नरेन्द्र विष्ट

काठमाडौं । सरकारले राष्ट्रिय गौरवको सुनकोशी-मरिण डाइभर्सन आयोजनाको ठेक्का रद्द गरेपछि निर्माण व्यवसायीहरुले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । ठेक्का प्रक्रियामा सहभागी कम्पनीहरूको प्राविधिक तथा आर्थिक प्रस्ताव मूल्यांकन भइसकेको अवस्थामा सरकारले ठेक्का रद्द गरेपछि निर्माण व्यवसायीहरुले चिन्ता व्यक्त गरेका हुन् । उनीहरूले यसले आगामी दिनमा ठूला पूर्वाधार आयोजनाको कार्यान्वयन, लगानीकर्ताको विश्वास र सरकारको ठेक्का व्यवस्थापन क्षमतामाथि प्रश्न उठ्ने बताएका छन् ।  सुनकोशीको पानी मरिण नदीमा पथान्तरण गरी मधेश प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा सिँचाइ सुविधा विस्तार गर्ने र जलविद्युत् उत्पादनसमेत गर्ने लक्ष्य राखिएको यो आयोजना राष्ट्रिय महत्त्वको परियोजना हो । यस्तो आयोजनाको ठेक्का प्रक्रिया अघि बढिसकेको अवस्थामा रद्द गरिनुले यसको समय र लागतमा मात्रै नभई समग्र विकास निर्माणको वातावरणमा समेत असर पार्नेमा उनीहरुको चिन्ता छ । नेपाल निर्माण व्यवसायी महासंघका महासचिव शिवहरि घिमिरेले सुनकोशी-मरिण आयोजनाको ठेक्का रद्द हुनु आवश्यक नरहेको बताए । उनका अनुसार निर्माण कार्यमा विभिन्न कारणले ढिलाइ हुँदा अन्य आयोजनामा पटक-पटक म्याद थप्ने अभ्यास भइरहेका बेला यस आयोजनामा पनि सुधारको अवसर दिन सकिन्थ्यो । ‘पहिल्यै ठेक्का रद्द हुनु हुँदैनथ्यो । ६० प्रतिशतभन्दा बढी समय बितिसकेको थियो । अन्य आयोजनामा विभिन्न कारण देखाएर म्याद थप्ने गरिएको छ भने यसमा पनि काम अघि बढाउने विकल्प खोज्न सकिन्थ्यो,’ घिमिरेले भने । उनले आयोजना अघि बढाउँदा राज्यलाई हुने सम्भावित आर्थिक लाभ र सिँचाइबाट किसानले पाउने फाइदालाई समेत ध्यान दिनुपर्ने बताए । आयोजना सम्पन्न हुँदा कृषि उत्पादन, विद्युत् उत्पादन र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक योगदान पुग्ने भएकाले यसलाई अनावश्यक रूपमा अल्झाउन नहुने उनको भनाइ छ । अब त्यस्ता आयोजनाको काम कसरी अघि बढ्छ भन्ने अर्को प्रश्न पनि खडा भएको छ । महासचिव घिमिरेका अनुसार रद्द भएका ठेक्काहरूको पुनः बोलपत्र आह्वान गर्ने विषयमा सरकारले अहिलेसम्म स्पष्ट प्रक्रिया अघि बढाएको छैन । उनका अनुसार लामो समयदेखि रोकिएका र रद्द भएका ठेक्कामा निर्माण व्यवसायीबाट असुलउपर गर्नुपर्ने रकमबारे सम्बन्धित सडक डिभिजनले सूचना जारी गर्न थालेको छ । तर, रद्द भएका आयोजनाको निर्माण कार्य अघि बढाउन सरकारले पूर्वाधार कम्पनीमार्फत काम गराउने तयारी गरेको आफूहरूले सुनेको उनले बताए । यद्यपि पूर्वाधार कम्पनीसँग ठूला तथा जटिल पूर्वाधार आयोजना कार्यान्वयन गर्ने पर्याप्त संस्थागत क्षमता नरहेको उनको दाबी छ । ‘पूर्वाधार कम्पनीबाट ठेक्का लिएर फेरि अन्य निर्माण व्यवसायीलाई काम गराउने र बीचमा व्यवस्थापन गर्ने मात्रै उद्देश्य देखिन्छ । यसले ठूला आयोजना सम्पन्न गर्न सक्छ भन्नेमा हामीलाई विश्वास छैन,’ उनले विकासन्युजसँगको कुराकानीमा भने ।  उनले विगतमा स्थापना भएको एमसीएनजस्तो संस्थामा इन्जिनियर, प्राविधिक जनशक्ति र परामर्शदाता सबैको व्यवस्था रहेको बताउँदै अहिलेको पूर्वाधार कम्पनीसँग त्यस्तो क्षमता नरहेको बताए । पर्याप्त जनशक्ति, प्राविधिक संरचना र व्यवस्थापन क्षमता नभई केवल कम्पनी खडा गरेर ठूला आयोजना सम्पन्न गर्ने सरकारी सोच सफल नहुने उनको भनाइ छ । ९०० आयोजना निर्माण व्यवसायीको कारणले रोकिएका होइनन् महासचिव घिमिरेका अनुसार पछिल्लो समय विभिन्न कारणले करिब २५० वटा ठेक्का रद्द वा अन्त्य भएका छन्। यसबाहेक करिब ९०० आयोजना निर्माण व्यवसायीको कमजोरीका कारण नभई सरकारकै तर्फबाट आवश्यक पूर्वतयारी पूरा नहुँदा रोकिएका छन् । उनका अनुसार जग्गा प्राप्ति नहुनु, साइट क्लियर नहुनु, विद्युत्का पोल तथा अन्य संरचना नहटाइनु, वन क्षेत्रको समस्या समाधान नहुनु र बजेटको पर्याप्त व्यवस्था नहुनुजस्ता कारणले धेरै आयोजना प्रभावित भएका छन् । कतिपय आयोजनामा आर्थिक वर्षको अन्त्यतिर मात्रै ठेक्का आह्वान गर्ने तर अर्को वर्ष आवश्यक बजेट व्यवस्था नगर्ने प्रवृत्तिले पनि समस्या निम्त्याएको उनको भनाइ छ । घिमिरेका अनुसार करिब ७०० वटा ठेक्का थप अन्त्य वा टर्मिनेसनको प्रक्रियामा जाने जोखिम छ । यसले निर्माण उद्योगमा थप संकट निम्त्याउन सक्ने उनको चेतावनी छ । नेपाल निर्माण व्यवसायी महासंघका पूर्वअध्यक्ष रमेश शर्माले ठेक्का रद्द हुनुको वास्तविक कारणबारे आफूहरू स्पष्ट हुन नसकेको बताए । उनका अनुसार ठेक्का प्रक्रियामा प्राविधिक मूल्यांकनलगायतका काम अघि बढिसकेको अवस्थामा अचानक रद्द गर्ने निर्णय आउनु स्वाभाविक देखिँदैन ।  ‘यो सरकार र सम्बन्धित आयोजना कार्यालयका कर्मचारीबीचको कुनै टकराव हो कि, अथवा ठेक्का प्रक्रियामा कुनै खास कम्पनीलाई काम दिने उद्देश्य राखिएको थियो कि भन्ने विषयमा अध्ययन गर्न पाइएको छैन,’ शर्माले विकासन्युजसँग भने, ‘हिजो पनि यस्तै कारणले विकास निर्माणका काम अल्झिने गरेका थिए । अहिलेको घटनाले फेरि त्यही अवस्था दोहोरिने सम्भावना देखाएको छ ।’ उनले ठेक्का रद्द गर्नुको कारण सरकारले सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट पार्नुपर्ने बताए । ठेक्का रद्द गर्ने निर्णयपछि निर्माण व्यवसायी महासंघका नेतृत्वसँग आयोजना कार्यालयले क्षमायाचना गरेको प्रसंग उल्लेख गर्दै उनले सरकार र सम्बन्धित निकायले समेत आफ्नो धारणा सार्वजनिक नगर्नु उचित नभएको बताए ।  ‘सरकारले कमीकमजोरी सच्याएर सनसेट ल (समयसीमा तोकेर लागू हुने कानुनी व्यवस्था) ल्याउँछौं भनेको थियो । अब यस्ता आयोजनालाई अलमलमा पार्ने विषयमा स्पष्ट व्यवस्था हुनुपर्छ । नेपालका अनुभवी विज्ञहरूसँग सरकारले छलफल गर्नुपर्छ,’ उनले भने । यस्तै, सुनकोशी-मरिणजस्तो ठूलो आयोजनाको ठेक्का प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुगिसकेको अवस्थामा रद्द हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय निर्माण कम्पनीले नेपालमा लगानी गर्नुअघि थप सोच्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने निर्माण व्यवसायीहरूको बुझाइ छ । शर्माका अनुसार कुनै पनि निर्माण कम्पनीले ठेक्का प्राप्त गर्नुअघि प्राविधिक तयारी, जनशक्ति, उपकरण र अन्य व्यवस्थापनमा ठूलो लगानी गरिसकेको हुन्छ । त्यसैले प्रक्रिया अघि बढिसकेपछि ठेक्का रद्द हुने अवस्था दोहोरिएमा त्यसले नेपालमा ठेक्का लिन आउने कम्पनीको मनोबल कमजोर बनाउन सक्छ । उनले अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीले पनि नेपाल सरकारसँग भएको सम्झौतालाई विश्वसनीय रूपमा लिनुपर्ने र सरकारले पनि आफ्नो प्रतिबद्धता पूरा गर्नुपर्ने बताए । सम्झौता भइसकेपछि त्यसको कार्यान्वयनमा सरकार जिम्मेवार हुनुपर्ने उनको भनाइ छ । नेपाल निर्माण व्यवसायी महासंघका पूर्वअध्यक्ष जयराम लामिछानेले सुनकोशी-मरिण आयोजनाको ठेक्का रद्द भएको घटनालाई देशको विकास निर्माण प्रणालीसँग जोडेर हेर्नुपर्ने बताए ।  