सामाजिक सुरक्षामा तीन राजनीतिक दलको प्रतिवद्धता : कति सम्भव, कति असम्भव ?
काठमाडौं । बैशाख ३० गते हुन लागेको स्थानीय तह निर्वाचनका लागि मुख्य राजनीतिक दलहरुले चुनावी घोषणा पत्र सार्वजनिक गरिसकेका छन् । मुख्य ठूला राजनीतिक दलहरुले घोषणा पत्रमा सामाजिक सुरक्षाको विषयलाई प्राथमिकतामा राखेका छन् । नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र नेकपा एकीकृत समाजवादी पार्टीले सामाजिक सुरक्षा क्षेत्रलाई मुख्य प्राथमिकतामा राखेको बताएका छन् । तीनै दलले सार्वजनिक गरेको घोषणा पत्रमा संघीय सरकारको योजनालाई पार्टीहरुले मतदाता आर्कषण गर्नलाई समावेश गरेको जानकारहरु बताउँछन् । पूर्व अर्थसचिव रामेश्बर खनालले स्थानीय तह निर्वाचनका लागि ठूला राजनीतिक दलहरुले सुन्दा आन्नद लाग्ने तर कार्यान्वयन गर्न नसक्ने एजेन्डा घोषणा गरेको बताए । उनले स्थानीय तहको निर्वाचनका लागि राष्ट्रिय स्तरबाट घोषणा पत्र जारी हुने विश्वकै देशमध्येकै पहिलो नेपाल रहेको बताए । भारतमा स्थानीय तहको पञ्चायतको निर्वाचनका लागि राजनीतिक दलहरुले राष्ट्रिय स्तरबाट घोषणा पत्र सार्वजनिक गरेको आफूले जानकारी नपाएको उनको भनाइ छ । उनले सैद्धान्तिक रुपमा सामाजिक सुरक्षाका विषय संघीय सरकारको विषय रहेकोे बताए । ‘मूलुकभरका बृद्ध तथा एकल महिलालाई सम्मान व्यवहार हुनुपर्छ, काठमाडौं ठूलो र धनी महानगरपालिका हो, त्यहाँका जेष्ठ नागरिकले बढी रकम पाउने, हुम्लामा स्रोत कम भएको गाउँपालिकाका जेष्ठ नागरिकले थोरै रकम पाउने भन्ने हुँदैन्, उनले भने, ‘सरकारले दिने सामाजिक सुरक्षा सबैतिर एकै हुनुपर्छ, संसारका अन्य देशमा केन्द्रिय सरकारले ले नै गर्छ, स्थानीय तह निर्वाचनमा केन्द्रिय सरकारको विषय आउनै हुदैनथ्यो तर, ठूला राजनीतिक दलहरुले मुख्य एजेन्डा बनाउँदै राखे ।’ राजनीतिक दलहरुले पूरा नहुने कार्यक्रम सुन्दा र भन्दा मात्र आनन्द लाग्ने तर कार्यान्वयन गर्न नसक्ने कार्यक्रम घोषणा गरेको उनको भनाइ छ । ‘कुनै पनि दलहरुले सक्षम तथा काम गर्ने मान्छेलाई प्रोत्साहन गरिनेछ, उनीहरुको क्षमता बढाउने यो काम गछौँ भनेर योजना ल्याएका छैनन्, कुनै पनि देशको विकास हुन युवा जनशक्तिको परिचालन हुनुपर्छ, उनीहरुलाई रोजगारीदेखि उच्च शिक्षाको व्यवस्था राज्यले गर्नुपर्ने हो, खै ती विषयहरु मतदाता तान्न मात्रै ठूला कुरा गरेर हुन्छ,’ उनले प्रश्न गर्दै भने । उनले राज्यले स्रोतको व्यवस्थापन गर्न सक्दैनन्, बाड्छु मात्र भनेर घोषणा गर्ने अनि बाड्न नसक्दा देश श्रींलका, ग्रिस, भेनेजुयला, अजेन्टीना जस्तै बन्ने खतार बढेको बताए । सामाजिक सुरक्षा कोखदेखि शोकसम्म नेपाली कांग्रेसले स्थानीय तह निर्वाचनका लागि सार्वजनिक गरेको घोषणा पत्रमा कोखदेखि शोकसम्म