कर्मचारी, नर्स अनि चिकित्सक सबैको होला, तर अस्पतालमा दुई पटक भन्दा बढी सोध्दा कर्मचारी झर्को मान्छन् ।’ थाह नपाएको कुरा सोध्दासमेत नसुनेजस्तो गर्ने, झर्केर बोल्ने प्रवृत्तिले पीडा माथि झन् पीडा थपिने गरेको उनले दुखेसो पोखिन् । अधिकांश सरकारी अस्पतालका आउने सेवाग्राहीको गुनासो गोमतीको जस्तै छ । अस्पतालका नर्स, चिकित्सक लगायतको बोली व्यवहार भएन भन्ने गुनासो अहिले मात्र होइन, धेरै पहिलेदेखि उठ्दै आएको हो । तर अस्पताल प्रशासनले यो कुरामा खासै ध्यान दिएको पाइँदैन। केही दिनअघि पाटन अस्पतालमा बहिनीकै उपचारका लागि एकजना पत्रकारको भोगाइ पनि उस्तै छ । उनी भन्छिन्, ‘नर्स तथा चिकित्सकहरूको व्यवहार रुखो छ, यसले त झन् बिरामीलाई थप पीडा दिन्छ । नजानेको कुरा सोध्दा पनि झर्किन्छन् ।’ दुई महिना अगाडिको कुरा हो- वीर अस्पतालमा छोराको उपचारका लागि पुगेकी एक महिला रुँदै सूचना अधिकारीको कक्षमा पुगिन् । उनले लाइनमा बस्दाखेरि अस्पतालकै कर्मचारीले आफूमाथि हातपात गर्न खोजेको बताइन् । सेवाग्राही र अस्पतालका कर्मचारीबीच बोलाबोल हुँदा हात हालाहालसम्मको अवस्था आएको थियो । अस्पतालका कर्मचारीले नै आफूमाथि यस्तो व्यवहार गरेपछि बिरामीले प्रशासनमा उनको नाममा उजुरी दिइन् । उजुरीका आधारमा उनलाई प्रशासनले सोधपुछ गरेर सम्झाइ छाड्यो । अस्पतालका सूचना अधिकारी सीताराम खड्का अस्पताल पुगेका बिरामीहरू यस्ता उजुरी लिएर धेरै आउने गरेको बताउँछन् । ‘हामीले कतिपय कर्मचारीलाई सम्झाइबुझाइ पनि गरेका छौं, कतिपयलाई कारबाही पनि गरेका छौं,’ खड्का भन्छन्, ‘कहिले कर्मचारीले गाली गर्यो, कहिले हाम्रो पालो मिचेर अर्कोलाई राख्यो भन्ने गुनासा दिएर दैनिक सेवाग्राहीहरूको गुनासो आइरहन्छ ।’ चिकित्सकको व्यवहार पनि उस्तै अस्पतालका कर्मचारी मात्र होइन, नर्स र चिकित्सकको बोली पनि उत्तिकै कठोर छ । चिकित्सकले बिरामीको प्रेस्क्रिप्सनमा लेखिएका अक्षर बिरामीले सितिमिति बुझ्दैनन् । एक पटक भनेको कुरा सबै बिरामीले बुझन सक्दैनन्, दोस्रो पटक सोध्न खोज्दा झनक्क झन्कने गरेको गुनासो पनि सेवाग्राहीको छ । सिन्धुलीकी एक महिला स्त्री तथा प्रसूतिरोग अस्पतालको आईभीएफ केन्द्रमा उपचारको लागि पुगेकी थिइन् । चेकजाँच सकिएपछि चिकित्सकले फेरि तीन दिनपछि आउनू भनेर पठाए । उनले कुनै समस्या देखियो भनेर सोध्दा चिकित्सिकले सबै नर्मल छ भने तर कार्डमा धेरै लामो कुरा लेखिदिए । उनलाई कागजमा केके लेखियो भनेर जान्ने इच्छा भयो । त्यसपछि उनले अस्पताल बाहिर रहेकी एकजना महिला चिकित्सकलाई सोधिन् । ती चिकित्सकले झर्किँदै ‘सबै कुरा बुझ्नै पर्छ भन्ने छ र ?’ भनिन् । उनको तितो बोली स्मरण गर्दै उनी भन्छिन्, ‘अस्पताल जाँदा शारीरिक बिरामीभन्दा स्वास्थ्यकर्मीको बोली र व्यवहारले ठूलो मानसिक पीडा पर्छ ।’ 