काठमाडौं । अत्याधुनिक हवाई रक्षा प्रणाली रहेको साउदी अरबले यमनका हुथी विद्रोहीका आक्रमण रोक्न नसकेपछि उसको प्रतिरक्षा व्यवस्थाको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठेको छ ।
राजधानी रियादस्थित किङ खालिद अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भएका घातक आक्रमणले अमेरिकी प्याट्रियटलगायतका रक्षा प्रणालीको क्षमता र परिचालन व्यवस्थाबारे बहस चर्काएको हो ।
रोयटर्सका अनुसार अक्टोबर १० मा विमानस्थलमा भएको आक्रमणमा १३ जनाको मृत्यु भएको थियो भने ३०० भन्दा बढी घाइते भएका थिए । त्यसको भोलिपल्ट अक्टोबर ११ मा विमानस्थललाई लक्षित गरी अर्को आक्रमण भयो । उक्त घटनामा एक जनाको मृत्यु र ११ जना घाइते भएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो ।
आक्रमणको शृङ्खलापछि साउदी अरबको हवाई रक्षा प्रणालीले सबै हवाई खतरा रोक्न नसक्नुको कारणबारे अनुसन्धान सुरु भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ ।
अमेरिकी समाचार संस्था एसोसिएटेड प्रेस (एपी) का अनुसार अनुसन्धानबारे जानकारी भएका क्षेत्रीय अधिकारीहरूले हुथी विद्रोहीले पहिले धेरै ड्रोन पठाएर त्यसपछि क्रुज र ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको हुन सक्ने बताएका छन् । यो प्रारम्भिक अनुसन्धानमा आधारित विवरण हो । अनुसन्धानको अन्तिम निष्कर्ष भने सार्वजनिक भइसकेको छैन ।
साउदी अरबसँग कस्ता हवाई रक्षा प्रणाली छन् ?
साउदी अरबले विभिन्न प्रकारका हवाई खतरालाई रोक्न अमेरिकालगायतका देशबाट अत्याधुनिक रक्षा प्रणाली खरिद गरेको छ । उसका प्रमुख प्रणालीमा अमेरिकी थाड र प्याट्रियट पर्छन् । त्यस्तै, चीनमा निर्मित साइलेन्ट हन्टर लेजर प्रणाली साउदी अरबमा प्रयोग भएको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ । यद्यपि यी सबै प्रणालीको वर्तमान परिचालन अवस्था र वास्तविक युद्धक प्रभावकारिताबारे समान स्तरको स्वतन्त्र प्रमाण उपलब्ध छैन ।
थाड : उच्च उचाइमा ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र रोक्ने अमेरिकी प्रणाली
थाड अर्थात् टर्मिनल हाई अल्टिच्युड एरिया डिफेन्स अमेरिकाले विकास गरेको ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा प्रणाली हो । यसले लक्ष्यतर्फ आइरहेको क्षेप्यास्त्रलाई प्रत्यक्ष ठोक्किएर नष्ट गर्ने प्रविधि प्रयोग गर्छ ।
साउदी अरबले थाड प्रणालीका लागि आफ्ना सैनिकलाई तालिम दिएको छ । सन् २०२५ मा साउदी सरकारी समाचार संस्था एसपीएले यस प्रणालीसम्बन्धी तेस्रो सैन्य टोलीको तालिम पूरा भएको जनाएको थियो । रक्षा मामिलासम्बन्धी प्रकाशन जेन्सले पनि साउदी अरबमा थाडको परिचालन प्रक्रिया अघि बढेको विवरण दिएको थियो ।
तर प्रणालीको परिचालन प्रक्रिया सुरु हुनु र सबै ब्याट्री पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउनु फरक कुरा हो । थाड मुख्यतः ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र रोक्न बनाइएको प्रणाली भएकाले यसले सबै प्रकारका ड्रोन र कम उचाइमा उड्ने क्रुज क्षेप्यास्त्रलाई समान रूपमा रोक्न सक्छ भन्ने होइन ।
प्याट्रियट : साउदीको हवाई सुरक्षाको महत्त्वपूर्ण आधार
प्याट्रियट अमेरिकामा विकसित हवाई रक्षा प्रणाली हो । यसका विभिन्न संस्करणले विमान, क्रुज क्षेप्यास्त्र र ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रजस्ता हवाई खतरालाई रोक्न सक्छन् ।
यस प्रणालीले रडारबाट प्राप्त सूचनाका आधारमा लक्ष्य पहिचान गरी प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्छ । तर यसको सफलता लक्ष्य कति चाँडो पत्ता लाग्छ, हतियारको गति र उडानको उचाइ कति छ तथा उपयुक्त प्रतिरक्षा उपकरण उपलब्ध छन् कि छैनन् भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ ।
अमेरिकाको सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडिज (सीएसआईएस) ले यमनबाट साउदी अरबतर्फ प्रहार गरिएका क्षेप्यास्त्र र तिनलाई रोक्न प्रयोग गरिएका प्रतिरक्षा प्रणालीबारे अध्ययन गरेको छ । प्याट्रियटजस्तो उन्नत प्रणाली उपलब्ध हुँदैमा सबै आक्रमण रोक्न सकिन्छ भन्ने हुँदैन ।
साइलेन्ट हन्टर : चीनको लेजरमा आधारित प्रणाली
साइलेन्ट हन्टर चीनमा निर्मित लेजरमा आधारित ड्रोन प्रतिरोधी प्रणाली हो । यसले उच्च ऊर्जाको लेजर प्रयोग गरी साना ड्रोनलाई निष्क्रिय पार्ने उद्देश्य राख्छ ।
यसको एउटा सम्भावित फाइदा भनेको प्रत्येक लक्ष्यविरुद्ध महँगो प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्नुपर्ने आवश्यकता घटाउनु हो । तर लेजर प्रणालीको प्रभावकारिता लक्ष्यको दूरी, मौसम, धुलो र लक्ष्यलाई निरन्तर निशाना बनाउन सक्ने क्षमतामा निर्भर हुन्छ ।
दक्षिण कोरियाको चिओङुङ–२ : खरिद सम्झौता भएको प्रणाली
साउदी अरबले दक्षिण कोरियाको मध्यम दूरीको हवाई रक्षा प्रणाली चिओङुङ–२ ९केएम–एसएएम–२० खरिद गर्न सन् २०२३ नोभेम्बरमा करिब ३ अर्ब २० करोड अमेरिकी डलरको सम्झौता गरेको थियो । दक्षिण कोरियाली समाचार संस्था योनहापले सन् २०२४ मा यसबारे विवरण सार्वजनिक गरेको थियो ।
किन रोक्न कठिन हुन्छ हुथीका क्षेप्यास्त्र र ड्रोन ?