सामाजिक सुरक्षा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिने उल्लेख गरेको छ । ‘कांग्रेसले सस्तो लोकप्रियताका लागि सामाजिक सुरक्षाका खुद्रा वितरणमुखी कार्यक्रममा होइन, प्रत्येक नेपाली नागरिकले सम्मानित जीवनयापनन गर्न सक्ने गरी एकीकृत सामाजिक सुरक्षा अवधारणमा विश्वास गर्दछ, कोखदेखि शोकसम्म नेपाली कांग्रेसको एकीकृत सामाजिक सुरक्षा अवधारणा हो, जन्मदेखि मृत्युसम्म सामाजिक सुरक्षाका दृष्टिले राज्यले बहन गर्ने दायित्वको जनमुखी एकीकृत नीति र कार्यक्रम हो,’ घोषणा पत्रमा उल्लेख गरिएको छ । यस्तैगरी, कांग्रेसले घोषणा पत्रमा प्रजनन् स्वास्थ्य र अधिकार, गर्भावस्था, सुरक्षित मातृत्व, बालविकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र श्रम, वृद्धावस्था र मृत्यु संकार गरी विभिन्न तह छुट्याएको छ । कांग्रेसले निःशुल्क रुपमा युवा युवतीलाई प्रजनन् स्वास्थ्य, शिक्षा, निःशुल्क गर्भावस्थाको परीक्षण, घरवारबिहीन विपन्न गर्भवतीका लागि निःशुल्क आश्रय र पोषणको व्यवस्था, ५ हजार सुत्केरी भत्ता, ६५ वर्ष माथिका सबै जेष्ठ नागरिकलाई निःशुल्क स्वास्थ्य बीमा, जेष्ठ नागरिक भत्ता, जेष्ठ नागरिक उपचार खर्च, घरमै स्वास्थ्य सेवा, विभिन्न धर्म बमोजिम बेग्लै अन्तिम संस्कारको लागि स्थान उपलब्ध गराउने र मृत्यु संस्कार खर्च व्यहोर्ने विषय उल्लेख छ । खुशी जेष्ठ नागरिक, सुखी बालबालका नेकपा एमालेले खुशी जेष्ठ नागरिक, सुखी बालबालिका, अपांगमैत्री सबै पालिका बनाउने घोषणा पत्र सार्वजनिक गरेको छ । एमालेले सार्वजनिक गरेको घोषणापत्रमा जीवनचक्रमाथि आधारित सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रममार्फत् जेष्ठ नागरिक, बालबालिका, अपाङता भएका व्यक्ति र असहायहरुको संरक्षण गर्दै सम्भ र सुसंस्कृत समाजको निर्माण गर्ने, जेष्ठ नागरिक, अपांगता भएका व्यक्ति तथा असहायको लागत संकलन गरी घरमै निशुल्क स्वास्थ्य परीक्षण सेवा दिने उल्लेख छ । यस्तै, सार्वजनिक स्थान अपांगता मैत्री बनाउने, हरेक वडामा जेष्ठ नागरिक मिलन केन्द्रको स्थापना गर्ने, उनीहरुको अनुभव र ज्ञान नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने, अशक्त अवस्थामा रहेका जेष्ठ नागरिकहरुलाई घरमै भत्ता उपलब्ध गराउने लगायतका विषयलाई घोषणापत्रमा समावेश गरेको छ । ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, समुदायको सान नेकपा एकीकृत समाजवादी पार्टीले जेष्ठ नागरिकको सम्मानः समुदायको सान भन्ने नारा नै राखेको छ । यस पार्टीले सार्वजनिक गरेको घोषणापत्रमा हरेक पालिकाहरुले जेष्ठ नागरिकका लागि विविध सुविधासहितका क्लबहरु निर्माण गर्ने, बृद्ध/बृद्धाहरु आफ्ना परिवारमा सम्मानसाथ बाँच्न पाउने भन्ने हेतुले पालिका स्तरबाट नियमित अनुगमनको व्यवस्था गरिने विषय उल्लेख छ । यस्तै, विभिन्न कार्यक्रम तथा पर्वमा जेष्ठ नागरिकलाई सम्मान, जेष्ठ नागरिकलाई विभिन्न धार्मिक, पर्यटकीय र मनोरम स्थानहरुको भ्रमण गराउनका लागि प्रत्येक वर्ष जेष्ठ नागरिक देशदर्शन कार्यक्रम सञ्चालन गरिने विषय उल्लेख छ ।