'भाषा र व्यवहार पनि औषधी हो' बिरामीहरू रोग निको पार्न अस्पताल जान्छन् । अस्वस्थ शरीरले थाकेका बिरामीहरूलाई बोली र व्यवहारले ठूलो ऊर्जा दिन्छ । पूर्वमन्त्री एवं संस्कृतिविज्ञ कान्ता भट्टराई नेपालका अस्पतालमा उपचार गर्न गएका बिरामीहरू चिकित्सक नर्सको व्यहारले झन् बिरामी पर्ने गरेको बताउँछिन् । अन्य देशमा अस्पताल पुगेका बिरामी नर्स डाक्टरको बोली व्यवहारले मजबुत भएर आउँछन् तर यहाँ ठ्याक्कै उल्टो अवस्था रहेको उनी बताउँछिन् । ‘यो विषयमा ठूलो बहस छलफल गर्न आवश्यक छ,’ उनी भन्छिन्,‘ नेपालका सरकारी अस्पताल आफैमा लथालिंग छन्, त्यसमाथि कर्मचारी अनि स्वास्थ्यकर्मीको रुखो व्यवहार छ । अब उहाँहरूलाई बिरामीसँग कस्तो व्यवहार गर्ने, कसरी बोल्ने भन्ने विषयमा पनि सिकाउन आवश्यक छ ।’ चिकित्सकको एउटा मुस्कान र बोलीले पनि बिरामीको आधा रोग निको भएको अनुभव हुन्छ । जीवन मरणको दोसाँधमा रहेका बिरामी तथा आफन्त यस्तो बेला मानसिकरूपमा पनि उत्तिकै विछिप्त हुन्छन् । मनोविद सुकीर्ति देवकोटा ‘एकातिर के हुन्छ, कसो हुन्छ भन्ने डर, अर्कोतिर आर्थिक जोहो गर्नुपर्ने पीरले तनावमा हुने बताउँदै भन्छिन्, ‘यस्तो अवस्थामा चिकित्सक, नर्स वा कर्मचारीको रुखो बोलिले झन् दिकदार लाग्छ । शारीरिक समस्याभन्दा मानसिक समस्याले झन असर गर्ने भएकाले यस्ता कुरा सुधार गर्न आवश्यक देख्छु ।’ मानसिक पीडा शारीरिक जस्तो नदेखिएपनि यसले ठूलो असर पार्ने उनको भनाइ छ । ‘अस्पतालमा कर्मचारी झर्किँदा, नर्सले ठूलो स्वर गर्दा बिरामीलाई अस्पताल जान मन नलाग्ने, केही सोध्न पनि डर लाग्ने जस्ता मानसिक असर थपिन्छ जुन बिरामीहरूका लागि खतरनाक हो,’ उनले भनिन् । यस्ता खालका गुनासा सम्बन्धित निकायमा नपुगेको पनि होइन, दिनहुँ अस्पताल प्रशासनमा उजुरी समेत पर्छन् । स्वास्थ्य मन्त्रालय पनि यो विषयमा जानकार छ । स्वास्थ्य मन्त्रालयका प्रवक्ता डा. प्रकाश बुढाथोकी कम जनशक्तिले धेरै बिरामीको हेरचाह गर्नुको परिणाम कहिलेकाँही यस्तो देखिने बताउँछन् । भन्छन्, ‘एकजना नर्सले ५/६ जना बिरामी हेर्नुपर्ने बाध्यता छ, एउटैले धेरैलाई हेर्नुपर्दा समयभन्दा धेरै खटिँदा देखिएको तनावको विष्फोटन बिरामीमाथि भएको हुनसक्छ ।’ नियमअनुसार जनरल वार्डमा एक नर्स बराबर ५ जना बिरामी हेर्नुपर्ने हो तर नेपालमा एकजना नर्सले १५/२० जनालाई हेर्नुपर्ने बाध्यता छ । चिकित्सकहरू पनि यो विषयमा दुई किसिमको धारणा राख्छन् । कतिपय असहमति जनाउँदै एकाध चिकित्सक नर्सहरूले गरेको व्यवहारलाई सबैसँग जोड्न नमिल्ने बताउँछन् भने कतिपय मान्छेको प्रवृत्ति फरक हुने भएकाले यस्ता समस्या हुन सक्ने बताउँछन् । वीर अस्पतालको न्यूरो विभागमा कार्यरत कन्सलटेन्ट न्यूरो सर्जन डा. सुशीलमोहन भट्टराई मान्छेको प्रवृत्तिअनुसार फरक-फरक चिकित्सक हुने बताउँछन् । ‘कोही नर्स यस्ता पनि हुन्छन्, जसले बिरामीको हेरचाह परिवारको भन्दा राम्ररी गर्छन्, कतिपय चिकित्सक पनि उस्तै हुन्छन् तर, मान्छेको प्रवृत्ति हरेकको फरक हुन्छ, तीमध्ये कसैले नराम्रो व्यवहार गर्दा सबै चिकित्सकको नाम जोडिन्छ,’ उनले भने । उनी कहिलेकाँही मान्छेबाट गलत व्यवहार हुनसक्ने भन्दै सुधार गर्दै लैजानुपर्नेमा जोड दिन्छन् डा. भट्टराई यसका लागि अस्पतालमा चिकित्सक नर्सहरूका लागि कस्तो खालको वातावरण बनाउने, ड्युटी कति घण्टा कायम गरिने भन्ने बारे ध्यान दिनुपर्ने बताउँछन् ।