१. विभिन्न हतियारको संयुक्त प्रयोग
ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र, क्रुज क्षेप्यास्त्र र ड्रोनको गति, उडानको उचाइ र लक्ष्यसम्म पुग्ने बाटो फरक हुन्छ । ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र रोक्न उपयुक्त प्रणाली कम उचाइमा उड्ने सानो ड्रोन रोक्न त्यति प्रभावकारी नहुन सक्छ ।
विभिन्न प्रकारका हतियार एकैपटक प्रयोग गर्दा प्रतिरक्षा प्रणालीले सबै लक्ष्य पहिचान गरी समयमै रोक्न कठिन हुन सक्छ । रियाद आक्रमणबारे एपीले सार्वजनिक गरेको प्रारम्भिक अनुसन्धान विवरणमा पनि हुथीले पहिले ड्रोन पठाएर त्यसपछि क्रुज र ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको हुन सक्ने उल्लेख छ । तर यस रणनीतिको विस्तृत विवरण स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भइसकेको छैन ।
२. सस्तो ड्रोन र महँगो प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्र
कम लागतका ड्रोन प्रयोग गरेर आक्रमणकारीले प्रतिरक्षा पक्षलाई महँगा प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्र खर्च गर्न बाध्य पार्न सक्छ । एकैपटक धेरै लक्ष्य आएमा उपलब्ध प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्रको संख्या, पुनःलोड गर्न लाग्ने समय र निगरानी क्षमताले पनि परिणाममा प्रभाव पार्न सक्छ ।
३. रडार र प्रतिक्रिया समय
कुनै हवाई खतरा समयमै पत्ता नलागेमा त्यसलाई रोक्न उपलब्ध समय घट्छ । लक्ष्य पहिचान भएपछि उपयुक्त प्रतिरक्षा प्रणाली छनोट गरी क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्न पनि समय आवश्यक हुन्छ ।
रियाद आक्रमणमा हवाई रक्षा प्रणालीले किन सबै खतरा समयमै पहिचान गर्न सकेन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ । तर रडारले लक्ष्य पत्ता लगाउन नसकेको वा कुनै विशेष प्रणालीमा प्राविधिक समस्या आएको भन्ने निष्कर्ष निकाल्न विस्तृत प्राविधिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ ।
४. सबै स्थानमा समान सुरक्षा सम्भव हुँदैन
हवाई रक्षा प्रणालीले निश्चित क्षेत्र र महत्त्वपूर्ण संरचनालाई प्राथमिकता दिएर सुरक्षा दिन सक्छ । कुनै स्थानमा प्रतिरक्षा प्रणाली तैनाथ हुनु र त्यसले सबै दिशाबाट आउने प्रत्येक हवाई खतरालाई रोक्न सक्नु एउटै कुरा होइन ।
हुथी विद्रोहीसँग कस्ता क्षेप्यास्त्र छन् ?
हुथी विद्रोहीसँग ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र, क्रुज क्षेप्यास्त्र र विभिन्न प्रकारका ड्रोन रहेको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ । उनीहरूको हतियार भण्डारमा रहेका केही प्रणाली इरानी डिजाइन वा प्रविधिमा आधारित रहेको विश्लेषण गरिएको छ ।
प्यालेस्टाइन–२ नामको क्षेप्यास्त्रको मारक दूरी दुई हजार किलोमिटरभन्दा बढी रहेको हुथी विद्रोहीले दाबी गरेका छन् । उनीहरूले यसलाई हाइपरसोनिक क्षेप्यास्त्रसमेत भनेका छन् । तर यसको वास्तविक गति र हाइपरसोनिक क्षमताको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन ।
त्यस्तै, तुफान क्षेप्यास्त्र इरानको गद्र क्षेप्यास्त्रको परिमार्जित स्वरूप भएको अनुमान गरिन्छ । यसको दूरी एक हजार ३५० देखि एक हजार ९५० किलोमिटरसम्म रहेको बताइन्छ । हुथी विद्रोहीसँग बुरकान शृङ्खलाका क्षेप्यास्त्र पनि रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ ।