नमूना मतदानमा बदर मत शून्य
मनाङ । निर्वाचन कार्यालय मनाङको आयोजनामा चामेमा गरिएको नमूना मतदानमा मत बदर शून्य भएको छ । नमूना मतदानमा मत बदर नहुँदा मनाङका मतदान सम्बन्धमा मतदाता सचेत रहेको देखिएको छ । यही वैशाख ३० गते स्थानीय तह निर्वाचनमा बदर मत न्यूनीकरण गर्ने उद्देश्यले निर्वाचन कार्यालयले गरेको नमूना मतदानमा कुनै पनि पदमा मत बदर नभएको मतदान अधिकृतको भूमिकामा रहेका स्वास्थ्य कार्यालयका जनस्वास्थ्य निरीक्षक राजेन्द्र श्रेष्ठले जानकारी दिए । उनका अनुसार चामे गाउँपालिका–४ स्थित कबर्डहल बाहिर गरिएको नमूना मतदानमा ७८ जना मतदाताले मतदान गरेका थिए । नमूना मतदानमा स्थानीय आमा समूह र स्थानीयवासीको सहभागिता रहेको थियो । निर्वाचन कार्यालका प्रमुख पुष्पराज शर्माले नमूना मतदानले मनाङको सदरमुकाम चामेका मतदाता मतदानका विषयमा सुसूचित भएको देखिएको बताए । तर, अन्य स्थानमा मतदाता शिक्षा प्रभावकारी बनाउन राजनीतिक दल र उम्मेदवार लाग्नुपर्ने उनले बताए । मतदानका दिन गरिने सबै प्रक्रियाका बारेमा सर्वसाधारणलाई जानकारी दिन नमूना मतदान गरिएको जानकारी दिँदै उनले यसपटक मतदाता शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन नगरिएकाले राजनीतिक दल र उम्मेदवारले घरदैलो अभियानका क्रममै मतदातालाई मत हाल्ने तरिकाबारे सिकाएको देखिएको बताए । प्रमुख जिल्ला अधिकारी रवीन्द्रप्रसाद आचार्यले मत बदर कम गराउन सचेतनामूलक कार्यक्रम आवश्यक रहेको बताए । स्थानीय तहको निर्वाचनलाई स्वतन्त्र र निष्पक्ष बनाउन मतदातालाई निर्भिकतापूर्वक मतदानस्थलसम्म पुग्ने वातावरण निर्माण गरिने उनको भनाइ थियो ।
छोराको त्यो ‘एक्शन’ : जसले यादव परिवारलाई लाखौं कमाउने बनायो
काठमाडौं । बैशाखको महिना । घुम्दै फिर्दै विराटनगर पुगियो । बिहानीको समय । गर्मीको महशुस खासै थिएन । हिड्दा हिड्दै विराटनगरको इक्राईस्थित एक फार्ममा पुगियो । टीनले छाएको गोठ । गोठको वरिपरी सिमेन्टको पर्खाल । बाहिर जताततै चोक्कर (गहुँ लगायत मसुरीको भुसी) को बोरा । बाहिर मात्रै नभएर गोठभित्रको केही कुनामा पनि त्यहि । अर्को कुनामा घाँसको थुप्रो । माथि पङ्खा र बत्ती झुण्डिएको । यी सबै जुटाइएको थियो, त्यहाँका केही बथान गाईलाई । कतिवटा रहेछन् ? गन्न थाल्यौं । छुट्टा छुट्टै किलामा बाधिएको थियो, १० वटा माउँ र ९ वटा बाछाबाछी । यिनका वर्दवा (गाईगोरु पाल्ने