उनका अनुसार विगतमा पनि ठूला आयोजनामा पटक-पटक म्याद थप्ने, विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (डीपीआर) परिवर्तन गर्ने र विभिन्न बहानामा निर्माण कार्य लम्ब्याउने प्रवृत्ति थियो । त्यसले गर्दा वर्षौंसम्म आयोजना सम्पन्न नहुने र राज्यले अपेक्षित लाभ प्राप्त गर्न नसक्ने अवस्था थियो । तर, अहिले ठेक्का रद्द गर्नुको कारणसमेत सार्वजनिक नगरिनु र सम्बन्धित आयोजना प्रमुखलाई नियन्त्रणमा लिइएको विषयमा स्पष्ट जानकारी नआउनुले थप अन्योल सिर्जना गरेको उनले बताए । ‘अहिले किन ठेक्का रद्द गरियो भन्ने कुरा पनि जानकारी गराइएको छैन । किन आयोजना प्रमुखलाई पक्राउ गरियो भन्ने पनि स्पष्ट रूपमा बाहिर आएको छैन ।’ लामिछानेले विकासन्युजसँग भने ।  उनले सरकारले यस घटनाबारे स्पष्ट धारणा सार्वजनिक गर्दै आयोजना अघि बढाउने कानुनी र प्रशासनिक प्रक्रिया छिटो टुंग्याउनुपर्ने बताए । लामिछानेका अनुसार सुनकोशी-मरिण डाइभर्सन आयोजना सिँचाइ र विद्युत् उत्पादनका दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । आयोजना सम्पन्न हुँदा किसानले प्रत्यक्ष लाभ पाउनुका साथै राज्यको आम्दानी र कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा समेत योगदान पुग्ने उनको भनाइ छ । ‘यस्ता आयोजना ढिला हुनु भनेको मुलुककै लागि दुर्भाग्य हो । सुनकोशी-मरिणजस्तो आयोजना समयमै सम्पन्न हुनुपर्छ । सरकारले अनुभवी विज्ञहरूसँग छलफल गरेर के कारणले यस्तो अवस्था आयो भन्ने स्पष्ट पार्नुपर्छ,’ उनले भने । सुनकोशी-मरिण आयोजनाको ठेक्का रद्द भएको घटनाले नेपालको सार्वजनिक खरिद प्रणाली र ठूला पूर्वाधार आयोजना कार्यान्वयनको शैलीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । सरकारले भदौ ३ गते सार्वजनिक खरिद नियमावली संशोधन गर्दै मूल नियमावलीमा नियम २६ (क) थप गरेको थियो । उक्त नयाँ व्यवस्थाअनुसार १ अर्ब ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढी लागत अनुमान भएका ठूला तथा जटिल निर्माण कार्यका लागि प्राविधिक र आर्थिक प्रस्तावको अङ्कभार बोलपत्र (टेन्डर) कागजातमै अनिवार्य रूपमा उल्लेख गर्नुपर्ने नियम छ ।  तर, यो आयोजनाले भदौ १० गते पुरानै प्रावधानअनुसार प्राविधिक प्रस्ताव खोलेको पाइएकाले प्रक्रिया रद्द गरिएको ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयले जनाएको छ । मन्त्रालयका अनुसार आर्थिक प्रस्ताव खोल्ने अन्तिम तयारी (कात्तिक १६ गते) भइरहेका बेला प्रधानमन्त्री कार्यालयको निर्देशन र सक्रियतामा यो खरिद प्रक्रिया रद्द गरिएको हो । यो प्रक्रियामा बोलपत्रदाताको योग्यता निर्धारण र सर्त संशोधनहरूमा गम्भीर प्रश्न उठेको भन्दै छानबिनका लागि सिँचाइ विभागका महानिर्देशक र आयोजना प्रमुखलाई समेत प्रधानमन्त्री कार्यालयले बोलाएर छलफल गरेको थियो । प्रधानमन्त्री कार्यालयले उक्त ठेक्का रद्द गरेर संशोधित ऐन तथा नियमावलीअनुसार तत्काल नयाँ ठेक्का प्रक्रिया अघि बढाउन ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयलाई निर्देशन दिइसकेको छ । प्रक्रियागत त्रुटिका कारण कुनै आयोजनाको ठेक्का रद्द हुँदैमा विकास निर्माणका काम पूर्ण रूपमा नरोकिने र तत्कालै पुनः खरिद प्रक्रिया (टेन्डर) मा लगिने मन्त्रालयले जनाएको छ । मन्त्रालयका सहप्रवक्ता शालिग्राम भण्डारीका अनुसार खरिद प्रक्रियामा कानुनी वा प्राविधिक त्रुटि देखिएमा नेपाल सरकार वा सम्बन्धित निकायसँग ठेक्का रद्द गर्ने अधिकार हुन्छ । तर, त्यसपछि इमिडिएट (तत्काल) अर्को ठेक्का प्रक्रिया अघि बढाइने भएकाले कामै ठप्प हुने अवस्था नआउने उनले स्पष्ट पारेका छन् ।  ठेक्का रद्द भएर पुनः टेन्डरमा जाँदा आयोजनाको लागत ह्वात्तै बढ्ने जोखिम भने नरहेको मन्त्रालयको भनाइ छ । समय लम्बिँदा अमेरिकी डलरको उतारचढावका कारण केही हदसम्म लागतमा सामान्य प्रभाव पर्न सक्ने भए पनि आयोजनाको पूर्वस्वीकृत लागत अनुमान (इस्टिमेट) कै आधारमा पुनः ठेक्का आह्वान गरिने भएकाले राज्यलाई ठूलो अतिरिक्त वित्तीय भार नपर्ने सहप्रवक्ता भण्डारीले विकासन्युजसँग बताए । उनका अनुसार रद्द गरिएका आयोजनाको आगामी कार्ययोजना र प्राविधिक विषयहरू सम्बन्धित विभाग अर्थात् सिँचाइ विभागबाट तय भई अघि बढ्नेछन् । संशोधित ऐन/नियमावलीपछि ठूला आयोजनाको ठेक्का रद्द हुने अन्योलता बढेको चर्चाबारे बोल्दै सहप्रवक्ता भण्डारीले कानुनी प्रक्रिया पुगेका कुनै पनि आयोजना रोक्नु नपर्ने बताए । यसैबीच, जटिल र ठूला प्रकृतिका आयोजनाको खरिद व्यवस्थापनलाई चुस्त र स्पष्ट बनाउन सार्वजनिक खरिद अनुगमन कार्यालयले छुट्टै कार्यविधि बनाइरहेको जानकारी दिइएको छ । ‘कस्ता आयोजनालाई जटिल र ठूला आयोजना मान्ने र कस्तालाई नमान्ने भन्नेबारे स्पष्ट मापदण्डसहितको ड्राफ्ट (मस्यौदा) तयार भइरहेको छ,’ भण्डारीले विकासन्युजसँग भने, ‘यो कार्यविधि आइसकेपछि जटिल प्रकृतिका ठूला आयोजना कार्यान्वयनमा रहेका द्विविधा र अन्योलता हटेर काम गर्न अझ सहज हुनेछ । ’

काठमाडौं । तिहारमा काठमाडौं उपत्यकासहित देशभर लोडसेडिङ हुन नदिने नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले जनाएको छ । भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीका कारण करिब ४३० मेगावाट विद्युत् उत्पादन राष्ट्रिय प्रणालीबाट बाहिर रहे पनि तिहारको समयमा विद्युत् आपूर्ति व्यवस्थापन गर्न सकिने प्राधिकरणको दाबी छ । प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक दीर्घायुकुमार श्रेष्ठले तिहारमा विद्युत् आपूर्तिमा समस्या नआउने गरी आवश्यक पूर्वतयारी भइरहेको बताए । उनका अनुसार तिहारमा घरायसी उपभोक्ताको विद्युत् खपत बढे पनि उद्योगहरू बन्द हुने भएकाले त्यसले माग व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्नेछ । गत वर्षको तिहारमा विद्युतको उच्चतम माग करिब १ हजार ९०० मेगावाट पुगेको थियो । यस वर्ष पनि लक्ष्मीपूजाको दिन विद्युतको उच्चतम माग २ हजार ८०० मेगावाटभन्दा बढी नहुने प्राधिकरणको अनुमान छ । तिहारमा उद्योग तथा कलकारखाना बन्द हुने भएकाले औद्योगिक क्षेत्रको खपत घट्ने र घरायसी खपत बढे पनि त्यसले समग्र मागमा ठूलो दबाब नपार्ने श्रेष्ठको भनाइ छ । ‘तिहारमा घरायसी लोड केही बढ्छ । तर, उद्योगहरू नचल्ने भएकाले औद्योगिक क्षेत्रको लोड घट्छ । यसले घरायसी क्षेत्रमा बढेको मागलाई व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ,’ उनले विकासन्युजसँगको कुराकानीमा भने, ‘विद्युत् आपूर्तिमा समस्या नआओस् भनेर सबै आयोजना, क्षेत्रीय कार्यालय र वितरण केन्द्रलाई आवश्यक पूर्वतयारी गर्न निर्देशन दिएका छौं ।’ विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकासहित ठूला सहरमा तिहारका बेला विद्युत् खपत बढ्ने प्राधिकरणको अनुमान छ । अहिले काठमाडौं उपत्यकामा करिब ४०० देखि ४५० मेगावाटसम्म विद्युत् माग भइरहेको छ । तिहारका बेला यो माग बढेर करिब ५०० मेगावाट पुग्न सक्ने प्राधिकरणको आकलन छ । गत वर्षको तुलनामा उपत्यकाको विद्युत् माग केही बढ्ने देखिए पनि त्यसलाई व्यवस्थापन गर्न सकिने श्रेष्ठले बताए । गत भदौमा भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीका कारण जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुग्दा राष्ट्रिय विद्युत् प्रणालीमा करिब ४३० मेगावाट उत्पादन क्षमता प्रभावित भएको छ । बाढी आएको समयमा नदीमा पानीको बहाव पर्याप्त भएकाले उक्त परिमाणको विद्युत् उत्पादन गुमेको प्राधिकरणको भनाइ छ । यद्यपि, हिउँद सुरु भएसँगै नदीमा पानीको बहाव घट्ने र त्यसअनुसार जलविद्युत् उत्पादन पनि घट्ने भएकाले बाढीका कारण गुमेको उत्पादन क्षमताको प्रभाव क्रमशः कम हुँदै जाने श्रेष्ठले बताए । यसैबीचमा राष्ट्रिय प्रणालीमा नयाँ आयोजनाबाट करिब ३०० देखि ४०० मेगावाट विद्युत् उत्पादन थपिएकाले पनि आपूर्ति व्यवस्थापनमा सहयोग पुगेको उनको भनाइ छ । तर, हिउँदमा नदीमा पानीको बहाव घट्दा आन्तरिक उत्पादनले मात्रै विद्युतको माग धान्न कठिन हुने भएकाले भारतबाट विद्युत् आयात गर्नुपर्ने अवस्था रहने प्राधिकरणले जनाएको छ । श्रेष्ठका अनुसार पछिल्ला तीन/चार वर्षदेखि नै हिउँदको समयमा नेपालले भारतबाट विद्युत् आयात गर्दै आएको छ । यस वर्ष पनि विशेषगरी उच्च माग हुने समयमा भारतबाट थप विद्युत् खरिद गर्ने तयारी भइरहेको छ ।भारतबाट विद्युत् आयातका लागि द्विपक्षीय सम्झौता तथा विद्युत् एक्सचेन्ज बजार दुवै माध्यम प्रयोग गर्न सकिने उनले बताए । 

काठमाडौं । कुनै समय अरूको कम्पनीमा जागिर गरेर व्यवसाय सिकिरहेका पुस्कर ओझा अहिले आफैं सफल व्यवसायीका रुपमा स्थापित छन् । दुई दशकअघि २० वर्षको उमेरमा धनगढीको दिनेश ग्रुपबाट सुरु भएको उनको व्यावसायिक यात्रा आज सुदूरपश्चिमको निजी क्षेत्रको नेतृत्वसम्म आइपुगेको छ । बजाजका मोटरसाइकलबाट सुरु भएको उनको व्यावसायिक यात्रा विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्ड हुँदै विद्युतीय गाडीको बजारसम्म विस्तार भएको छ । कुनै समय अरूको व्यवसायको व्यवस्थापन सम्हालेका उनी अहिले आफ्नै व्यावसायिक समूहको नेतृत्व गरिरहेका छन् । अटोमोबाइल व्यवसायसँगै उद्योग वाणिज्य क्षेत्रको संस्थागत नेतृत्व र स्थानीय उद्यमशीलता प्रवद्र्धनमा समेत उनको सक्रियता छ । व्यवसायमा प्रवेश गर्दा उनीसँग ठूलो पुँजी थिएन, तर काम सिक्ने उत्साह र भविष्यमा आफ्नै उद्यम गर्ने हुटहुटी थियो । कलेजको पढाइसँगै सुरु भएको जागिरे जीवनले उनलाई बजार, ग्राहक, व्यवस्थापन र व्यवसाय सञ्चालनका व्यावहारिक पक्ष बुझ्ने अवसर दियो । दिनेश ग्रुपमा करिब १० वर्ष महाप्रबन्धकको जिम्मेवारी सम्हाल्दा उनले अटोमोबाइल व्यवसायको व्यवस्थापकीय अनुभव हासिल गरे ।  स्नातक तहको अध्ययन पूरा गरेका उनले व्यवसायमा पूर्णकालीन रूपमा लागेपछि स्नातकोत्तर अध्ययनलाई निरन्तरता दिन सकेनन् । तर कामबाटै सिक्ने र अनुभवलाई व्यवहारमा उतार्ने उनको क्रम रोकिएन । लामो समय अरूको कम्पनीमा काम गरेपछि उनले आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने निर्णय लिए । आज उनी धनगढीस्थित बीवाईडी शोरूमका सञ्चालक, कैलाली उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष तथा नाडा अटोमोबाइल्स एसोसिएसन अफ नेपालका केन्द्रीय कार्यसमिति सदस्य हुन् । नाडाको उपाध्यक्षको जिम्मेवारीसमेत सम्हालिसकेका ओझा व्यवसायलाई केवल नाफा कमाउने माध्यमका रूपमा मात्र हेर्दैनन् । ग्राहकको विश्वास, सेवाको गुणस्तर र स्थानीय अर्थतन्त्रमा व्यवसायको योगदानलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिन्छन् ।  जागिरभन्दा आफ्नै पहिचान बनाउने हुटहुटी धनगढीमा जन्मिएका ओझाको पुख्र्यौली घर डोटी हो । उनका बुवा कैलाली जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा अधिकृतका रूपमा कार्यरत थिए । सरकारी सेवामा रहेका बुवाको जीवनशैली नजिकबाट देखेका उनले जागिरको निश्चित तलब र त्यसका सीमितता पनि बुझेका थिए । परिवारको आवश्यकता र आकांक्षा पूरा गर्न एउटै व्यक्तिको तलबमा भर पर्न सहज नभएको उनको अनुभव थियो । यही अनुभवले उनलाई जागिरभन्दा व्यवसायप्रति आकर्षित ग¥यो । सरकारी सेवामा प्रवेश गर्नेभन्दा आफ्नै काम गर्ने र मेहनतअनुसार अघि बढ्ने बाटो रोज्ने सोच युवावस्थामै बनेको थियो ।  ‘सरकारी जागिरमा मेरो कहिल्यै खासै रुचि भएन । एउटा तलबले परिवारका सबै आवश्यकता र रहर पूरा गर्न कति कठिन हुन्छ भन्ने मैले महसुस गरेको थिएँ । व्यवसायमा भने आफूले जति समय र मेहनत दिन सकिन्छ, त्यहीअनुसार अघि बढ्ने अवसर हुन्छ,’ उनी भन्छन् ।  उनका लागि व्यवसाय रोज्नुको अर्थ केवल बढी आम्दानी गर्नु थिएन । आफ्नै निर्णयमा काम गर्ने, नयाँ अवसर खोज्ने र आफ्नो क्षमताअनुसार पहिचान निर्माण गर्ने चाहना पनि थियो । त्यसैले उनले हतारमा व्यवसाय सुरु गर्नुभन्दा पहिले काम सिक्ने र बजार बुझ्ने बाटो रोजे ।  दिनेश ग्रुपमा काम गर्दा उनले व्यवस्थापनसँगै अटोमोबाइल बजारका विभिन्न पक्ष बुझ्ने अवसर पाए । ग्राहकको आवश्यकता, बिक्री व्यवस्थापन, ब्रान्डको बजार रणनीति र सेवा सञ्चालनको अनुभवले उनलाई आफ्नै व्यवसायका लागि तयार बनायो ।  बजाजदेखि बीवाईडीसम्मको व्यावसायिक फड्को ओझाको व्यावसायिक परिचय अटोमोबाइल क्षेत्रसँग जोडिएको छ । उनले आफ्नो करियरको सुरुवात बजाजका दुईपाँग्रे सवारीसाधनसँग सम्बन्धित व्यवसायबाट गरेका थिए । जागिरे जीवनमा हुन्डाईका गाडीको व्यवसायमा समेत संलग्न हुने अवसर पाए । आफ्नै व्यवसाय सुरु गरेपछि सुजुकीका दुईपाङ्ग्रे सवारीसाधनबाट यात्रा अघि बढाए । त्यसपछि रेनोल्ट, मारुती सुजुकी र एमजीका गाडीको व्यवसायमा जोडिए । हिरो मोटरसाइकलको व्यवसाय पनि उनको व्यावसायिक यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्यो । अहिले भने उनको विशेष ध्यान बीवाईडीका विद्युतीय गाडीको बिक्री, सेवा र बजार विस्तारमा केन्द्रित छ । विभिन्न ब्रान्डसँग काम गरेको अनुभवले उनलाई अटोमोबाइल बजारको परिवर्तन नजिकबाट नियाल्ने अवसर दिएको छ । कुनै समय पेट्रोल र डिजेलका गाडीको वर्चस्व रहेको बजारमा विद्युतीय सवारीसाधनको आकर्षण बढ्दै गएको उनी देख्छन् ।  ‘अहिले मानिसहरू पेट्रोल र डिजेलका गाडीमा हुने इन्धन खर्च र मर्मतसम्भारको भारबाट छुटकारा खोजिरहेका छन् । विद्युतीय गाडीमा इन्धन खर्च कम हुन्छ, नियमित सर्भिसिङमा पनि बचत हुन्छ । त्यसैले उपभोक्ताको आकर्षण बढिरहेको छ,’ उनी भन्छन् ।  तर, विद्युतीय गाडीको बजार बढ्दै जानु मात्रै पर्याप्त नभएको उनको बुझाइ छ । गाडीको गुणस्तर, ब्याट्री र मोटरको क्षमता, टिकाउपन तथा बिक्रीपछिको सेवा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । ग्राहकले तत्कालीन मूल्य र सुविधाभन्दा लामो समयको प्रयोगलाई ध्यान दिएर गाडी छनोट गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । लगानी विस्तारको तयारी बीवाईडीको आधिकारिक विक्रेताका रूपमा ओझाले धनगढीमा बिक्रीसँगै सेवाको पूर्वाधार विस्तारलाई प्राथमिकता दिएका छन् । सुरुमा सानो शोरूमबाट सञ्चालन भएको व्यवसाय अहिले बिक्री, सर्भिस र स्पेयर पाट्र्सको सुविधा एकै ठाउँमा उपलब्ध गराउने संरचनामा विस्तार भएको छ । उनका अनुसार शोरूम र सर्भिस सेन्टरमा हालसम्म तीन करोड रुपैयाँ लगानी भइसकेको छ । आगामी चरणमा डेन्टिङ-पेन्टिङ, कार वास, चार्जिङ स्टेसन र अन्य सहायक सेवा थप्ने योजना छ । यी पूर्वाधार निर्माण पूरा हुँदा लगानी पाँच करोड रुपैयाँसम्म पुग्ने उनको अनुमान छ ।  गाडीको मौज्दात, खरिद तथा बिक्रीका लागि आवश्यक पुँजीसमेत जोड्दा कुल लगानी २० करोड रुपैयाँसम्म पुग्न सक्ने उनी बताउँछन् । उनको व्यावसायिक योजना गाडी बिक्रीमा मात्र सीमित छैन । तिहारलगत्तै बीवाईडीका एसयूभी मोडेलका लागि छुट्टै आउटलेट सञ्चालन गर्ने तयारी छ । अन्य ब्रान्डका विद्युतीय तथा पेट्रोल–डिजेल गाडीले समेत केही सेवा लिन सक्ने व्यवस्था गर्ने उनको लक्ष्य छ । ‘गाडी बिक्री गर्नु मात्रै व्यवसायको उद्देश्य हुन सक्दैन । ग्राहकले भोलि समस्या पर्दा कहाँ जाने, स्पेयर पाट्र्स पाइन्छ कि पाइँदैन र समयमै सर्भिस पाउँछन् कि पाउँदैनन् भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ,’ उनी भन्छन् ।  व्यवसायमा ग्राहकको विश्वासलाई दीर्घकालीन पुँजी मान्ने ओझा बिक्रीपछिको सेवामा लगानी गर्नुपर्नेमा जोड दिन्छन् । उनका अनुसार सुदूरपश्चिममा विद्युतीय गाडीको बजार विस्तारसँगै स्थानीय स्तरमै गुणस्तरीय सेवा उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ ।  सुदूरपश्चिममा विद्युतीय गाडीको सम्भावना ओझाका अनुसार अहिले सुदूरपश्चिमका सडकमा बीवाईडीका करिब ३५० गाडी गुडिरहेका छन् । धनगढी, कैलाली र कञ्चनपुरमा बजार बढी केन्द्रित भए पनि डोटी, डडेल्धुरा, अछाम, बझाङ, बैतडी र बाजुरालगायत पहाडी जिल्लामा समेत विद्युतीय गाडी पुगेका छन् ।  पहाडी सडक, भौगोलिक अवस्था र चार्जिङ सुविधालाई लिएर ग्राहकमा केही जिज्ञासा रहने गरेको उनी बताउँछन् । तर, चार्जिङ स्टेसन विस्तार र सर्भिस नेटवर्कको विकासले विद्युतीय गाडीको प्रयोग क्रमशः सहज बनाउँदै लगेको उनको अनुभव छ । नेपालका विभिन्न सहरमा बीवाईडीको राष्ट्रिय वितरक साइमेक्स इंकमार्फत सेवा सञ्जाल विस्तार भएको छ । धनगढीबाट सेवा लिन कठिन हुने ठाउँका ग्राहकलाई नेपालगन्ज, सुर्खेत, दाङ, बुटवल र चितवनलगायतका सर्भिस नेटवर्कबाट सहयोग लिन सकिने उनी बताउँछन् ।  ‘धनगढीबाट काठमाडौं जाँदा बाटोमा दुईदेखि तीन ठाउँमा चार्ज गरेर पुग्न सकिने गाडी पनि आएका छन् । चार्ज गर्ने समयमा केहीबेर आराम गर्न र खाजा खान सकिन्छ । त्यसैले लामो दूरीको यात्रामा पनि विद्युतीय गाडीको प्रयोग सहज हुँदै गएको छ,’ उनी भन्छन् ।  ग्राहकको विश्वास जित्न बिक्रीपछि पनि साथ दिनुपर्ने उनको मान्यता छ । दसैं–तिहारजस्ता चाडपर्वमा देशका विभिन्न भागबाट सुदूरपश्चिम घुम्न आउने पर्यटकको गाडी बाटोमा बिग्रिए सहयोग पु¥याउने उद्देश्यले २४ घण्टे सहायता उपलब्ध गराउने गरिएको उनी बताउँछन् ।  ‘काठमाडौंबाट घुम्न आएका ग्राहकको गाडी बाटोमा बिग्रियो भने पनि हामीले सम्भव भएसम्म मेकानिक पठाएर सहयोग गर्छौं । चाडपर्वमा पनि ग्राहकलाई सेवा उपलब्ध गराउन हाम्रो प्रयास रहन्छ,’ उनी भन्छन् ।  परिवारसँगै व्यवसायको नेतृत्व ओझाको व्यवसाय सञ्चालनको अर्को विशेषता परिवारभित्र जिम्मेवारी बाँडफाँट हुनु हो । उनी बीवाईडीको व्यवसायमा केन्द्रित छन् भने भाइले सुजुकीको व्यवसाय सम्हालिरहेका छन् । उनकी श्रीमतीले हिरो मोटरसाइकलको व्यवसाय हेर्छिन् । फरक ब्रान्डको जिम्मेवारी परिवारका सदस्यले सम्हाल्दा प्रत्येक व्यवसायमा छुट्टाछुट्टै ध्यान दिन सहज भएको उनी बताउँछन् ।  व्यवसाय विस्तारसँगै उनले भविष्यका सम्भावनालाई पनि नियालिरहेका छन् । अटोमोबाइल क्षेत्रमा लामो समय बिताएका ओझाको रुचि अब पर्यटन तथा आतिथ्य क्षेत्रमा समेत विस्तार गर्ने योजना छ । धनगढीबाट माथि बुढीतोलामा जग्गा लिएका उनले त्यस क्षेत्रलाई पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना अध्ययन गरिरहेका छन् । विशेषगरी भारतको उत्तर प्रदेशबाट पर्यटक आकर्षित गर्न सके सुदूरपश्चिमको पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान पुग्ने उनको विश्वास छ । करिब २२-२३ करोड जनसंख्या रहेको उत्तर प्रदेशको बजारलाई लक्ष्य गर्न सके पर्यटन व्यवसायमा राम्रो सम्भावना देख्ने उनी यस योजनालाई अहिले प्रारम्भिक चरणमा रहेको बताउँछन् ।  व्यवसायी मात्रै होइनन्, संस्थागत नेतृत्वमा पनि सक्रिय ओझाको परिचय व्यापार र लगानीमा मात्र सीमित छैन । उनी कैलाली उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष, नाडा अटोमोबाइल्स एसोसिएसन अफ नेपालका केन्द्रीय कार्यसमिति सदस्य तथा पूर्वउपाध्यक्ष हुन् । रोटरी क्लब अफ धनगढी, कैलालीका पूर्वअध्यक्ष र नेपालीज यङ इन्टरप्रेनर्स फोरमका संस्थापक अध्यक्षसमेत रहेका उनी ह्युम्यानिटी फाउन्डेसन नेपालका उपाध्यक्षका रूपमा पनि आबद्ध छन् । कोभिड-१९ महामारीका बेला उद्धार र अक्सिजनलगायत सहयोगका काममा सक्रिय रहेको ह्युम्यानिटी फाउन्डेसनसँगको आबद्धताले उनको सामाजिक सक्रियतालाई पनि देखाउँछ । कैलाली उद्योग वाणिज्य संघको नेतृत्वमा पुगेपछि उनले स्थानीय व्यवसायीका समस्या, सीमावर्ती नाकामा हुने अवैध व्यापार नियन्त्रण र व्यवसायमैत्री वातावरण निर्माणका विषयलाई प्राथमिकतामा राखेका छन् । संघमा आबद्ध व्यवसायीका लागि प्रतिव्यक्ति एक लाख रुपैयाँ बराबरको दुर्घटना बीमा व्यवस्था गरिएको र सुदूरपश्चिम महोत्सवमा स्टल शुल्क छुटलगायत सुविधा उपलब्ध गराइएको उनी बताउँछन् । स्थानीय युवालाई स्वरोजगार बनाउने उद्देश्यले महोत्सवका अवसरमा इनोभेसन सेन्टरको अवधारणा