४४ हजारबाट सुरु भएको जेष्ठ नागरिक सेवा केन्द्रको तीन तले भवन, ओहोरदोहोर गर्न गाडी खोजिँदै
काठमाडौं । कीर्तिपुरको जनसेवाकी कान्छी महर्जनलाई अहिले सानो खुड्किलो पनि ठूलो पहाड जस्तो लाग्छ । न सजिलै खुड्किला चढ्न सक्छिन्, न त झर्न नै । उमेर बढ्दै गयोे । शरीरमा पहिलेको जस्तो शक्ति पनि छैन । ‘उमेरले डाँडा काटेपछि आफ्नै घरको दैलो पनि तारेभीर लाग्दो रहेछ, न केही काम गर्न सकिन्छ, न कतै हिँडडुल गर्न,’ उनी भन्छिन्, ‘घरमै एक्लै बस्न सकिँदैन, काम पनि गर्न सकिँदैन । बुढेसकालमा त दिनहरू काट्नै धौ पर्दोरहेछ ।’ सोमबार कीर्तिपुरको पाँगा लाछीमा रहेको ‘ज्येष्ठ नागरिक सेवा केन्द्र’मा भेटिएकी कान्छी अहिले ८१ वर्षकी भइन् । उमेर बुढो भएपनि मनले अहिले पनि बच्चाको जस्तै चञ्चलता गर्न खोज्छ । काम गर्ने जाँगर पनि उस्तै लाग्छ । तर, शरीरले साथ दिँदैन । कान्छी उमेर ढल्केर शरीर खुम्चिए पनि इच्छाशक्ति अहिले पनि पहिलेको जस्तै रहने बताउँछिन् । कान्छी महर्जन । कान्छीका घरमा छोराबुहारी छन् । बुहारी गलैंचाको काम गर्छिन् । छोरा अरू काम गर्छन् । नातिनातिना स्कुल जान्छन् । उनका श्रीमान पहिले नै उनको साथ र संसार छोडेर गए । कान्छी अहिले एक्लो भएको महसुस गर्छिन् । यही एक्लोपन कटाउन उनी घरबाट बिहान १० बजे नै निस्कन्छन् । जहाँ उनी जस्तै घरमा एक्लै भएका वृद्धवृद्धाहरू जम्मा हुन्छन् । कान्छी पनि तिनै साथीहरूसँग दिन कटाउने मेसोमा लाछीमा रहेको जेष्ठ नागरिक सेवा केन्द्रमा पुग्छिन् । जहाँ उनीजस्तै अन्य धेरै जना हुन्छन् । दिनभर योगा गर्ने, गीत गाउने, रमाइलो गर्नेदेखि लिएर चिया नास्ता गरेर घर फर्किन मिल्छ । कीर्तिपुर नगरपालिका ८ पाँगाका नारायण महर्जन बिहान १० बजेपछि लठ्ठी टेक्दै घरबाट निस्कन्छन् । छोराबुहारी काममा व्यस्त, नातिनातिना स्कुल गएपछि उनलाई पनि घरमा एक्लै बस्न मन पर्दैन । उनी पनि विस्तारै जेष्ठ नागरिक केन्द्रमा आइपुग्छन् । केही समय पहिलेदेखि बुढाबुढी सँगसँगै घरबाट निस्कने गरे पनि अहिले नारायण एक्लै निस्कन्छन् । उनकी श्रीमतीलाई अलि सन्चो छैन । बिरामी श्रीमतीलाई एकैछिन एक्लै बस्न भन्दै उनी घरबाट निस्कन्छन् । नारायण महर्जन । भन्छन्,‘ श्रीमतीलाई खाना अनि औषधी खुवाएर आउँछु, एकछिन यहाँ बसेर फेरि घर जान्छु, आजभोलि दिनहरू यसरी नै बितिरहेका छन् ।’ उमेरले ८१ वर्ष लागेका नारायण उमेर ढल्केसँगै घरमा एक्लै बस्न निकै समस्या हुने गरेको अनुभव सुनाउँछन् । कलंकीकी ज्वाला डङ्गोल अहिले कीर्तिपुर बस्दै आएकी छन् । मूल घर कीर्तिपुर भएपनि उनको परिवार कलंकीम बस्दै आएको थियो । उनका श्रीमान थला परेपछि उनको परिवार मूल घर कीर्तिपुरमा सरेको छ । घर नजिकै ज्येष्ठ नागरिक सेवा केन्द्र छ भन्ने थाहा भएपछि अहिले उनी पनि फुर्सद निकालेर त्यहाँ आउन थालेकी छन् । उमेरले ७० वर्ष लागेकी उनी यो केन्द्र आफूहरू जस्तै दुःखमा परेका र घरमै एक्लै बस्न नसक्नेहरूका लागि राम्रो ठाउँ रहेको बताउँछिन् । ‘मलाई यहाँ यस्तो संस्था छ भन्ने थाहा थियो । तर, आएको थिइनँ । अहिले नियमित ३ महिना भयो आउन थालेको । यो त हामीजस्ताहरूको लागि दुःख बिसाउने र एक्लोपन मेटाउने साथी पो रहेछ,’ उनले भनिन्, ‘छोरा बुहारीहरू काममा गइहाल्छन्, नातिनातीनाहरू स्कुल गइहाल्छन् ।’ ज्वाला डङ्गोल । उनी यहाँ आएर आफूहरूले एकअर्कालाई चिन्ने अवसर पाएको बताउँछिन् । ज्वालाकाे अहिले धेरैजनासँग चिनजान भइसकेको छ । अहिले नारायण, कान्छी राधाजस्तै कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नम्बर ८ का जेष्ठ नागरिकहरू दिनभरि समय बिताउन त्यही पुग्ने गर्छन् । दुःख पीडा पोख्ने ठाउँ सहरमा आजभोलि घरहरू एकमाथि एक जोडिएका छन् । तलामाथि तला ठडिएका छन् । पहिलेजस्तो खुल्ला ठाउँ कतै छैन । अग्ला घर र बाक्ला बस्तीले सहरका वृद्धवृद्धाहरू च्यापिरहेको महसुस गर्न थालेका छन् । अझ यहाँ रैथानेहरूले घरभाडामा दिने र पैसा कमाउने उद्देश्यले पाँचौं, छैटौं तलाका घरहरू ठड्याएका छन् । तलका सबै कोठाहरू भाडामा दिएर छतमा बसिरहेका जेष्ठ नागरिकलाई भने घरबाट तल झर्न र तलबाट माथि चढ्न हिमाल चढेजस्तो गर्नुपर्छ । यस्ता घरमा एक्ला दिनहरू बिताइरहेका कीर्तिपुरको पाँगाका ज्येष्ठ नागरिकहरू भने अहिले बिहान १० बजेदेखि दिउँसो तीन बजेसम्म पाँगामा रहेको जेष्ठ नागरिक सेवा केन्द्रमा दिनहरू बिताइरहेका छन् । सुभद्रा महर्जन । यो सेवा केन्द्र अहिले आफूहरूको बुढेसकालको सारथी भएको कीर्तिपुरकी सुभद्रा महर्जन बताउँछिन् । उनी आफूजस्ता अरू साथीभाइ देख्दा आफ्ना दुःखसुखका कुरा सुनाउन सहज हुने बताउँदै आफूहरूका लागि निकै राम्रो भएको सुनाउँछिन् । केन्द्रमा के-के हुन्छ ? बिहान १० बजेदेखि ज्येष्ठ नागरिकहरू घरबाट हिँड्न थाल्छन् । कोही पुगिसक्छन्, कोही विस्तारै पुग्छन् । धेरैजसो जम्मा भइसकेपछि राष्ट्रिय गीत गाउँछन् । ७० देखि सय वर्षसम्मका जेष्ठ नागरिक सबैलाई राष्ट्रिय गीत गाउन मज्जाले आउँछ । यो गीत गाइसकेपछि सबैजना आ–आफ्नो परिचय दिन्छन् । सबैले आफ्नो नाम भनिसकेपछि सुरु हुन्छ योगा । शारीरिकदेखि मानसिक योगा गरिसकेपछि सबैजना कोही गीत गाउने, कोही नाच्ने गरी रमाइलो गर्छन् । यति गरिसकेपछि उनीहरूका लागि चिया, बिस्कुट आउँछ । एकछिन बसेर सबैजनाले चिया बिस्कुट खान्छन् । त्यसपछि ठूलो स्क्रिनमा टिभी लगाइन्छ । टिभी हेर्दै बस्ने कोही गफ गर्ने एकअर्कासँग कुराकानी गर्ने समय पनि हुन्छ । यति गर्दा २, साढे २ भइसक्छ । त्यसपछि सबैजना बसेर फेरि खाजा खान्छन् । खाजा खाइसकेपछि फेरि उनीहरू बिस्तारै आफ्नो घरतिर लाग्छन् । पाँगाका ज्येष्ठ नागरिकको आजभोलिको दैनिकी यही हुँदै आएको छ । सतुराम महजर्न । घरमा काम गर्न नसक्ने, एक्लै बस्दा पनि एक्लोपनले शारिरीक र मानसिक समस्या हुने भन्दै यो समस्या आउन नदिन यस्तो काम सुरुवात गरेको जेष्ठ नागरिक सेवा केन्द्रका अध्यक्ष सतुराम महजर्न बताउँछन् । कसरी गरियो परिकल्पना ? वि.सं २०७२ सालमा गएको विनाशकारी भूकम्पले काठमाडौंमात्र होइन, धेरै ठाउँलाई तहसनहस बनायो । कीर्तिपुरको पाँगामा पनि धेरै घरहरू भत्के । नागरिकहरू टहरामा बस्न थाले । अवस्था सामान्य हुँदै जाँदा तन्नेरीहरू काममा जान थाले । काम भएकाहरू काममा नभएकाहरू काम खोज्न जान थाले । घरमा ज्येष्ठ नागरिकहरू मात्र हुन्थे । यस्तो अवस्था देखेर पाँगाकी हरिदेवी महर्जनलाई जेष्ठ नागरिकहरूको लागि केही गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने लाग्यो । उनलाई वृद्धवृद्धाहरू दिनभर टहरामा एक्लै बसिरहेको हेर्न मन लागेन । हरिदेवीले आफ्नो समूहमा यो कुरा सुनाइन् । उनीलगायत १२ जना महिलाहरूले बालकुमारी समूह भनेर धेरै पहिलेदेखि गठन गरेका थिए । उनीहरू जेष्ठ नागरिकको सहजताका लागि भन्दै जेष्ठ नागरिक केन्द्र सञ्चालन गर्ने योजना बनाए । उनीहरू बाहै्रजना हरेक व्यक्तिका घरमा पुगे । आफूहरूको योजना सुनाए । कसैले पत्यानन् । महामारीको बेला भएको भन्दै सम्पत्ति अन्न सकिएको बेला सहयोग गर्नसक्ने आश्वासन पनि कहीँबाट आएन । यसैक्रममा एकदिन हरिदेवी लगायतको भेट पाँगाका सतुरामसँग भयो । उनीहरू आफ्नो योजना सतुरामलाई सुनाए । तर, उनले पनि विश्वास गरेनन् । सबै कुरा बताउँदै गएपछि सतुरामले एउटा सर्त राखे- तपाईंहरूको काममा म सहमत छु । तर, यो काम सुरु गरेको तीन महिनासम्म पनि राम्रो भएन, जेष्ठ नागरिक कोही आएनन् भने केन्द्र नै स्थगित गर्नुपर्छ । अर्को, त्यहाँ काम गरेको श्रमको पैसा लिन नपाउने । अहिले सेवाका लागि भन्ने पछि दिनभर सेवा गर्नुपर्दा फोकटमा समय खेर गयो भन्न नपाइने । यो सर्तमा सबैजना सहमत भएपछि बल्ल जेष्ठ नागरिक सेवा केन्द्र सुरु भएको हो । यहाँ अहिले करिब ५० जना जेष्ठ नागरिकहरू