चीनका बैंकहरूले पनि भोग्दैछन् नेपालको जस्तै समस्या, घरजग्गा लिलाम नहुँदा ऋण असुलमा दबाब
काठमाडौं । पछिल्लाे समय ठूलाे अर्थतन्त्र भएकाे देश चीनकाे आर्थिक अवस्था नाजुक बन्दै गएकाे छ । लामाे समयदेखि घरजग्गा व्यवसायकाे संकटक सामना गरेकाे चीनकाे उक्त असर अहिले बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रमा सरेसँगै अर्थतन्त्र नाजुक बनेकाे हाे । विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रबारेमा जुन चिन्ता व्यक्त गरिँदै आएको थियो, त्यो अहिले देखिएको छ । चीनको रियल इस्टेट (घरजग्गा) संकटको असर अहिले बैंकिङ क्षेत्रमा पनि देखिएको छ । चीनको ठूलो सम्पत्ति व्यवस्थापन कम्पनीले लगानीकर्ताहरूलाई बिल तिर्न सक्ने अवस्थामा नरहेको समेत बताएको छ कि यसमा ६४ अर्ब अमेरिकी डलरसम्मको दायित्व छ र आफूलाई टाट पल्टिएको घोषणा गरेको छ । चिनियाँ कम्पनीको यस्तो घोषणाले देशको सम्पत्ति ऋण संकट अन्य वित्तीय क्षेत्रमा फैलिने चिन्ता थपिएको छ । रोयटर्सको रिपोर्टअनुसार चीनको कोष व्यवस्थापन कम्पनी झोङझी इन्टरप्राइजेज ग्रुप (जेडइजी) ले तीन दिनअघि आफ्नो अवस्था खुलासा गर्दै कम्पनीसँग ४ खर्ब २० अर्ब युआन वा ६४ अर्ब डलरबराबर दायित्व रहेको बताएको छ, जबकि योसँग २ खर्बको कुल सम्पत्ति छ । लामो समयदेखि ऋण र सम्पत्तिमा फसेको कम्पनीले जनाएको छ । कम्पनीमा तरलता पनि सकिएको छ । कम्पनीले आफ्नो अवस्था पूरै बिग्रिएको जनाएको छ । कम्पनीमा यसको असर भदौदेखि नै देखिन थालेको थियो । जब कम्पनीले अडिटका लागि बिग फोर लेखा फर्महरूमध्ये एकलाई काममा राखेर रणनीतिक लगानीकर्ता खोजेको थियो। त्यो अवधिमा ट्रष्ट कर्पोरेट लगानीकर्ताहरूको भुक्तानीमा चुक्यो । यस कम्पनीले ८७ अर्ब डलरबराबर कुल कोष व्यवस्थापन गर्दछ। यो चीनको ठूलो सम्पत्ति व्यवस्थापन कम्पनी हो र यसले लगानीकर्ताहरूलाई उच्च प्रतिफल दिन्छ। यो कम्पनी छाया बैंकिङ क्षेत्रसँग आबद्ध छ । यो ठूलो कम्पनीको ‘दिवालिया’ घोषणापछि छाया बैंकिङ क्षेत्रमा संकट गहिरिएको छ । यसमा देशका मध्यम तथा उच्च मध्यम वर्गीय जनताको लगानी छ, जसले डिफल्ट भए ग्राहकको विश्वास घट्ने र लगानी घट्नुका साथै ठूलो संख्यामा रकम झिक्न पनि सकिन्छ । केही लगानीकर्ताहरू संक्रमणकालमा झोङ्झीको बिग्रिँदै गएको अवस्थाबारे पुनः चिन्ता जागेको छ । यद्यपि, केही विश्लेषकहरू आशावादी छन् कि नियामकहरूले व्यापक परिणामहरू रोक्नका लागि कदम चाल्नेछन् । उल्लेखनीय छ कि चीनको घरजग्गा क्षेत्र केही वर्षदेखि गहिरो संकटमा छ। चीनको अर्थतन्त्रमा यसको २५ प्रतिशत हिस्सा छ, जसका कारण चीनको अर्थतन्त्रमा ठूलो गिरावट आउने अनुमान गरिएको छ । धेरै विज्ञहरू भन्छन् कि यो घरजग्गा संकट अन्य धेरै क्षेत्रमा फैलिन सक्छ । एजेन्सीकाे सहयाेगमा ।
पुँजीगत लाभकर ४६ प्रतिशतले घट्यो, संस्थागतभन्दा व्यक्तिको हिस्सा बढी