व्यक्ति) रहेछिन्, लिलादेवी यादव । हामी पुग्दा उनी त्यहाँ थिइनन् । एकछिनमै हस्याङ्फस्याङ् गर्दै आईपुगिन् । ‘डेरी गएको थिएँ’ सोध्न नपाउँदै उनले भनिन् । उनी आफ्नै डेरीबाट आएकी रहेछिन् । यहिबाट हामीले प्रष्ट बुझ्यौं यतिका गाई पालेका यादवको परिवारले आफ्नै डेरी खोलेका रहेछन् । सो डेरी लिलादेवी यादव र उनका कान्छा छोराले सञ्चालन गर्दै आएका छन् । अरुलाई बेच्दा भन्दा आफैले डेरी खोल्दा बढी फाइदा हुने देखिएकोले डेरी खोल्ने विचार आएको चोक्करको बोरामाथि बस्दै यादवले बताइन् । ‘हामीले अरुलाई दुध बेच्दा प्रतिलिटर ६०/७० रुपैयाँ दिन्छ, आफ्नै भयो भने ८०/९० रुपैयाँले बेच्छौं, अरुले बढी मार्जिन खान्छन्, त्यसैले पनि डेरी खोल्ने विचार आयोे,’ उनले भनिन् । यादवको परिवारले दैनिक १०० लिटर दुध बेच्छन् । बिहान ५० लिटर र बेलुका ५० लिटर । जसबाट मासिक ३ लाख रुपैयाँ आम्दानी हुन्छ । त्यसमा २ लाख रुपैयाँ दानापानी लगायत चोक्करमा खर्च हुन्छ । बाँकी १ लाख रुपैयाँ बच्ने गरेको यादवसँगै बसेका लिलादेवीका श्रीमान्ले खुसी हुँदै भने । उनीहरुले गाई पाल्नुभन्दा अघि भैसी पालन गरेका थिए । पहिला १०/१२ वटा भैसी पालेका यादवको दम्पत्तिले छोराको कारणले गाई पाल्न थालेको बताए । ‘भैसीलाई बढी दानापानी लाग्छ, खर्च बढी हुन्छ, भैसी होइन गाई पालौं भनेर छोराले भनेपछि गाई पाल्न थालेका हौं,’ यादवले बताइन् । यादवलाई गाई पाल्न गाह्रो छैन । गाईलाई खुवाउनको लागि घाँस किन्नु पर्दैन । आफूसँग भएको जग्गामध्ये एक विघा जग्गामा सिजनअनुसारको घाँसहरु लाउने गरेकोले पनि घाँसको समस्या नहुने उनी बताउँछिन् । यदि घाँसको समस्या पर्दा भने चोक्कर (गहुँ लगायत मसुरीको भुसी) किनेर ल्याउने गरेका छन् । यादवले पालेको गाईको गोबरबाट हुने मल पनि खेर गएको छैन । सो मल जीवन विकास लघुवित्तले किन्ने गरेको उनले बताइन् । यादवको परिवारले एक ट्याक्टर मल बेच्दा एक हजार रुपैयाँ आम्दानी गर्छन् । दिनमा ३ ट्याक्टर मल बेच्ने उनीहरुले मल बेचेर मात्रै दैनिक ३ हजार रुपैयाँ र मासिक ९० हजार रुपैयाँ आम्दानी गरेका छन् । ‘गाईको गोबर पनि खेर जाँदैन, जीवन विकासले किन्छ, हामीले प्रति ट्याक्टर एक हजार रुपैयाँमा मल बेच्ने गरेका छौं, दैनिक ३ हजार आम्दानी हुन्छ’ उनले भनिन् । जीवन विकासले उक्त मल किनेर आफ्नै अर्गानिक खेतीमा हाल्ने गरेको छ । संस्थाले यादवको घरबाट मात्रै नभई यादवजस्ता विभिन्न पशुपालककोबाट मल किनेर खेतीमा हाल्ने गरेको लघुवित्तको जिल्ला इञ्चार्ज मैयाँ राई बताउँछिन् । उक्त खेतीमा सागसब्जी लगायत मौसम अनुसारको विभिन्न फलफूलहरु लगाउने गरेको उनको भनाइ छ । साथै, गाई बिरामी भएको अवस्थामा भेट्नरिका डाक्टरहरु सजिलै पाउने गरेको पनि यादव बताउँछिन् । साथै, जीवन विकासले