अघि सारिएको छ । यस कार्यक्रममार्फत करिब ७० युवालाई लक्षित गरिएको उनको भनाइ छ । कलेजबाट अध्ययन पूरा गरेका ३५ जना र विदेशबाट सीप सिकेर फर्किएका वा स्थानीय स्तरमै व्यवसाय सुरु गर्न चाहने अन्य ३५ जनालाई लक्षित गरी स्वरोजगारका अवसर सिर्जना गर्ने योजना बनाइएको छ । उनको बुझाइमा स्थानीय स्तरमा रोजगारी र उद्यमशीलता बढाउन सके युवालाई आफ्नै ठाउँमा सम्भावना खोज्न प्रेरित गर्न सकिन्छ । यसका लागि निजी क्षेत्रले लगानी मात्र होइन, नीतिगत पैरवी र संस्थागत सहकार्यमा पनि भूमिका खेल्नुपर्छ । अटोमोबाइल क्षेत्रका संस्था नाडा र नेपाल अटोमोबाइल इम्पोर्टर्स एन्ड म्यानुफ्याक्चरर्स एसोसिएसन (नाइमा) बीच सहकार्य आवश्यक रहेको उनको धारणा छ । दुवै संस्थाले केही दिनको अन्तरमा छुट्टाछुट्टै अटो शो आयोजना गर्नुभन्दा संयुक्त रूपमा कार्यक्रम गर्न सके व्यवसायी र उपभोक्ता दुवैलाई लाभ पुग्ने उनको व्यक्तिगत बुझाइ छ । अनुभवलाई नयाँ सम्भावनासँग जोड्ने लक्ष्य दुई दशक लामो व्यावसायिक यात्राले ओझालाई एउटा कुरा सिकाएको छ- व्यवसायमा सफलता पाउन बिक्री गर्न जान्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन, ग्राहकको आवश्यकता बुझ्न र उनीहरूको विश्वास कायम राख्न पनि सक्नुपर्छ । अहिले नेपालमा विद्युतीय गाडीका नयाँ ब्रान्ड थपिँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा उपभोक्ताले मूल्य र सुविधाको आकर्षणमा मात्र निर्णय नगरी ब्याट्री, मोटर, गुणस्तर, स्पेयर पाट्र्सको उपलब्धता र बिक्रीपछिको सेवाबारे जानकारी लिनुपर्ने उनको सुझाव छ । जागिरे जीवनमा सिकेको व्यवस्थापन, बजारमा कमाएको अनुभव र ग्राहकसँगको सम्बन्धलाई उनले आफ्नै व्यवसायको आधार बनाएका छन् । बजाजका मोटरसाइकलबाट सुरु भएको यात्रा आज बीवाईडीका विद्युतीय गाडीको बजारसम्म आइपुग्दा उनको व्यावसायिक प्राथमिकता पनि फेरिएको छ । अब उनको ध्यान धनगढीमा बिक्री, सर्भिस र आवश्यक पूर्वाधारलाई एउटै संरचनामा विस्तार गर्ने तथा प्रदेशभर ग्राहकलाई सहज सेवा उपलब्ध गराउनेतर्फ छ । साथै, पर्यटन र स्थानीय उद्यमशीलतामा नयाँ सम्भावना खोज्ने उनको योजना पनि छ । जागिरमा सिकेको सीपलाई उद्यममा बदल्दै संस्थागत नेतृत्वसम्म पुगेका ओझाका लागि व्यावसायिक यात्रा अझै जारी छ । 

बैतडी । सोमबार बिहानैदेखि मन्दिर परिसरमा भक्तजनको चहलपहल थियो । कसैका हातमा पूजासामग्री थिए भने कोही देवीको दर्शन गर्न लामबद्ध थिए । कतिपय वर्षौँअघि गरेको भाकल पूरा गर्न मन्दिर पुगेका थिए । ढोलदमाहाको आवाज, जात्राको रौनक र देवीप्रतिको अटुट विश्वासले बैतडीको दशरथचन्द नगरपालिका–२, देहीमाण्डौँस्थित निङ्गलाशैनी भगवती मन्दिर र पुर्चौडी नगरपालिका–९ स्थित डिलासैनी भगवती मन्दिरको वातावरण भक्तिमय बनेको थियो । शरदीय नवरात्रको महाष्टमीका अवसरमा सुदूरपश्चिमका यी प्रसिद्ध शक्तिपीठमा पूजा, आराधना र जात्रासँगै ठूलो संख्यामा पशुबलि दिइयो । देवीको दर्शन गर्न बैतडीसहित आसपासका जिल्लाबाट मात्र नभई सीमावर्ती भारतीय क्षेत्रबाट समेत भक्तजन पुगेका थिए । यी जात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैनन् । धेरैका लागि पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परासँग जोडिने, मनोकामना पूरा भएको खुसी साट्ने र परिवारको सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्ने अवसर पनि हुन् । निङ्गलाशैनी भगवती मन्दिरका भण्डारे चक्रबहादुर बोहराका अनुसार यस वर्ष महाष्टमीका अवसरमा मन्दिरमा ३४६ राँगा र २५० भन्दा बढी बोकाको बलि दिइयो । नजिकैको पुर्चौडी नगरपालिका–९ स्थित डिलासैनी भगवती मन्दिरमा पनि नौ राँगाको बलि दिइएको थियो । निङ्गलाशैनीमा जात्रा सम्पन्न भएको भोलिपल्ट डिलासैनीमा जात्रा लागेको थियो । दुवै मन्दिरमा दिइएको बलिको संख्याले यस क्षेत्रको धार्मिक परम्परा र त्यसप्रतिको जनविश्वासको व्यापकता देखाउँछ । महासप्तमीदेखि महाष्टमीसम्मको परम्परा निङ्गलाशैनी भगवती मन्दिरमा घटस्थापनादेखि नै नित्य पूजा र आराधना हुँदै आएको छ । तर महासप्तमी र महाष्टमीका दिन मन्दिरको धार्मिक गतिविधिले विशेष रूप लिन्छ । भण्डारे बोहराका अनुसार महासप्तमीका दिन बलिका लागि राँगाहरू बाँध्ने र महाष्टमीका दिन बलि दिने परम्परा छ । हरेक वर्ष शरदीय नवरात्रमा यी दुई दिन मन्दिरमा ठूलो जात्रा लाग्ने गर्छ । जात्राका अवसरमा भक्तजनको उल्लेख्य उपस्थिति हुन्छ । देवीको दर्शन, पूजाआजा, भाकल र परम्परागत धार्मिक अनुष्ठानले मन्दिर क्षेत्रलाई विशेष बनाउँछन् । नेपालका विभिन्न स्थानबाट आउने भक्तजनसँगै सीमावर्ती भारतबाट समेत श्रद्धालुहरू यहाँ पुग्ने गरेको बोहरा बताउँछन् । निङ्गलाशैनी भगवतीप्रतिको आस्था कुनै एक दिनमा मात्र सीमित छैन । वर्षभरि नै श्रद्धालुहरू मन्दिर पुग्ने गरे पनि विशेष जात्राका अवसरमा धार्मिक गतिविधि थप व्यापक हुने गर्छ ।  किन दिइन्छ पशुबलि ? निङ्गलाशैनी र डिलासैनी भगवती मन्दिरमा पशुबलि दिने परम्पराको केन्द्रमा धार्मिक आस्था, पुस्तौँदेखि चलिआएको चलन र भक्तजनले गर्ने भाकल छन् । धेरै भक्तजन देवीसँग रोगव्याधि हटोस्, परिवारमा सुख–शान्ति कायम होस्, सङ्कटबाट मुक्ति मिलोस् र मनोकामना पूरा होस् भनेर प्रार्थना गर्छन् । आफूले गरेको भाकल पूरा भएपछि राँगा वा बोका चढाउने परम्परा रहिआएको छ । स्थानीय धार्मिक विश्वासमा भगवतीलाई शक्तिस्वरूपा देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ । देवीको रक्षा र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने कामनासँग पशुबलिको परम्परा जोडिएको छ । भक्तजनले यसलाई आफ्नो भाकल पूरा गर्ने र देवीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा लिने गरेका छन् । यद्यपि, सबै भक्तजनको पूजा गर्ने तरिका र धार्मिक बुझाइ एउटै हुँदैन । कसैले बलिसहित पूजा गर्छन् भने कसैले फूल, अक्षता, फलफूल र अन्य पूजासामग्री चढाएर श्रद्धा व्यक्त गर्छन् । मन्दिरमा प्रचलित अभ्यासले स्थानीय समाजमा आस्थाका विविध रूप रहेको पनि देखाउँछ । वर्षमा चार पटक जात्रा, दुई अवसरमा बलि निङ्गलाशैनी र डिलासैनी भगवती मन्दिरमा वर्षमा चार पटक जात्रा लाग्ने परम्परा छ । असोजको महाष्टमी र चैत्राष्टमीमा बलिसहित जात्रा मनाइन्छ । त्यस्तै, मंसिर शुक्ल पूर्णिमा अर्थात् धान्य पूर्णिमा र भाद्र शुक्ल चतुर्दशी अर्थात् अनन्त चतुर्दशीका दिन पनि मन्दिरमा जात्रा लाग्छ । तर यी दुई अवसरमा भने पशुबलि दिने चलन नरहेको निङ्गलाशैनी भगवती धार्मिक सेवा समितिले जनाएको छ । यसले मन्दिरको धार्मिक परम्परा पशुबलिमा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ । विभिन्न तिथि, पर्व र अनुष्ठानमार्फत