विज्ञापन व्यवसायलाई तहसनहस पार्दै एआई
काठमाडौं । कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) ले विज्ञापन व्यवसायलाई ध्वस्त पार्दै गइरहेको यस उद्योग सम्बन्ध नेताहरूले बताएका छन् । यसले लगानीकर्ताहरूलाई चिन्तित तुल्याएको छ । विज्ञापन बजार नयाँ जेनेरेटिभ एआई उपकरणहरूको उदयबाट चुनौतीमा परेको छ । यसको सहयोगमा छिटो गतिमा सामग्री उत्पादन गर्न सकिन्छ । पछिल्ला केही वर्षमा ओपनएआई र गुगलका एआई इमेज जेनेरेटरहरू चर्चित भएका छन् । ‘मलाई लाग्छ यो एआई अवरोधले हरेक उद्योगका लगानीकर्तालाई अशान्त बनाइरहेको छ र हाम्रो व्यवसायलाई पूर्ण रूपमा तहस–नहस गरिरहेको छ,’ बेलायती विज्ञापन समूह डब्ल्यूपीपीका बिदा हुँदै गरेका सीईओ मार्क रिडले सीएनबीसीसँग भने । डब्ल्यूपीपी प्रमुखको रूपमा आफूले राजीनामा दिने घोषणा गरेपछि पहिलो अन्तर्वार्तामा रिडले भने, ‘एआईले हाम्रो व्यवसायलाई पूर्ण रूपमा क्रान्तिकारी बनाउने छ ।’ ‘एआईले विश्वभरको विशेषज्ञता सबैलाई निकै सस्तोमा उपलब्ध गराउने छ,’ उनले लण्डन टेक सप्ताहमा भने, ‘उत्तम वकिल, उत्तम मनोवैज्ञानिक, उत्तम रेडियोलोजिस्ट, उत्तम अकाउन्टेन्ट र यत्तिकै राम्रो विज्ञापन क्रिएटिभ र मार्केटिङ विज्ञ पनि एआईद्वारा नै सञ्चालन हुनेछ ।’ रिडले बताएअनुसार अहिले डब्ल्यूपीपीका ५० हजार कर्मचारीहरूले कम्पनीकै एआई(सञ्चालित मार्केटिङ प्लेटफर्म डब्ल्यूपीपी ओपन) प्रयोग गरिरहेका छन् । रिडका अनुसार विज्ञापन व्यवसायको क्रिएटिभ क्षेत्रमा संरचनात्मक दबाबले उद्योगमा एकीकरण (कन्सोलिडेसन) बढाइरहेको छ र कम्पनीहरूले ब्रिफ तयार पार्नेदेखि मिडिया योजना बनाउन र अभियान सुधार गर्नेसम्म सबै कुरामा एआईले प्रभाव पार्ने कुरा स्वीकार्नै पर्ने हुन्छ । पछिल्लो वर्ष जुनमा प्रकाशित फरेस्टरको एक रिपोर्टले देखायो कि ६० प्रतिशतभन्दा बढी अमेरिकी विज्ञापन एजेन्सीहरूले जेनेरेटिभ एआई प्रयोग गरिसकेका छन् र थप ३१ प्रतिशतले यसको उपयोगबारे अनुसन्धान गरिरहेका छन् । ‘विशाल रूपान्तरण’ रिडको यो धारणा एक्लो होइन । एआईको प्रभावले विज्ञापन क्षेत्रमा ‘विशाल रूपान्तरण’ तुल्याइरहेको फ्रेन्च विज्ञापन कम्पनी पब्लिसिस ग्रुपका सीईओ मोरिस लेभीले पेरिसमा आयोजित भिभा टेक सम्मेलनमा बताए । उनले बताएअनुसार एआई इमेज र भिडियो जेनेरेशन उपकरणहरूले सामग्री उत्पादनलाई निकै छिटो बनाइरहेका छन् भने स्वचालित मेसेजिङ प्रणालीहरूले पहिले कहिल्यै नभएको स्तरमा व्यक्तिगत सन्देश पुर्याउन सकेका छन् । तर पब्लिसिस प्रमुखले जोड दिए कि एआईलाई केवल एउटा उपकरणका रूपमा हेर्नुपर्छ, जसले मानिसको जीवनलाई सहज बनाउन सहयोग गर्छ । ‘हामीले एआईलाई एउटा उपकरणभन्दा बढी ठान्न हुँदैन,’ उनले भने । र, एआईले केही जागिरहरूमा असर पुर्याउन सक्ने भए तापनि लेवीको ठम्याइमा