पनि अब यो महिनादेखि नै आफ्नो ग्राहकहरुको पशुपालन तथा कृषि क्षेत्रमा निःशुल्क परामर्श तथा औषधोउपचारको सुविधा प्रदान गर्ने संस्थाका सिनियर अफिसर मनोज कुमार शर्माले बताए । त्यस्तै, यादवले सबै गाईको बीमा गरेका रहेछन् । कथम्कदाचित् गाई मर्दा पनि यादवको परिवारले त्यसको क्षतिपूर्ति अर्थात बीमा दावी पाउने गरेको दपत्तिले सुनाए । ‘हाम्रो हालै एउटा गाई क्यान्सरका कारण मर्यो, त्यसको बीमा रकम पाइसक्यौं,’ लिलादेवीको श्रीमानले भने । यो सेवा सुविधा जीवन विकास लघुवित्तका हरेक सदस्यले पाउने गरेका रहेछन् । आफ्ना सदस्यहरुले पालेका पशुहरु मर्यो भने पनि संस्थाले उनीहरुलाई ९० प्रतिशत बीमा दावी भुक्तानी गर्ने गरेको शर्माले बताए । करिब ४० वर्ष उमेरकी लिलादेवी यादव लघुवित्तको पुरानो सदस्य हुन् । कूल २६० वटा केन्द्र रहेको जीवन विकासको विराटनगर शाखा कार्यालय इक्राई जीवन विकास केन्द्र नं ३९ की एक सदस्य हुन् यादव । सदस्य बनेको १५ वर्षसम्म आइपुग्दा उनले संस्थाबाट हाल ६ लाख रुपैयाँसम्म ऋण पाएकी छिन् । त्योभन्दा अघि उनी कुनै पनि संस्थामा आवद्ध थिइनन् । गाई पाल्नुअघि भैसी पाल्दा पनि उनले जीवन विकासबाट पहिलो ऋण लिएकी थिइन् । त्यो बेला १०/१२ हजार रुपैयाँ बराबरको ऋण गाह्रो पर्ने यादवलाई अहिले लघुवित्तले ६ लाख रुपैयाँसम्मको ऋण पत्याउन थालेको छ । साथै, जीवन विकासले दिएको पैसाले नै डेरी खोल्न हिम्मत आएको समेत उनले बताइन् । ‘पहिला दुःख थियो, अहिले गाई पालन गरेर उन्नति भएको छ, जीवन विकासले गर्दा नै डेरी खोल्न सजिलो भएको हो, धेरै राम्रो चलेको छ, जीवन निकै सहज भएको छ,’ खुशी हुँदै लिलादेवीले भनिन् । हाल यादवलाई परिवार पाल्न धेरै नै सजिलो भएको छ । उनले गाईभैंसी पालनबाटै ५ जना छोराछोरीको विवाह पनि गरिसकेकी छिन् । ‘गाईभैंसी पालेर नै छोराछोरीको बिहे गराएँ, ८/१० लाखको तिलक (दाईजो) दिईयो, ऋण लागेन,’ आश्वस्त हुँदै उनले भनिन्, ‘लकडाउन भयो, गाउँका सबैलाई ऋण तिर्न गाह्रो भयो तर, मलाई कहिल्यै अफ्ठ्यारो भएन ।’ यादवको २ छोरामध्ये जेठा छोराले विदेशको अनुभव बटुलेका छन् । तर, उनी पनि अहिले स्वदेशमै फर्केर केही व्यवसाय गरेरै अहिले घर जग्गा किनेर छुट्टै (अंशबण्डा गरेर) बसेका छन् । १० कक्षासम्म पढेका उनका कान्छो छोरो पनि विदेश जाने तयारीमा थिए । भिसा लागिसकेको थियो । पछि उनले मुड परिवर्तन गरे र नेपालमै बस्ने सोच बनाएका हुन् । ‘कान्छो छोरो विदेश जान तयार भएको थियो, भिसा पनि लागिसकेको थियो, पछि के भयो, विदेशमा भन्दा नेपालमै बढी कमाइन्छ भन्दै काठमाडौं पुगेर फर्केर आयो,’ यादवले सुनाउँदै उनले भनिन्- ‘छोरोले गर्दा यो अवस्थामा पुगेका हौं, धेरै सहज भएको छ, व्यवसाय फस्टाएको छ, डेरी राम्रो चलेको छ ।’