काठमाडौं । सरकारले संकलन गर्ने पुँजीगत करमा भारी गिरावट आएको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को तुलनामा आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा पुँजीगत लाभकर ४६ प्रतिशतले घटेको हो । आन्तरिक राजश्व विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा ३० अर्ब ६७ करोड ८२ लाख रुपैयाँ पुँजीगत लाभकर संकलन भएकोमा आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा १६ अर्ब ५७ करोड ५ लाख रुपैयाँमात्रै संकलन छ । जुन अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा ४५.९८ प्रतिशत कम हो । यस्तै, गत आर्थिक वर्ष अर्थात् आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा व्यक्तिगततर्फ १५ अर्ब ४६ करोड ६९ लाख रुपैयाँ र संस्थागततर्फ १ अर्ब १० करोड ३५ लाख रुपैयाँ पुँजीगत लाभकर संकलन भएको छ । आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा व्यक्तिगततर्फ २८ अर्ब ७४ करोड २७ लाख र संस्थागततर्फ १ अर्ब ९३ करोड ५५ लाख रुपैयाँ संकलन भएको विभागको तथ्यांकमा उल्लेख छ । यस्तै, आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा व्यक्तिगततर्फ २८ अर्ब ६० करोड ५४ लाख र व्यक्तिगततर्फ ७० करोड ५४ लाख रुपैयाँ पुँजीगत लाभकर संकलन भएको विभागको भनाइ छ । आर्थिक वर्ष २०७/७६ मा ११ अर्ब ५३ करोड ६६ लाख रुपैयाँ रहेकोमा आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा ३२ अर्ब ५२ करोड ८० लाख रुपैयाँ रहेको छ । यस्तै, आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा घटेर २९ अर्ब ३१ करोड ९ लाख रुपैयाँ कायम भएको थियो । यस्तै, आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा व्यक्तिगततर्फ १० अर्ब १२ करोड ९३ लाख र संस्थागततर्फ १ अर्ब ४० करोड ७२ लाख, आर्थिक वर्ष २०७६/७७ अमा व्यक्तिगततर्फ ८ अर्ब ८४ करोड ११ लाख र संस्थागततर्फ २३ अर्ब ६८ करोड ६८ लाख रुपैयाँ संकलन गरेको थियो । विभागका अनुसार गत आर्थिक वर्षमा यति धेरै गिरावट आउनुमा रूस, युक्रेन, युद्ध, तरलताको संकटका कारण लगानीयोग्य पुँजीको अभाव तथा विदेशी विनिमय सञ्चितिमा संकुचनलाई अस्थायी रूपमा सम्बोधन गर्न सरकारले अपनाएका आयात नियन्त्रणका नीतिगत औजार मुख्य जिम्मेवार रहेको हो । आम्दानीका सबै सबै स्रोतहरूलाई आयकरको दायरामा ल्याई करको आधारमा विस्तार गर्नका लागि सरकारले २०५८ सालदेखि पुँजीगत लाभकर लगाउन थालिएको हो ।
खेत बेचेको १० हजारबाट यसरी बनाए चन्दुभाइले १ खर्बको ‘बालाजी वेफर्स’
एजेन्सी । सन् १९७२ मा भारतका एक किसानले कृषिमा घाटा बेहोर्नुपरेपछि आफ्नो खेत बेच्ने निर्णय गरे । उनले खेत बेचेर आएको १० हजार रुपैयाँ छोराकाे हातमा थमाइदिए । छाेरा थिए चन्दुभाइ विरानी । वर्षा नहुँदा गुजरातमा चर्को खडेरी परेको थियो र त्यसका कारण चन्दुभाइ विरानीका बुबाले खेत बेच्नु नै उचित ठाने । त्यसपछि चन्दुभाइले राजकोटको प्रसिद्ध एस्ट्रोन सिनेमा हलअगाडि नास्ता बेच्न थाले । त्यतिबेला उनले ठूलो परिमाणमा स्यान्डविच बेचेका थिए। यो काममा समस्या थियो किनभने स्यान्डविच बाँकी रह्यो भने केही समयमै बिग्रिन्थ्यो। दोस्रो, सिनेमा हेर्न आउने दर्शकका लागि खाजा बोकेर घर जानुको विकल्प पनि थिएन । त्यसपछि चन्दुभाइको हातमा एउटा खजाना हात पर्यो । र, त्यो थियो– आलु चिप्स । उनले पहिलोपटक सिनेमा हलमा आलु चिप्स बेच्न थाले । यसका लागि चन्दुभाइलाई एउटा कारखाना र मेसिन चाहिएको थियो । बुबाले खेत बेचेर दिएको १० हजार रुपैयाँमा उनले घरमा एउटा सानो कारखाना स्थापना गरे । त्यसपछि उनको कारखानाले उत्कृष्ट चिप्स बनाउन थाल्यो । चन्दुभाइले सिनेमा हलसँगै दुइटा क्यान्टिनमा चिप्स बेच्न थाले । जकोटका कम्तीमा ३० व्यापारीले सिनेमा हल बाहिर चन्दुभाइले उत्पादन गरेको आलु चिप्स खाइरहेका थिए । बिस्तारै उनको व्यवसाय विस्तार हुन थाल्यो र उनले घरबाहिर कारखाना पनि स्थापना गरे । सन् १९८९ मा चन्दुभाइले ५० लाख रुपैयाँ ऋण लिएर गुजरातमा सबैभन्दा ठूलो आलु चिप्स कारखाना स्थापना गरे । उनको ध्यान गुणस्तर, प्रविधि र सरसफाइमा थियो । यसको नतिजा केही दिनमै देखिन थाल्यो । चन्दुभाइले एउटा ठूलो कारखाना स्थापना गरे जहाँबाट हरेक घन्टा २ सय ५० किलो आलुको चिप्स बनाउन सकिन्थ्यो। त्यतिबेला उनले मासिक ३० हजार रुपैयाँ कमाउँदै थिए र यो काम पूरा समय गर्न चाहन्थे । १९९५ मा चन्दुभाइले ‘बालाजी वेफर्स’ कम्पनी स्थापना गरे । बालाजी वेफर्स एस्ट्रोन सिनेमा पछाडिको हनुमान मन्दिरबाट प्रेरणा लिएर सुरु गरिएको थियो । त्यतिबेलासम्म गुजरातमा मात्र नभई देशभरि चिप्सको माग बढ्न थालेको थियो । त्यसपछि बालाजी वेफर्सले नमकिन र अन्य सेगमेन्टमा पनि काम गर्न थाल्यो । चन्दुभाइका चिप्स गुजरातमा उत्कृष्ट स्वादका कारण निकै चर्चित भएका छन् । सन् २००० सम्ममा चिप्स बजारमा बालाजी वेफर्सको ९० प्रतिशत र नमकिन बजारमा ७० प्रतिशत हिस्सा थियो । बालाजी वेफर्सका १ सयभन्दा बढी वितरक, ३० हजार खुद्रा विक्रेता थिए भने उनको मेगा कारखानाले प्रतिघन्टा १२ हजार किलो चिप्स उत्पादन गरिरहेको थियो । चन्दुभाइलाई थाहा थियो कि बालाजी वेफर्सलाई ठूलो कम्पनी बनाउन गुजरात बाहिर पनि जानुपर्छ । त्यसपछि बालाजी वेफर्सले मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र र राजस्थानमा काम सुरु गर्यो । उनले हरेक क्षेत्रअनुसार जनतालाई दिने स्वाद पनि फरक–फरक बनाए । जसका कारण बालाजी वेफर्सले तीनवटै राज्यमा ठूलो प्रगति गरेको छ । गुजरातको घृति र महाराष्ट्रबाट चाट चस्का स्वादहरू अन्य राज्यहरूमा बालाजी वेफर्सका लागि सफलताको कथा बने । बालाजी वेफर्सको व्यापार निरन्तर बढ्दै गयो र यो क्रमशः १ अर्ब रुपैयाँबराबरको कम्पनी बन्यो। अंकल चिप्स र लेजसँग प्रतिस्पर्धा गर्न बालाजीले २५ प्रतिशत धेरै चिप्स दिन थाल्यो । बालाजी वेफर्सको यो रणनीतिका कारण पेप्सीले हार स्वीकार गरेको छ । त्यसपछि पेप्सीको बजार हिस्सा १० प्रतिशतले घटेको छ । सन् २०१३ मा पेप्सीले बालाजी वेफर्स किन्न ४० अर्ब रुपैयाँको बोली लगायो । त्यस समयमा बालाजी वेफर्सको आम्दानी वार्षिक १८ अर्ब रुपैयाँबराबर थियो। चन्दुभाइ ठूलो योजनामा काम गरिरहेका थिए र त्यतिबेला उनले पेप्सी र पछि ग्लोबल एफएमसीजी कम्पनी केलोगको प्रस्ताव अस्वीकार गरे । आज बालाजी वेफर्सले वार्षिक ४० अर्ब रुपैयाँबराबर कमाइ गरिरहेको छ । देशभरि चारवटा ठूला कारखाना छन् जहाँ दैनिक ६५ लाख किलो आलु र १ करोड किलो नमकिन उत्पान हुन्छ । चन्दुभाइलाई वेफर्सको सुल्तान (राजा) पनि भनिन्छ।