यसले नोक्सानभन्दा बढी नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्नेछ । ‘के एआईले मलाई प्रतिस्थापन गर्नेछ र केही जागिर नष्ट गर्नेछ ? हो, एआईले केही जागिरहरू नष्ट गर्नेछ,’ लेभीले स्वीकार गरे । ‘अझ महत्वपूर्ण कुरा के हो भने एआईले जागिरहरू रूपान्तरण गर्नेछ र नयाँ जागिरहरू सिर्जना गर्नेछ। त्यसैले कुल परिणाम सम्भवतः सकारात्मक नै हुनेछ,’उनले थपे । उनको भनाइमा यो कुरा इन्टरनेट र स्मार्टफोनजस्ता विगतका प्रविधिहरूले श्रम क्षेत्रमा पुर्याएको प्रभाव जस्तै हुनेछ। ‘अझ धेरै स्वतन्त्र काम हुने छ,’ लेभीले भने । तर गार्टनरकी विश्लेषक निकोल डेन्मन ग्रीनले भने ब्रान्डहरूले उपभोक्ताहरूमा नकारात्मक प्रतिक्रिया उत्पन्न हुन नदिन सावधानी अपनाउनुपर्ने बताइन्, किनकि धेरै उपभोक्ताहरूले मानव सिर्जनात्मकतामा एआईले असर पार्ने डर व्यक्त गरेकी छन् । गार्टनरको गत सेप्टेम्बरको एक सर्वेक्षणअनुसार ८२ प्रतिशत उपभोक्ताले जेनेरेटिभ एआई प्रयोग गर्ने कम्पनीहरूले नाफा घटे पनि मानव जागिर जोगाउन प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन् । ‘विज्ञापनमा एआई के गर्न सक्छ भन्नेभन्दा के गर्नुपर्छ भन्नेमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ,’ ग्रीनले सीएनबीसीलाई भनिन् । ‘यसले के गर्नुपर्छ भने नयाँ र मौलिक ज्ञान सिर्जना गर्न, विविध र साना समूहसम्म पुग्नका लागि अनौठो कार्यान्वयन गर्न, ‘मार्केटिङ’ को सीमाना फराकिलो बनाउन र ब्रान्डलाई अझ भिन्न, उपयोगी र सान्दर्भिक व्यक्तिगत अनुभव दिन सहयोग गर्नुपर्छ - जसमा हाइपर-पर्सलाइजेसनको वाचा पनि पूरा होस्,’ उनले भनिन् ।
आजदेखि बङ्गलादेशमा विद्युत् निर्यात, पाँच महिनामा १ अर्ब २९ करोड आम्दानी
काठमाडौं । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले यस वर्ष नेपालबाट भारतीय प्रसारण लाइन हुँदै ४० मेगावाट विद्युत् बङ्गलादेश निर्यात सुरु गरेको छ । गत वर्ष कात्तिक १८ (जुलाई १५) मा पहिलोपटक १२ घण्टाका लागि भारतीय प्रसारण लाइन हुँदै बङ्गलादेश विद्युत् निर्यात गरेको प्राधिकरणले यस वर्ष असार १ (जुन १५) अर्थात् आजदेखि पुनः ४० मेगावाट विद्युत् निर्यात सुरु गरेको हो । गत वर्ष असोज १७ गते नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, बङ्गलादेश पावर डेभलपमेन्ट बोर्ड र एनटीपिसी विद्युत् व्यापार निगम लिमिटेड भारतबीच विद्युत् बिक्री सम्झौतामा हस्ताक्षर भएसँगै अघिल्लो यामको अन्तिम दिन अर्थात् कात्तिक १८ गते दिउँसो १२ देखि राति १२ बजेसम्म जम्मा १२ घण्टामात्र विद्युत् निर्यात भएको थियो । ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्री दीपक खड्काले वर्षायाममा नेपाललाई बढी भएको विद्युत् छिमेकी मुलुक भारतसँगै बङ्गलादेशमा निर्यात गर्न पाउनु खुसीको खबर भएको बताए । ‘बङ्गलादेशमा विद्युत् निर्यात हुनु यस क्षेत्रमा लाग्ने समग्र व्यवसायी र नेपालको समृद्धिका लागि खुसीको कुरा हो,’ उनले भने । नेपालले हरेक वर्ष पाँच महिना वर्षाको समयमा बढी भएको बिजुली छिमेकी मुलुक भारतलाई निर्यात गर्दै आएको छ । गत वर्ष बङ्गलादेशसँग विद्युत् निर्यात सम्झौता गरेको नेपालले त्यसबेला जम्मा १२ घण्टामात्र विद्युत् निर्यात गर्न पाएको थियो । यो वर्ष भने आजदेखि पाँच महिना निरन्तर बङ्गलादेशमा विद्युत् निर्यात गर्ने छ । मन्त्री खड्काले हाम्रो उत्पादन निर्यात गरेर आयत घटाउन सक्ने प्रमुख क्षेत्र विद्युत् क्षेत्र भएको बताउनुभयो । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले त्रिशूली जलविद्युत् केन्द्रबाट उत्पादित १८.६० मेगावाट र चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाबाट उत्पादित २१.४० मेगावाट विद्युत् निर्यात गर्न नेपाल, भारत र बङ्गलादेशबीच गत वर्ष सम्झौता भएको थियो । आजदेखि बङ्गलादेश निर्यात सुरु गरिएको विद्युत् आगामी नोभेम्बर १५ सम्म निर्यात हुने छ । पाँच महिनामा १४ करोड ६८ लाख ८० हजार युनिट विद्युत् निर्यात हुने नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका विद्युत् प्रणाली नियन्त्रण विभागका उपप्रबन्धक सुवर्ण सापकोटाले जानकारी दिए । उक्त विद्युत् बिक्री बापत सरकारले पाँच महिनामा १ अर्ब २९ करोड आम्दानी गर्नेछ । उक्त सम्झौता बमोजिम निर्यात हुने विद्युतको बिक्रीदर ६.४० अमेरिकी सेन्ट प्रतियुनिट रहेको छ । उक्त विद्युत् नेपालको ४०० केभी ढल्केबर सबस्टेशनबाट भारतको मुजफ्रपुर, बेहरामपुर हुँदै बङ्गलादेशको भेरमारा सबस्टेसनसम्म पुग्नेछ । ऊर्जा क्षेत्रमा दीर्घकालीन महत्व राख्ने विद्युत् निर्यातले नेपालको ऊर्जा सन्तुलन, जलविद्युतको अधिकतम उत्पादन र उपयोग तथा देशको अर्थतन्त्र उकास्न योगदान दिने अपेक्षा गरिएको छ । सरकारको ऊर्जा विकास मार्गचित्र-२०८१ को अवधारणाअनुसार सन् २०३५ भित्र २८ हजार ५०० मेगावाट विद्युत् उत्पादन गरी १५ हजार मेगावाट विद्युत् निर्यात गर्ने लक्ष्य लिएको छ । भारतमा पनि विद्युत् निर्यात निरन्तरता नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले छिमेकी मुलुक भारतमा पनि विद्युत् निर्यातलाई निरन्तरता दिएको छ । प्राधिकरणले यस वर्ष भारतको हरियाणा राज्यमा पनि विद्युत् निर्यात सुरु गरिसकेको छ । जेठ १८ (जुन १) देखि १८५ मेगावाट विद्युत् निर्यात गर्दै आएको प्राधिकरणले शनिबारदेखि सोही स्थानका लागि २ सय मेगावाट विद्युत् निर्यात सुरु गरेको हो । नेपाल र भारतबीच भएको द्विपक्षीय सम्झौताबमोजिम यो विद्युत् निर्यातको बिक्रीदर ५.२५ भारतीय रुपैयाँ प्रतियुनिट रहेको छ । त्यस्तै प्राधिकरणले गए राति १२ बजेदेखि नै भारतको बिहार राज्यमा पनि ८० मेगावाट विद्युत् निर्यात सुरु गरेको छ । यसबाहेक ढल्केबर-मुजफ्रपुर चार सय केभी र एक सय ३२ केभी प्रसारण लाइनबाट समेत भारतीय बजारमा थप विद्युत् खरिदबिक्री भइरहेको छ । वर्षा याम लागेसँगै नेपालमा विद्युतको उत्पादन बढेकाले नेपालको आन्तरिक माग पूरा भएपछि बाँकी रहेको विद्युत् भारत र बङ्गलादेशमा निर्यात गर्न लागिएको हो ।