देवीको पूजा तथा सामूहिक धार्मिक सहभागिता निरन्तर अघि बढिरहेको छ । चैत्राष्टमीमा पनि बलिसहित जात्रा लाग्ने भएकाले निङ्गलाशैनीमा वर्षका दुई मुख्य अवसरमा ठूलो धार्मिक जमघट हुने गर्छ । यी अवसरमा टाढाटाढाबाट आउने भक्तजनका कारण मन्दिर क्षेत्रमा चहलपहल बढ्छ । धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचान बैतडीका निङ्गलाशैनी र डिलासैनी भगवती मन्दिर स्थानीय धार्मिक आस्थाका केन्द्र मात्र होइनन्, क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानसँग पनि जोडिएका छन् । जात्रा र पूजाका अवसरमा एकै ठाउँमा भेला हुने मानिसहरूले धार्मिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन्छन् । पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्पराले स्थानीय समाजको सामूहिक स्मृतिमा समेत महत्त्वपूर्ण स्थान बनाएको छ । तर पशुबलिको विषय धार्मिक आस्था र परम्परासँगै पशुकल्याणसम्बन्धी बहससँग पनि जोडिन्छ । धार्मिक समुदायका लागि यो पुस्तौँदेखि चल्दै आएको अनुष्ठान हो भने बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा यसबारे फरक दृष्टिकोण पनि पाइन्छन् । यस्तो विषयलाई बुझ्दा धार्मिक आस्था, स्थानीय परम्परा र पशुकल्याणसँग सम्बन्धित विभिन्न पक्षलाई तथ्यका आधारमा सम्मानपूर्वक हेर्न आवश्यक हुन्छ । निङ्गलाशैनीमा महाष्टमीका दिन दिइएका ३४६ राँगा र २५० भन्दा बढी बोकाको बलि तथा डिलासैनीमा दिइएका नौ राँगाको बलिले यस क्षेत्रको धार्मिक परम्पराको व्यापकता देखाउँछ । तर यो परम्पराको अर्थ बलिको संख्या गन्नुमा मात्र सीमित छैन । यससँग भक्तजनका व्यक्तिगत विश्वास, पूरा भएका भाकल, परिवारको सुख–समृद्धिसँग जोडिएका कामना र समुदायको सांस्कृतिक निरन्तरता गाँसिएका छन् । महाष्टमीको जात्रा सकिएपछि भक्तजन आआफ्नो गन्तव्यतर्फ फर्किन्छन् । मन्दिरमा नियमित पूजा र आराधना चलिरहन्छ । तर देवीप्रतिको विश्वास, पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परा र अर्को जात्राको प्रतीक्षा स्थानीय धार्मिक जीवनको हिस्सा बनिरहन्छ ।

काठमाडौं । सार्वजनिक यातायातमा ठूला विद्युतीय बसमार्फत आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएको साझा यातायातले अब साना सवारीसाधनमार्फत पनि सेवा विस्तार गर्ने भएको छ । साँघुरा सडक, गल्ली तथा ठूला बस पुग्न नसक्ने क्षेत्रमा सार्वजनिक यातायातको पहुँच बढाउने उद्देश्यसहित साझाले १६ सिट क्षमताका पाँचवटा विद्युतीय माइक्रोबस सञ्चालनमा ल्याउने तयारी गरेको हो । ठूला बस सञ्चालन गर्दै आएको साझाले माइक्रोबसतर्फ हात बढाउनुको उद्देश्य केवल सवारीसाधन थप्नु मात्र होइन, सार्वजनिक यातायातको पहुँच विस्तार गर्नु र पर्यटकीय क्षेत्रसम्म यात्रुको आवागमन सहज बनाउनु पनि हो । विशेषगरी ललितपुर महानगरपालिकासँगको सहकार्यमा ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय स्थललाई लक्षित गरेर यो सेवा सञ्चालन गर्न लागिएको साझा यातायातका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) भूपेन्द्र अर्याल बताउँछन् । उनका अनुसार काठमाडौं उपत्यकाको सडक संरचना सबै ठाउँमा ठूला बस सञ्चालन गर्न अनुकूल छैन । कतिपय स्थानमा साँघुरा सडक र गल्लीका कारण ठूला सवारीसाधन पुग्न नसक्दा सर्वसाधारणले साझा यातायातको सेवा लिन पाएका छैनन् । यही अवस्थालाई ध्यानमा राखेर साना विद्युतीय सवारीसाधन सञ्चालन गर्ने योजना बनाइएको हो । ‘हाम्रा उपत्यकाका सबै ठाउँमा ठूला सवारीसाधन सम्भव छैनन् । कतिपय साँघुरा गल्लीमा सार्वजनिक यातायातको सेवा पुर्‍याउन सकिएको छैन,’ अर्यालले विकासन्युसँगको कुराकानीमा भने, ‘त्यही कुरालाई मध्यनजर गरेर ललितपुर महानगरपालिकासँगको सहकार्यमा पर्यटकीय क्षेत्र लक्षित माइक्रोबस सेवा सञ्चालन गर्न लागेका हौं ।’ ललितपुरका ऐतिहासिक स्थल जोड्दै ५ वटा माइक्रोबस साझाले ल्याएका पाँचवटै माइक्रोबस विद्युतीय हुनेछन् । यी माइक्रोबसहरू चिनियाँ ब्रान्ड किङलङका हुन् । जसमा प्रत्येकमा १६ सिट क्षमता रहेको छ । नेपालका लागि किङलङको आधिकारिक विक्रेता सिजी मोटर्सले साझा यातायातलाई यी बसहरू हस्तान्तरण गरेको हो । १६ सिट क्षमताका यी सवारीसाधनलाई ललितपुरका ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र जोड्ने गरी सञ्चालन गर्ने योजना छ । प्रस्तावित रुटमा ललितपुरको लगनखेल, मंगलबजार, पाटन सुन्धारा, महाबौद्ध, कुमारीपाटी र जावलाखेललगायतका क्षेत्र समेटिनेछन् । प्रारम्भिक योजनाअनुसार ललितपुरको लभिङ मलबाट सुरु भएर विभिन्न ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र हुँदै पुनः सोही स्थानमा फर्किने गरी सेवा सञ्चालन गर्ने तयारी छ । यी माइक्रोबसको सञ्चालन विधि, रुट तथा अन्य व्यवस्थापनसम्बन्धी विषयमा साझाले ललितपुर महानगरपालिकासँग छलफल गरिरहेको छ । सेवा सञ्चालनको औपचारिक मिति भने तय भइसकेको छैन । अर्यालका अनुसार सम्भव भएसम्म दशैंअघि नै सेवा सुरु गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । त्यसका लागि आवश्यक तयारी भइरहेको भए पनि निश्चित मिति भने तय गर्न बाँकी छ । ‘हामी दशैंअघि नै सेवा सञ्चालन गर्ने प्रयासमा छौं । रुट र सञ्चालनको मोडालिटीबारे ललितपुर महानगरपालिकासँग छलफल भइरहेको छ,’ उनले भने । माइक्रोबस सञ्चालनमा आएपछि विशेषगरी पर्यटकलाई ललितपुरका विभिन्न ऐतिहासिक स्थलसम्म पुग्न सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ । यसले स्थानीय बासिन्दालाई समेत सार्वजनिक यातायातको विकल्प उपलब्ध गराउनेछ । पर्यटकलाई निःशुल्क सेवा दिने प्रस्ताव साझा यातायातले नयाँ माइक्रोबस सेवा सञ्चालनमा ल्याउँदा पर्यटकलाई निःशुल्क सेवा दिने विकल्पमा समेत छलफल गरिरहेको छ । ललितपुर महानगरपालिकाका तर्फबाट विशेषगरी बाह्य पर्यटकलाई निःशुल्क सेवा उपलब्ध गराउने धारणा आएको अर्यालले बताए । त्यसैगरी, अपाङ्गता भएका परिचयपत्र प्राप्त व्यक्ति, ९० वर्ष उमेर पुगेका ज्येष्ठ नागरिक तथा १० वर्षमुनिका बालबालिकालाई लक्षित गरेर सेवा सञ्चालन गर्ने विषयमा पनि छलफल भइरहेको छ । यद्यपि, सेवा निःशुल्क हुने वा निश्चित रकम अनुदानका रूपमा उपलब्ध गराइने भन्ने विषयमा अन्तिम निर्णय भइसकेको छैन । महानगरपालिका र साझाबीच समझदारीपत्र (एमओयू) मा हस्ताक्षर भएपछि मात्रै सेवा सञ्चालनको विस्तृत मोडालिटी सार्वजनिक गरिने अर्यालले बताए । यसरी सेवा सञ्चालन भएमा सार्वजनिक यातायातलाई पर्यटन प्रवर्द्धनसँग जोड्ने प्रयासका रूपमा पनि यसलाई लिन सकिनेछ । पर्यटकीय क्षेत्र घुम्न चाहने यात्रुले सहज रूपमा आवागमन गर्न पाउने र साँघुरा सडक भएका स्थानमा पनि सार्वजनिक यातायातको पहुँच विस्तार