छन् । सुरुमा ४४ हजार लगानी सर्त स्वीकार भएपछि सतुरामले २० हजार रुपैयाँ सहयोग गरे । बाँकी १२ जना महिलाले प्रतिव्यक्ति २/२ हजार उठाए । ४४ हजार रुपैयाँ जम्मा भएपछि उनीहरूले पाँगामा रहेको मन्दिरमा जेष्ठ नागरिकहरूलाई भेला पार्न सुरु गरे । उनीहरूको यो काम देखेपछि धेरैजनाले सहयोग गर्न सुरु गरे । केन्द्र सुरु गरेको सय दिन मनाउँदा धेरै राम्रो अवस्था भइसकेको थियो । अहिले जहाँ जेष्ठ नागरिकहरू बसिरहेका छन्, त्यो ठाउँमा पहिले सानो नाटेश्वर मन्दिर थियो, जुन अर्कै क्लबले बनाएको थियो । फेरि यो केन्द्र सुचारु भइसकेपछि त्यसलाई पनि भत्काएर तीन तलाका सानो घर बनाइयो । अहिले त्यही भवनमा दिनहरू बिताउँछन् जेष्ठ नागरिकहरू । ‘धेरैजसो वरिपरिका मनकारीले सहयोग गरे, अहिले पनि जन्मदिन, कसैको पास्नी भयो भने सबैजना आउनुहुन्छ, आमाबाहरूलाई खुवाउनुहुन्छ, अलिकति पैसा पनि दिएर जानुहुन्छ । यस्तै–यस्तै मनकारीले गर्दा यो संस्था बचेको छ,’ सतुरामले भने । उनीहरूले गरेको काम एक जना जर्मनको नागरिकले देखे । उनले यो सेवा देखेर खुसी हुँदै वृद्धवृद्धाहरूलाई २ वर्षलाई पुग्नेगरी एक दिनमा दुई हजारका दरले पैसा दिए । १४ लाख ४० हजार रुपैयाँ अहिले बैंकमा राखेर ब्याजमा लगाएको अध्यक्ष सतुरामले बताए । सेवाको भाव बोकेकी हरिदेवी कीर्तिपुरको पाँगाकी हरीदेवी महर्जनलाई पहिलादेखि नै सेवा गरौं न भन्ने इच्छा पहिलेदेखि नै थियो । तर, कसरी गर्ने, के गर्ने भन्ने धेरै ज्ञात थिएन । उनलाई गाउँमा बुढा बाआमा एक्लै बसेको देख्दा माया लाग्थ्यो । घरमा कोही नहुँदा न उनीहरूले समयमा खाजा पाउँथे, न खाना बरु कतिपय वृद्धवृद्धाहरूले छोराबुहारीकै अपहेलना सहनुपरेको हुन्थ्यो । उनलाई जेष्ठ नागरिकहरूलाई दिन कटाउन मिल्ने गरी केही सेवा गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने लाग्यो । हरिदेवी महर्जन । अगाडिदेखि नै यो सोंच आएपछि भूकम्पपछि यो अवस्था झन दर्दनाक देखियो । त्यसपछि १२ जना महिला र अर्का एक सतुराम मिलेर २०७३ साल वैशाख ४ गते ज्येष्ठ नागरिक सेवा केन्द्रको उद्घाटन गरे । उद्घाटन गरेकै दिन कसैले पाँच, कसैले १० गरी पैसा दिन सुरु गरे । त्यही दिनमात्र ४६ हजार पैसा संकलन भयो । कसैले चामल, दाल तकारी, चिउरा, भाँडा ग्याससमेत १३ जनाले आफ्नै घरबाट सुरु गरेर सेवा कार्य अगाडि बढाए । सप्ताहबाट ४० लाख संकलन यो संस्थामा सुरुवातीमा ९० भन्दा बढी ज्येष्ठ नागरिकहरू थिए । त्यसपछि कोरोना महामारी फैलियो । मान्छे देख्दा मान्छे नै भाग्नुपर्ने अवस्थामा धेरैजना जेष्ठ नागरिकहरू आउन छोडे । अहिले ५० जनामात्र आउने गरेका छन् । ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई हरेक महिना कहिले घुमाउन, कहिले पिकनिकमा लगिने गरिन्छ । हरेक आमाबुवाका जन्मदिनलाई उत्वसवको रूपमा मनाइन्छ । विभिन्न उतारचढावका बीच १० वर्षसम्म ज्येष्ठ नागरिकहरूको सेवामा हरिदेवी, सतुरामहरू केन्द्रित छन् । अहिले त्यहाँ कहिले विद्यार्थी, कहिले कुनै संघसंस्थाका मान्छेहरू हेर्न अध्ययन गर्न पुगिरहन्छन् । यही क्रममा केही वर्ष पहिले काठमाडौंको टेवालका एकजना बा पाँगाको ज्येष्ठ नागरिक सेवा केन्द्र खोज्दै पुगे । उनी कम्बलहरू किनेर पशुपतिनाथको वृद्धाश्रम पुगेका रहेछन् । वृद्धाश्रमले कम्बल नलिने बरु पैसा लिने भनेपछि उनी कीर्तिपुर पुगेका रहेछन् । उनले आफूले किनेका कम्बल त्यहीका ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई वितरण गरे । उनले राम्रो काम गरेको भन्दै थप सप्ताह लगाएर संकलन भएको पैसा अक्षय कोष स्थापना गरी जम्मा गर्न सल्लाह दिए । उनले आफूले पनि एक लाख रुपैयाँ सहयोग गरे । उनैको सल्लाहअनुसार यो केन्द्रले सप्ताह लगायो । जहाँ ४० लाख पैसा उठ्यो । उनीहरूले ४० लाख रुपैयाँ बैंकमा जम्मा गरे । त्यसपछि उनीहरूले अब संस्थाको आफ्नै भवन बनाउने योजना बनाए । यो योजनापछि उनीहरूले स्थानीय तहसँग छलफल गरे । अहिले कीर्तिपुर नगरपालिकाले पनि वर्षमा एक लाख रुपैयाँ दिँदै आएको छ । सांसद राजन केसीले ४० लाख सहयोग गरेपछि ८० लाख रुपैयाँ जम्मा भयो । त्यसपछि भवनका लागि जग्गा खोजी भयो । ६ आना तीन पैसा जग्गा अलिकति पैसा जम्मा भएपछि हरिदेवीले आफ्नी कान्छी सासूसँग जग्गा मागिन् । उनले आफ्नो र कान्छी सासूको जग्गा एउटै ठाउँमा हुँदा त्यही जग्गा निःशुल्क दिन आग्रह गरिन् । ‘हामी पनि भोलि जानुपर्ने त्यही ठाउँ हो, आज हामीले जग्गा उपलब्ध गरिरहे सजिलो हुन्छ भन्दै कान्छी सासुलाई फकाएँ, त्यसपछि हामी मिलेर जग्गा दियौं,’ उनले भनिन् । दुई जना मिलेर दिएको जग्गा ६ आना तीन पैसा थियो । जग्गा पाइसकेपछि भवन निर्माण सुरु गरियो । अहिले त्यो ठाउँमा तीन तलाको भवन ठडिएको छ । बजारबाट अलि टाढा हुँदा जेष्ठ नागरिकलाई हिँडेर त्यहाँ पुग्न समस्या हुँदा अहिले त्यो भवन त्यत्तिकै छ । चार–पाँच कोठा भाडामा दिएपनि अन्य कोठा त्यतिकै छन् । सतुराम भवन बनेपनि ज्येष्ठ नागरिकलाई हिँडेर त्यहाँ पुग्न समस्या हुँदा आफ्नै भवनमा सर्न नसकेको बताउँछन् । भन्छन्, ‘यहाँसम्म पुग्न आमाबालाई धौ–धौ पर्छ , त्यहाँ पुग्न बाटो पनि अप्ठ्यारो छ । केही गाडीको व्यवस्था गर्न सके सजिलो हुन्थ्यो ।’ त्यसका लागि पहिला गोरेटो बाटो रहेको बाटोलाई पीच गर्ने काम पनि हुँदैछ । त्यो बाटो पीच गर्नको लागि पनि दिनरात वडाकार्यालयदेखि पालिका कार्यालय धाउनु परेको दुःख उस्तै छ । भावी योजना हरिदेवी अब बनाएको भवनमा वृद्धवृद्धालाई राख्न सके आफूले सुरु गरेको काम पुरा हुने बताउँछिन् । ‘मेरो जुन सेवा गर्ने धोको थियो त्यो पूरा भयो । भवन पनि बनाएँ, अब आमाबालाई घरसम्म पुर्याउन गाडी र एउटा डाक्टर तथा नर्स राख्ने योजना छ । साथै अलिकति जग्गा लिएर पार्कजस्तै बनाएर उहाँहरूलाई डुलाउने ठाउँ पनि बनाइदिने धोकोे छ । उनी भन्छिन्, ‘मेरा त चार जना छोरी छन्, तीन जनाको बिहे भइसक्यो, एउटा छोरीको बाँकी छ । छोरापनि छैन, भोलि मैले बस्नुपर्ने यही ठाउँ हो ।’ अहिले ज्येष्ठ नागरिकहरू अप्ठ्यारो अवस्थामा छन् । धेरैजसो अभिभावकको छोराछोरी बाहिर हुँदा घरमा एक्ला छन् भने छोराछोरी सँगै भएका वृद्धवृद्धा पनि एक्लोपनमा दिनहरू बिताइरहेका छन् । सहरमा न उनीहरूलाई एक्लोपन मेटाउने ठाउँ छन् त न छोरीछोरीसँग बाआमासँगै बसेर कुराकानी गर्ने फुर्सद सन्तानहरूलाई छ । व्यस्त अहिलेको दैनिकीमा जेष्ठ नागरिकहरूका लागि उपयुक्त स्थान भनेकै यस्ता सेवा केन्द्रहरू रहेको हरिदेवी बताउँछिन् ।
नेपालमा उद्योग-व्यवसाय गर्ने बहादुर हुन् कि मूर्ख ? पर्यटन सचिवको विचार
पर्यटन व्यवसायी र पर्यटन क्षेत्रसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूले उठाएका सबै विषय पर्यटन मन्त्रालयलाई अवगत छ । विगतका वर्षहरूमा पनि यी विषयमा पर्यटन मन्त्रालय अलग छैन । तर, पर्यटन क्षेत्रका समस्या समाधान किन हुन सकेनन् भनेर राज्यको स्रोत र ढुकुटी हेर्नुपर्ने हुन्छ । त्यो ढुकुटीमा विभिन्न ठाउँबाट कर र शुल्क आउने गरेको हुन्छ । विगतदेखि पर्यटन उद्योग र पर्यटनसँग सम्बन्धित क्रियाकलापहरूबाट कर र शुल्क लगाउँदै आएको छ । केही परिमार्जन भएका हुन सक्छन् भने कतिपय ठाउँमा थपिएका हुन सक्छन् । पछिल्लो समय पर्यटन क्षेत्रमा मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) को विषय अत्यधिक उठ्ने गरेको छ । भ्याटको विषय धेरै उठेपछि अध्ययन गर्दा सबै क्षेत्रमा भ्याट लगाइएको छ । पर्यटन उद्योगमा संसारभर भ्याटको व्यवस्था छ । अधिकांश देशमा अन्तर्राष्ट्रिय हवाइमा कम भ्याट लगाइएको छ भने भने आन्तरिक हवाईमा २० प्रतिशतसम्म भ्याट लगाइएका छन् । तर, नेपालमा हवाई यातायात असहज, महँगो छ । पर्यटनलाई जोड्ने सबैभन्दा पहिलो माध्यम भनेको हवाई नै हो । यस्तो