हुने अपेक्षा छ । ठूला बससँगै साना सवारीमा पनि विद्युतीय प्रविधि साझाले सञ्चालन गर्न लागेका माइक्रोबस विद्युतीय सवारीसाधन हुन् । यी सवारीसाधन आपूर्ति गर्ने प्रक्रियामा सीजीले बोलपत्रमार्फत सहभागिता जनाएको अर्यालले जानकारी दिए । साझाले यसअघि पनि विद्युतीय ठूला ४० बस सञ्चालन गर्दै आएको छ । अब माइक्रोबस थपिएसँगै संस्थाले फरक क्षमताका सवारीसाधनमार्फत यात्रुको आवश्यकताअनुसार सेवा विस्तार गर्न खोजेको देखिन्छ । विद्युतीय सवारीसाधनको सञ्चालन खर्च डिजेलबाट चल्ने सवारीसाधनको तुलनामा कम हुने अर्यालको भनाइ छ । तर, विद्युतीय सवारीसाधन खरिदको प्रारम्भिक लागत भने बढी हुन्छ । उनका अनुसार सामान्य अवस्थामा करिब ८० देखि ९० लाख रुपैयाँ वा एक करोड रुपैयाँसम्ममा आउने सवारीसाधनको तुलनामा ठूला विद्युतीय बस खरिद गर्दा डेढ करोडदेखि दुई करोड रुपैयाँभन्दा बढी, कतिपय अवस्थामा दुईदेखि साढे दुई करोड रुपैयाँसम्म खर्च लाग्न सक्छ । बसको लम्बाइ, क्षमता र प्राविधिक विशेषताअनुसार मूल्य फरक पर्ने उनले बताए । ‘विद्युतीय बसको सञ्चालन खर्च डिजेलको तुलनामा निकै कम हुन्छ । तर, खरिद लागत बढी हुन्छ । चार्जिङ पूर्वाधार र चार्ज गर्न लाग्ने समय पनि महत्त्वपूर्ण विषय हुन्,’ अर्यालले विकासन्युजसँग भने । विद्युतीय बस सञ्चालनमा चार्जिङ पूर्वाधार पर्याप्त नहुँदा समस्या हुन सक्ने उनको भनाइ छ । यात्रु बोकेर चल्ने बसलाई लामो समय चार्जिङमा राख्नुपर्ने अवस्था आएमा त्यसले सेवा व्यवस्थापनमा असर पार्न सक्छ । त्यसैले विद्युतीय सवारीसाधन सञ्चालन गर्दा आर्थिक फाइदासँगै प्राविधिक पक्ष र पूर्वाधारको अवस्थालाई पनि ध्यान दिनुपर्ने उनी बताउँछन् । १०० वटा विद्युतीय बस ल्याउने योजना फेरि अघि बढाउने तयारी साझा यातायातको योजना ५ वटा माइक्रोबसमा मात्र सीमित छैन । नेपाल सरकारले चीनको अनुदानमा साझा यातायातलाई उपलब्ध गराउने घोषणा गरेका १०० वटा विद्युतीय बस ल्याउने प्रक्रिया फेरि अघि बढाउने तयारी भइरहेको अर्यालले बताए । सरकारको आर्थिक वर्ष २०८/२८३ को बजेट वक्तव्यमा चीनको अनुदानमा साझालाई १०० वटा बस उपलब्ध गराउने विषय समेटिएको थियो । अर्यालका अनुसार त्यसका लागि विभिन्न मन्त्रालय तथा प्रधानमन्त्री कार्यालयसँग आवश्यक समन्वय भएको थियो । बसको प्राविधिक स्पेसिफिकेसनसमेत चीनतर्फ पठाइसकिएको थियो । साझाको तयारीअनुसार ती बस दशैंको आसपास नेपाल आइपुग्ने र दशैं-तिहारको बीचमा उद्घाटन गर्ने योजना थियो । त्यसका लागि काठमाडौंको मीनभवनस्थित यातायात व्यवस्था विभागको पुरानो ट्रली बससम्बन्धी कार्यालय परिसरमा रहेको करिब १४ रोपनी जग्गा सफाइ गर्ने कामसमेत अघि बढाइएको थियो । तर, जेनजी आन्दोलनपछि उक्त प्रक्रिया रोकिएको अर्यालले बताए । ‘१०० वटा बस आउने विषय धेरै अगाडि बढिसकेको थियो । हामीले चीनलाई प्राविधिक स्पेसिफिकेसनसमेत पठाइसकेका थियौं । तर, जेनजी आन्दोलनपछि त्यो प्रक्रिया होल्डमा रह्यो,’ उनले भने । उनका अनुसार पछिल्लो समय सरकारसँग पुनः यस विषयमा छलफल सुरु भएको छ । भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालयका मन्त्रीसँग समेत अनौपचारिक कुराकानी भएको र अब औपचारिक पत्राचारमार्फत प्रक्रिया अघि बढाउने प्रयास भइरहेको उनले बताए । यद्यपि, चीन सरकार र नेपाल सरकारबीच औपचारिक संवाद तथा आवश्यक प्रक्रिया पूरा नभएसम्म बस आउने निश्चित भइसकेको छैन । साझाको अपेक्षाअनुसार १०० वटा विद्युतीय बस सञ्चालनमा आएमा काठमाडौं उपत्यकाको सार्वजनिक यातायात सेवा विस्तार गर्न सहयोग पुग्नेछ । यसले विद्युतीय सार्वजनिक यातायातको पहुँच बढाउनुका साथै प्रदूषण न्यूनीकरणमा पनि योगदान पुर्‍याउन सक्नेछ । उपत्यकाबाहिर पनि सेवा विस्तार गर्ने योजना साझाले काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै नभई अन्य सहरमा समेत सार्वजनिक यातायात सेवा विस्तार गर्ने योजना अघि सारेको छ । यसै योजनाअन्तर्गत ५० वटा विद्युतीय बस खरिद गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउन लागिएको अर्यालले जानकारी दिए । यी बस काठमाडौं उपत्यकाभन्दा बाहिरका सहरमा सञ्चालन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय बोलपत्र प्रक्रियामा जानुपर्ने भएकाले खरिद र आपूर्तिमा समय लाग्ने उनको भनाइ छ । अनुमानित आठदेखि नौ महिनाभित्र बस ल्याउने गरी प्रक्रिया अघि बढाउने तयारी छ । साझाले यी बसलाई सामान्य सहरभित्रको छोटो दूरीको सेवाभन्दा पनि उपत्यकाबाहिरका सहर तथा अन्तरसहरी यातायातमा उपयोग गर्ने सोच बनाएको छ । यसबाट देशका अन्य सहरका नागरिकले पनि साझा यातायातको सेवा उपयोग गर्न पाउने अपेक्षा गरिएको छ । यससँगै वीरगञ्ज महानगरपालिका र जितपुरसिमरा उपमहानगरपालिकासँग पनि सम्भाव्यता अध्ययन तथा सहकार्यका विषयमा छलफल भएको अर्यालले बताए । स्थानीय तहसँगको सहकार्यमा आवश्यक अध्ययन गरेर सेवा विस्तार गर्ने योजना रहेको उनले जानकारी दिए । ‘साझाको सेवा काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै सीमित नराखेर बाहिरका सहरमा पनि विस्तार गर्ने योजना छ । वीरगञ्ज र जितपुरसिमराका जनप्रतिनिधिसँग छलफल भएको छ । सम्भाव्यता अध्ययनपछि सहकार्यको प्रक्रिया अघि बढाउन सकिन्छ,’ उनले भने । रिङरोड र भक्तपुरमा ठूला बस  १०० वटा बस ल्याउने योजना अघि बढेमा तीमध्ये अधिकांश काठमाडौं उपत्यकामा सञ्चालन गर्ने सोच साझाको छ । अर्यालका अनुसार करिब १० देखि १५ वटा बस उपत्यकाबाहिर सञ्चालन गर्ने सम्भावनाबारे पनि सोचिएको छ । त्यसैगरी, यात्रुको चाप बढी हुने र ठूला बस सञ्चालन गर्न सकिने सडकमा आर्टिकुलेटेड बस चलाउने सम्भावनाबारे पनि साझाले अध्ययन गरिरहेको छ ।  