ठाउँमा भ्याट लगाएर महँगो बनाउँदा यसले अन्य अप्ठ्याराे जन्माउन सक्छ । जसले पर्यटकको आवागमन कम हुने, अन्य व्यवसायलगायत रोजगारीमा पनि यसले ठूलो असर पर्ने देखिन्छ । त्यसैले यो विषय धेरै गहन भएर सोंच्नुपर्ने देखिन्छ । पर्यटन व्यवसायी तथा उद्योगी र पर्यटन क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित व्यक्तिहरूबाट प्राप्त सुझावलाई संकलन गर्ने काम भइरहेको छ । बजेट आउनुअघि पर्यटन मन्त्रालयले पनि पर्यटनसम्बन्धी कार्यक्रमको आयोजना गर्नेछ । जसमा पर्यटन क्षेत्रका व्यवसायी, उद्योगी लगायतका सरोकारवाला व्यक्तिहरूसँग छलफल गरिनेछ । त्यहाँबाट प्राप्त सुझावलाई मन्त्रालयले संकलन गरेर बजेटका लागि पठाउनेछ । पर्यटन क्षेत्रमा नीतिगत सुधार गर्नुपर्ने धेरै छन् । नीति, नियम, कानुन र मार्गदर्शनहरू पनि छन् । २ महिनादेखि पर्यटन मन्त्रालयमा सविचको रूपमा कार्यरत छु । २ महिनाको अवधिमा धेरै विषयहरुमा एकात्मक रूपमा चलिरहेको जस्तो देखिन्छ । २०१५ सालको ऐनले गैरसैनिक हवाई चलाइरहनु परेको छ । २०१५ सालको ऐनले अहिले कसरी चलिरहेको होला भनेर सोझै अनुमान गर्न सकिन्छ । त्यसमा भएका प्रावधानहरू धेरै अप्ठ्याराहरू छन् । कल्पनाभन्दा बाहिरका विषयमा काम गर्नुपरेको छ । २०१५ सालमा अनुमान र भिजन नभएका विषयमा काम गर्नुपरेको छ । ती विषयलाई अहिले मन्त्रीस्तरीय, सचिवस्तरीय निर्णय र कार्यविधि, मापदण्ड बनाएर काम गर्नु परेको छ । यसलाई व्यवस्थित गर्न पर्यटन ऐन र अन्य ऐनलाई परिमार्जनको तयारी भइरहेको छ । कतिपय ऐन संसदमा छन् भने केही ऐन मन्त्रिपरिषदमा पुगिसकेका छन् । साथै नियमावलीलाई पनि सोही बमोजिम परिमार्जन गर्ने तयारी भइरहेको छ । यसमा धेरै काम गर्न बाँकी छ । पर्यटन व्यवसायी तथा उद्योगी र पर्यटन क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित व्यक्तिहरूले अनुभूत गरेको विषयमा पर्यटन मन्त्रालयले काम गरिरहेको छ । पर्यटन समितिले यो विषयमा बेलाबेला घच्घच्याएको पनि छ । नेपाल एयरलाइन्स, पशुपति क्षेत्र विकास कोष, लुम्बिनी विकास कोष, क्यानका विषयमा पटक-पटक हामीलाई निर्देशन प्राप्त भएको छ । र, सोहीअनुसार पर्यटन मन्त्रालयले काम गरिरहेको छ । नीति तथा कार्यक्रम र बजेट भनेको अंक र नीति निर्धारण गर्ने समय हो । अंकले सबैभन्दा धेरै ठूलो भूमिका खेल्छ । अंक भनेको पर्यटनको स्रोत हो । विगतभन्दा यसपटक पर्यटन मन्त्रालयको बजेट घटेर आएको छ । तर, २ हजारभन्दा बढी योजनाका लागि बजेट माग आएका छन् । ती योजनाहरू बहालवाला मन्त्री, सांसदबाट प्राप्त भएका छन् । ती योजनाका लागि ३५ अर्बभन्दा बढी बजेट माग छ । कतिपय योजना बजेट नतोकी आएका छन् । तर, मन्त्रालयको कुल बजेट भनेको ४ अर्ब रुपैयाँ मात्रै हो । संस्थागत सुधार गर्ने विषय र सुविधा दिने विषयमा बढी बजेट लगानी गर्नुपर्नेछ । र, अन्य पूर्वाधारहरू पर्यटन मन्त्रालयभन्दा पनि सम्बन्धित मन्त्रालयबाट टाइअप गर्नुपर्ने हुन्छ । पर्यटन पूर्वाधारमा नेपालमा हवाई सेवाको स्थिति डामाडोल छ । हामीसँग भएका पूर्वाधार हेर्दा ग्राउण्ड ह्यान्डलिङ गर्ने कम्पनी हो कि प्लेन चलाउने कम्पनी हो जस्तै भइसक्यो । हामीसँग न प्लेनहरू छन् न किन्ने सोच बनाइएको छ । कुनै पनि योजना बनाइएका छैनन् । म सरकारको एउटा अंगको रूपमा कार्यरत छु । तर, यो २ महिनाको अवधिमा यस विषयमा मसँग कुनै छलफल भएको छैन । हामीसँग भएका चाइनिज प्लेनहरू हाम्रो लागि घाँडाे भएका छन् । प्लेनमा २२ करोड रुपैयाँ वर्षमा खर्च गर्नु परेको छ । तर, एउटा फ्लाइट पनि गरेको छैन । उक्त प्लेनहरू बिक्री गर्न पनि सकिएको छैन । उक्त प्लेनबापत चाइनिज कम्पनीलाई सावाँ र ब्याजको किस्ता मात्रै तिर्नु परेको छ । प्लेनहरूलाई मेन्टेनेन्स गरेर यत्तिकै थन्काइएको छ । ती जहाज सञ्चालन गर्दा महँगो लागत लाग्छ । २२ करोड ऋण छ भने प्लेन चलाउँदा ३२ करोड रुपैयाँ लाग्छ । जति उडायो त्यति घाटा पर्छ । किनभने प्लेनले क्षमताभन्दा आधा उडाउन मिल्दैन । तत्कालीन समयमा आवश्यकता भएपनि अब विस्तारै यस्ता प्लेनहरूलाई हटाउनु पर्नेछ । र, व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने अर्काे चुनौती छ । पर्यटन मन्त्रालयमा २ महिना अनुभवले भन्छु हाल भइरहेको व्यवस्थापनबाट नेपाल वायु सेवा निगम कुनै पनि हालतमा अगाडि बढ्न सक्दैन । जुनसुकै म्यानेजर ल्याएपनि व्यवस्थापन गर्न सक्दैन । त्यसैले सार्वजनिक–निजी साझेदारी (पीपीपी) मोडलमा जान सकिने भनेर छलफल भइरहेको छ । कुन मोडलमा जाने भनेर सरकार र संसदले निर्णय लिनुपर्छ । नेपाल पर्यटन बोर्डले प्रवर्द्धनमा १ अर्ब ८४ करोड रुपैयाँ खर्च गरेको देखिन्छ । तर, यो क्षेत्र र काम हेर्ने हो भने आफैमा कम हुन्छ । त्यो खर्च गर्न पनि खरिद नियमावलीमा जानुपर्ने हुन्छ । यसपटक नियमावली बनाउन अथवा कार्यविधि बनाउन खोज्दा एकैपटक १० हजार, २० हजार, १ लाख डलर काम गर्ने भन्ने आउँछ सोझै खरिदमा । एक लाख डलरको त नेपालमा सवा एक करोड हुन आउँछ । त्यसैले यसलाई पनि हामीले अन्तिम रूप दिएर मन्त्रिपरिषदबाट पारित गरेर कार्यान्वयन गर्ने हो । यसअघि पनि काम भएका थिए । तर, महालेखा परीक्षकलगायत सम्बन्धित पक्षले कानुनसम्मत भएन, व्यवस्थित गर्नुपर्ने र बेरुजुका विषय उठेको हुँदा समाधानतर्फ लागिरहेका छौं । कर, सेवा सुविधालगायत सबै सेवा एउटै ठाउँबाट दिने गरी एकद्वार प्रणाली (वान विण्डो सिस्टम) लागू गर्नुपर्ने माग उठेको छ । ४/५ वर्ष अगाडि म डीजी हुँदा उद्योग मन्त्रालयमा एकल बिन्दु सेवा केन्द्र सुरु गरेको थियौं । सुरुमा ९/१० वटा निकाय राखियो । तर, अहिले घटेर ३ वटा निकायले मात्रै सेवा दिन्छन् भने ६ वटा निकायले दिन छाडे । भ्याट, प्यान दर्ता बाहेक अरू काम हुँदैन । कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालयलाई सबैभन्दा पहिला जिउँदो पार्नुपर्याे । मान्छे हो भन्ने बनाउनुपर्नेछ । त्यसपछि उद्योगमा दर्ता गर्नुपर्छ, एयरलाइन्सको लागि अर्काे लाइसेन्स लिनुपर्छ । क्यानको स्वीकृति, मन्त्रालयको स्वीकृति लिनुपर्छ । हामीले धेरै निकाय खडा गरेका छौं । स्थानीय तहमा लिनुपर्ने स्वीकृति र सहमति छुट्टै लिनुपर्ने हुन्छ । विद्युत प्राधिकरण, खानेपानी लगायत सयौं निकाय छन् । नेपालमा उद्योग वा कुनै पनि व्यवसाय गर्ने व्यक्ति वास्तवमा महान छन् । त्यो जस्तो हिम्मतिलो मान्छे कोही पनि छैनन् । म सरकारी निकायमा काम गर्ने कर्मचारी भएपनि यस्तो भन्दैछु । यसमा २ वटा कारण छन् । नेपालीहरू कि बहादुर छन् कि मूर्ख छन् । सायद यस्तै-यस्तै लाग्छ मलाई । नबुझेर लगानी गर्नु भएको जस्तो लाग्छ । सायद कर्मचारी भएर पनि होला म कुनै पनि हालतमा सक्दैन । यति धेरै कठिनाइहरू छन्, वडादेखि लिएर हरेक ठाउँमा जानुपर्ने हुन्छ । सिफारिस गर्दादेखि उद्योग सुरु गर्दासम्म धेरै समस्या छन् । यो कहाँ गएर रोकिने हो थाहा छैन । त्यो दुःख दिनेमा म पनि एउटा हुँ । सहजीकरण गर्ने मेरो पनि दायित्व हुन्थ्यो होला । मैले पनि सकेको छैन । त्यसैले समग्रमा राज्यले गर्नुपर्ने काम धेरै हुन सकेका छैनन् । हामी कृषिमा गएपछि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषिलाई भन्छौं । पर्यटन क्षेत्रमा गएपछि पर्यटनलाई भन्छौं । तर, अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड एउटा मात्रै हुँदैन रहेछ । यदि दीगो रूपमा हेर्ने हो भने नेपालमा पर्यटनको विकल्प नै छैन । मेरुदण्ड, प्रमुख जे भनेपनि पर्यटनको विकल्प छैन । दीर्घकालसम्म र कभन्दा कम लगानीमा हाल भएका सामग्रीलाई प्रचार गरे मात्रै पुग्छ । तर, हामीले यिनीहरूलाई क्षतविक्षेद पारिएको छ । म हालसालै दार्चुला गएको थिएँ । त्यहाँ बाटोमा एउटा झरना थियो । त्यो बाटो त्यही झरना घुमेर गएको छ । ६ सय मिटरको झरनालाई बाटोले ४ ठाउँमा काटेको छ । त्यो झरनालाई असर नगरी अर्काे ठाउँबाट बाटो लैजान सकिन्थ्यो होला । तर, ५/६ सय मिटरको झरनालाई छियाछिया पारेर ५० मिटरभन्दा लामो छैन । त्यहाँका स्थानीयहरूका अनुसार झरना अति सुन्दर थियो । यसपटकको बजेट तथा कार्यक्रममा व्यवसायीहरूका सुझावलाई अक्षरश: र थप परिमार्जन गरेर समावेश गर्नुपर्ने हुन्छ । यी विषयहरूलाई तार्किक ढंगबाट राख्ने गरी मन्त्रालयले सहजीकरण गर्नेछ । सरकारले स्रोत जुटाउन विभिन्न विषय समेट्छ । त्यसैले सकेजति सहजीकरण मन्त्रलायले गर्नेछ । नेपालमा आउने विदेशी पासपोर्ट होल्डरहरू सबै पर्यटक हुन् नेपालका लागि । नेपालीबाहेक प्लेन चढेर आउने मान्छे सबै पर्यटक हो । वार्षिक ११ लाख पर्यटक आएको तथ्याङ्क नै छ । तर, क्यानको डीजीलाई के लागेको थियो ५ लाख मात्रै पर्यटक आउँछन् भन्नु भयो । कतिपय विषयमा स्टन्ट पनि हुन सक्छ । हामीले २०/२५ लाख पर्यटक ल्याउने भन्छौं । तर, कुन बाटोबाट ल्याउने हो ? बाटो नै छैन । त्यतिधेरै पर्यटक ल्याउन एयरपोर्ट नै छैन, प्लेन नै छैनन् । २४ सै घण्टा चलाए पनि १६ लाख ल्याउन सकिन्छ । ती पनि अर्काे वर्ष हुन्छन् कि हुँदैनन् यकिन छैन । हाम्रा बेड तयार छन् भनेर मात्रै हुँदैन । बेडमा बस्ने मान्छे आउने र जाने बाटो पनि हुनुपर्छ । यस विषयमा छलफल गर्नुपर्छ । (पर्यटन सचिव बिनोद प्रकाश सिंहले मंगलबार एउटा सार्वजनिक कार्यक्रममा राखेको विचार)
घरबाट निकालिए, प्राध्यापक हुँदै उपकुलपति बने
काठमाडौं । ‘आफ्नै आँखाअगाडि खुलेआम राष्ट्रको अहित गरेर, भ्रष्टाचारमै लिप्त भएर, मुलुकलाई अनिश्चयको यो भुमरीमा ल्याएर छोड्नेहरूका अगाडि उभिएर ‘तपाईंजस्तो महान् आत्माबाट मेरा लागि यो लाभको पद वा दयादान बक्स्यिोस्’ भन्नु आत्महत्या गर्नुभन्दा सजिलो छ र ? अथवा, त्यो नै आत्महत्याको अर्को रूप होइन र ?’ यो प्रश्न आजभन्दा ८ वर्षअघि अर्थात् २०७३ असोज १८ गते नेपाल म्यागेजिनमा डा. अच्युत वाग्लेले ‘सुसाइड नोट’ शीर्षकमा लेखेको लेखको अन्तिम अनुच्छेद हो । डा. वाग्लेले लेखमा आफू आर्थिक समस्यामा पर्दाको सकस, आफ्नो हक्की र स्पष्ट बानी-व्यवहारले आफ्नो जीवनमा पारिरहेको प्रभाव, नेपालमा मौलाउँदै गएको भ्रष्टाचार र त्यो भ्रष्टाचारमा लिप्त राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरूप्रतिको आक्रोश पोखेका छन् । उनको लेखको निष्कर्ष बुझ्न सकिन्छ कि ‘उनले कुनै पनि नेतालाई जी हजुरी नगरेकै कारण उनले हालसम्म कुनै नियुक्ति वा आकर्षक पद पाएनन् ।’ तर, सोमबार प्रा.डा. वाग्लेलाई सरकारले काठमाडौं विश्वविद्यालयको उपकुलपतिमा नियुक्त गर्यो । विगतमा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र अन्य राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरूको खरो आलोचकका रूपमा परिचित डा. वाग्लेको नियुक्तिको विषयमा अहिले सामाजिक सञ्जालमा बहस पनि भइरहेको छ । विशेष गरेर विगतमा ओलीको आलोचक वाग्लेलाई तिनै ओलीले उपकुलपति बनाएको भन्दै ओली निकट तथा नेकपा एमालेका कार्यकर्ताले ओलीको जयजयकार गरिरहेका छन् भने वाग्लेले ओलीसमक्ष निहुरिँदै सपथ लिएको तस्बिर राखेर वाग्लेलाई व्यङ्ग्य पनि गरिरहेका छन् । यी सबै विषयलाई थाति राख्दै ओलीले वाग्लेलाई उपकुलपतिमा नियुक्त गरेर उनको क्षमताको सम्मानमात्रै गरेका छैनन्, काठमाडौं विश्वविद्यालयको नेतृत्व एउटा काबिल र क्षमतावान व्यक्तिलाई सुम्पेका छन् । दुई महिनादेखि उपकुलपति छनोटको दौडमा लागेको काठमाडौं विश्वविद्यालयले पनि अन्ततः एउटा योग्य उपकुलपति पाएको छ । सोमबार बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले प्रा.डा. वाग्लेलाई उपकुलपतिमा नियुक्त गरेपछि उनले मंगलबार प्रधानमन्त्री ओलीसमक्ष सपथ लिएका छन् । को हुन प्रा. डा. वाग्ले ? काठमाडौं विश्वविद्यालयको उपकुलपतिमा नियुक्त वाग्लेको घर काभ्रेको बनेपा नगरपालिका हाे । विसं २०२५ सालमा जन्मिएका उनको बाल्यकाल गाउँमै बित्यो । वाग्ले थप अध्ययनका लागि काठमाडौं छिरेका थिए । बाल्यकालदेखि नै हक्की स्वभावका उनको रुचि सानैदेखि राजनीति थियो । तर, राजनीति उनलाई खासै फापेन । बाल्यकालमा राजनीति गर्दाको विषय स्मरण गर्दै डा. वाग्लेले एउटा लेखमा लेखेका छन्, ‘मेरो राजनीतिक जीवन १२ वर्षको हुँदा सुरु भएको हो, १६ वर्ष पुग्दै थिएँ । एसएलसी नजिकै थियो । पिताजीले एक दिन राति ९ बजे सोध्नुभो, ‘घर छोड्ने कि राजनीति ?’ मैले भनेँ, ‘घर’ । त्यसो भए अहिल्यै छोड्ने,’ बुवाले आदेश दिनु भो । मैले तत्काल त्यही राति घर छोडेँ ।’ त्यो रात घर छोडेपछि उनले सात वर्षसम्म दशैं मनाउन पनि घर नफर्केको बताएका छन् । उनले आफ्नो बुवासँग समेत नझुकेको आफू अरूसँग झुक्न नसकेकै र व्यावहारीक बन्न नसकेकै कारण जीवनमा ठूलो आर्थिक समस्या भोग्नु परेको विषय पनि लेखमा उल्लेख गरेका छन् । उनको शैक्षिक यात्रा निरन्तर चलिरह्यो । प्राज्ञिक कार्यमा अगाडि बढिरहे । उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालय र बेलायतको बर्मिङ्घम विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका छन् भने भारतको इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (आईआईटी)बाट अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधी गरेका छन् । प्रा. डा. वाग्ले एक प्रसिद्ध स्तम्भकार पनि हुन् । उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको प्रेस सल्लाहकार र नेपाल राष्ट्र बैंकका तत्कालीन गभर्नर तीलक रावलको सल्लाहकारको रूपमा पनि काम गरिसकेका छन् । प्राध्यापक डा. वाग्लेले ५ वर्ष नेपाल राष्ट्र बैंकमा काम गरेका थिए । त्यसैले पनि उनीसग मौद्रिक नीतिको राम्रो ज्ञान छ । उनले आर्थिक नीतिहरूलाई मार्गदर्शन गर्नेकार्यमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । विशेष गरी देउवा प्रधानमन्त्रीहुँदा उनी सल्लाहकारका रूपमा गरेर उनलाई सफल बनाउन पनि भूमिका खेलेका थिए । उपकुलपतिमा नियुक्त हुनुअघि प्रा.डा. वाग्ले काठमाडौं विश्वविद्यालयकै रजिष्ट्रारका रूपमा काम गरिरहेका थिए । गत ६ माघमा उपकुलपति प्रा.डा. भोला थापाको कार्यकाल सकिएपछि उनी कामु उपकुलपतिमा नियुक्त भएका थिए । प्रा.डा. वाग्लेसँग केयूको स्कुल अफ म्यानेजमेन्ट (कुसोम)को एसोसियट डिन तथा व्यवस्थापन विज्ञान विभागको प्रमुखका रूपमा काम गरेको अनुभव पनि छ । उनले विश्वविद्यालयमा इकोनोमेट्रिक्स, व्यावसायीक वातावरण लगायतका विषय अध्यापन गराउने गरेका छन् । आर्थिक, शैक्षिक र नीति परामर्शको क्षेत्रमा राम्रो अनुभव र ज्ञान भएका डा. वाग्लेको नेतृत्वमा विश्वविद्यालय नयाँ शैक्षिक र संस्थागत उन्नतिमा अगाडि बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ । शिक्षकसँगै पत्रकार पनि उनी शिक्षकका रूपमा शिक्षणमा आवद्ध भएका थिए । दक्षिण एशियाली प्रबन्धन संस्थानमा शिक्षकको रूपमा सेवा गरेका थिए । वाग्लेले ललितपुर जिल्लाबाटै अंग्रेजी विषयमा उत्कष्ट शिक्षकको अवार्डसमेत पाएका थिए । आर्थिक, राजनीतिक, व्यावसायीक तथा वित्तीय क्षेत्रको एक अब्बल विश्लेषकका रूपमा आफ्नो परिचय बनाएका वाग्लेले अब आफ्नो क्षमता र अनुभव काठमाडौं विश्वविद्यालयमा देखाउनु पर्नेछ । आर्थिक क्षेत्रमा दख्खलता भएका वाग्ले एक अब्बल पत्रकारसमेत हुन् । उनीसँग आर्थिक अभियान राष्ट्रिय दैनिकको सम्पादकको नेतृत्व गरेको अनुभव पनि छ । वाग्लेसँग काम गरेकाहरू एक काबिल र पृथक काम गर्न रुचाउने व्यक्तिका रूपमा उनलाई चिन्छन् । उनले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीसँग काठमाडौं विश्वविद्यालयलाई एउटा प्रतिस्पर्धी र विद्यार्थीको आकर्षण हुने विश्वविद्यालयको रूपमा अगाडि बढाउने प्रण गरेका छन् ।