दुई वा सोभन्दा बढी भाग जोडिएको यस्तो बसले एकैपटक ठूलो संख्यामा यात्रु बोक्न सक्छ । विशेषगरी रिङरोड तथा भक्तपुरको सल्लाघारी वा जगातीसम्म यस्ता बस सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावनाबारे अध्ययन गर्ने सोच रहेको अर्यालले बताए । यद्यपि, कुन रुटमा कस्तो क्षमताको बस उपयुक्त हुन्छ भन्ने विषयमा सम्भाव्यता अध्ययन गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । साझाले यसअघि सेवा नपुगेको भक्तपुरसम्म पनि आफ्नो सेवा विस्तार गरेको छ । त्यस्तै, रात्रिकालीन सार्वजनिक यातायात सेवा पनि सञ्चालनमा ल्याएको छ । रात्रिकालीन सेवामा यात्रु बढाउने चुनौती साझाले रात्रिकालीन सार्वजनिक यातायात सेवा पनि सञ्चालन गरिरहेको छ । भदौ १ गतेदेखि सुरु भएको उक्त सेवामा यात्रुको सहभागिता बढाउन भने प्रचारप्रसार आवश्यक रहेको अर्यालले बताए । उनका अनुसार सेवा सुरु भए पनि धेरै यात्रुलाई रात्रिकालीन बस सञ्चालन भइरहेको जानकारी पुग्न बाँकी छ । दशैं-तिहारपछि सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रचारप्रसारलाई तीव्र बनाउने योजना रहेको उनले जानकारी दिए । रातको समयमा सार्वजनिक यातायात उपलब्ध हुँदा कामको सिलसिलामा ढिलोसम्म बाहिर रहने व्यक्ति, यात्रु तथा अन्य सर्वसाधारणलाई सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ । तर, सेवा प्रभावकारी बनाउन यात्रुको आवश्यकता, रुट, समयतालिका र प्रचारप्रसारमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । डिजिटल टिकटिङमा भुक्तानीका विभिन्न विकल्प साझा यातायातले सार्वजनिक यातायातलाई प्रविधिमैत्री बनाउने प्रयासअन्तर्गत डिजिटल टिकटिङ र विद्युतीय भुक्तानी प्रणालीलाई पनि अघि बढाएको छ । अर्यालका अनुसार साझाका बसमा अनलाइन प्रणाली, क्यूआर कोड, खल्ती र ई-सेवालगायतका माध्यमबाट भुक्तानी गर्न सकिने व्यवस्था तयार भइसकेको छ । तर, सबै यात्रु डिजिटल भुक्तानी प्रणालीमा अभ्यस्त भइनसकेकाले यसको प्रभावकारी प्रयोग बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ । डिजिटल भुक्तानीसँगै सवारीसाधनको निगरानी, जीपीएस तथा सुरक्षासम्बन्धी प्रविधिलाई पनि प्राथमिकतामा राखिएको उनले बताए । सार्वजनिक यातायातमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग बढ्दा टिकट भुक्तानी सहज बनाउने, नगद कारोबारमा निर्भरता घटाउने र सेवा व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित बनाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । पुराना डिजेल बसलाई विद्युतीय बनाउने अध्ययन साझाले पुराना पेट्रोल तथा डिजेलबाट चल्ने सवारीसाधनलाई विद्युतीय प्रणालीमा रूपान्तरण गर्ने सम्भावनाबारे पनि अध्ययन गरिरहेको छ । यस विषयमा थप सहकार्य गरेर काम अघि बढाउने प्रयास भइरहेको भए पनि अहिलेसम्म अन्तिम निर्णय भइसकेको छैन । अर्यालका अनुसार साझा यस विषयमा अघि बढ्न तयार छ, तर त्यसका लागि आवश्यक अध्ययन र सहकार्यको प्रक्रिया टुङ्गिन बाँकी छ । पुराना सवारीसाधनलाई विद्युतीय बनाउने योजना कार्यान्वयनमा आएमा नयाँ सवारीसाधन खरिदको विकल्पका रूपमा त्यसको सम्भाव्यता परीक्षण गर्न सकिनेछ । तर, रूपान्तरणको लागत, प्राविधिक अवस्था, ब्याट्री तथा चार्जिङ प्रणालीको उपयुक्तता र सञ्चालन क्षमताबारे अध्ययन आवश्यक हुनेछ । साझा यातायातले ठूला विद्युतीय बस, रात्रीकालीन सेवा, डिजिटल टिकटिङ, उपत्यकाबाहिर सेवा विस्तार र पुराना सवारीसाधनलाई विद्युतीय बनाउने अध्ययनलाई सँगसँगै अघि बढाउन खोजेको छ ।    

काठमाडौं । नाइमा र नाडा अटो शोमा बुक भएका हजारौं गाडी बाटोमै अड्किएका छन् । अटो शोमा बुकिङ गरेर दशैंमा खरिद गर्ने चाहना भएका ग्राहकलाई यसले समस्या सिर्जना गरेको छ ।  चीनबाट नेपाल भित्रिने हजारौं विद्युतीय तथा अन्य सवारीसाधन कोरला नाकासम्म आइपुगे पनि सडक अवरुद्ध हुँदा गन्तव्यतर्फ आउन सकेका छैनन् । कतिपय गाडी भन्सार जाँचपासको प्रतीक्षामा छन् भने जाँचपास भइसकेका सयौं गाडी पनि सडकमै रोकिएका छन् । समस्या गाडीमा मात्र सीमित छैन । कोरला नाका हुँदै आउने सामान बोकेका कन्टेनर, फलफूल तथा अन्य सामग्रीसमेत सडक अवरोधका कारण बाटोमै रोकिएका छन् । दशैं-तिहारको मुख्य व्यापारिक सिजनमै चीनसँगको उत्तरी व्यापारिक मार्ग प्रभावित भएपछि अटोमोबाइल व्यवसायदेखि उपभोक्तासम्म यसको प्रत्यक्ष असर देखिन थालेको छ ।  अटोमोबाइल व्यवसायीहरूका अनुसार चीनबाट आउने लगभग सबै ब्रान्डका गाडी प्रभावित भएका छन् । नाडा तथा नाइमा अटो शोमा बुकिङ गरिएका धेरै गाडी दशैंमा ग्राहकलाई हस्तान्तरण गर्ने तयारी थियो । तर सडक अवरोधका कारण ती गाडी समयमै ल्याउन नसक्ने अवस्था बनेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ । नामी गाडीको आधिकारिक बिक्रेता एमएडब्ल्यू मोटर्सका अनुसार नाडा अटो शो र त्यसपछि गरी कम्पनीसँग २ हजारभन्दा बढी गाडीको बुकिङ थियो । तर चीनबाट आउने गाडीको आपूर्ति नै प्रभावित भएपछि ग्राहकलाई समयमै गाडी दिन सकिने अवस्था स्पष्ट छैन । ‘गाडी भयो भने हामीले दिइहाल्छौं, बाटो बन्नुर्यो,’ एमएडब्ल्यू मोटर्सका एक प्रतिनिधिले विकासन्युजसँग भने । सरकारबाट एक साताभित्र सडक सञ्चालन हुन सक्ने आशा व्यक्त भए पनि व्यवसायीहरू अझै निश्चित हुन नसकेको उनले बताए । सडक खुलेपछि गाडी तत्कालै काठमाडौं ल्याउन सकिने उनको भनाइ छ । जिओ अटोमोबाइलका प्रबन्ध निर्देशक आकाश गोल्छाले पनि नाका र सडक अवरोधले व्यवसायमा ठूलो असर परेको बताए । उनका अनुसार केइ ब्रान्डका करिब ८० वटा गाडी कोरला क्षेत्रमा रोकिएका छन् । भन्सार जाँचपास भए पनि सडक नखुलेसम्म ती गाडी अघि बढाउन नसकिने अवस्था छ । दशैंअघि गाडी दिने आशा कमजोर दशैंमा गाडी बिक्री अटोमोबाइल व्यवसायको महत्वपूर्ण सिजन हो । यही समयमा ग्राहकलाई गाडी हस्तान्तरण गर्ने गरी अटो शोहरूमा बुकिङ लिने परम्परा रहँदै आएको छ । तर यसपटक प्राकृतिक विपत्तिका कारण त्यो चक्र नै प्रभावित भएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ । नाडाका पूर्वअध्यक्ष तथा अटो व्यवसायी ध्रुव थापाका अनुसार म्याक्सस लगायतका करिब २५/३० वटा गाडी बाटोमा रोकिएका छन् । नाडा अटो शोमा मात्रै ४४ वटा बुकिङ भएको र त्यसपछि थप बुकिङसमेत आएको उनले बताए । दशैंअघि र तिहारअघि गरी दुई चरणमा गाडी ल्याउने तयारी भए पनि बाटोका कारण समयमै आपूर्ति हुन नसकेको उनको भनाइ छ ।  तातोपानी नाका खुलेको अवस्थामा कोरला हुँदै आउन नसकेका केही गाडीलाई वैकल्पिक मार्गबाट ल्याउन सकिने सम्भावना व्यवसायीहरूले देखेका छन् । तर त्यसका लागि पनि नाका तत्काल सञ्चालनमा आउनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ । ग्राहकले बुकिङ रद्द गर्न चाहेमा रकम फिर्ता गर्ने अवस्था समेत बनेको छ । व्यवसायीहरूका अनुसार दशैंअघि गाडी नपाउने भएपछि कतिपय ग्राहकले बुकिङ रद्द गरेर स्टकमा उपलब्ध अर्को गाडी खरिद गर्ने विकल्प रोज्न थालेका छन् ।  वर्षभरको ४० प्रतिशत बिक्री यही सिजनमा पूर्वअध्यक्ष थापाका अनुसार अटोमोबाइल क्षेत्रमा दशैं-तिहारको सिजन अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । उनका अनुसार वर्षभरि बिक्री हुने गाडीमध्ये करिब ४० प्रतिशत यही चाडपर्वको समयमा बिक्री हुने गर्छ । नाडा तथा नाइमा अटो शोमा बुकिङ लिने र दशैं-तिहारमा ग्राहकलाई गाडी हस्तान्तरण गर्ने अभ्यास लामो समयदेखि चल्दै आएको छ । तर यसपटक समयमै गाडी उपलब्ध हुन नसक्दा ग्राहकले पुरानो गाडी नबेच्ने, नयाँ गाडी खरिद पछि सार्ने वा खरिद योजना नै स्थगित गर्ने अवस्था आउन सक्ने थापाले बताए ।  उनका अनुसार यसले कुनै एउटा कम्पनीलाई मात्रै होइन, समग्र अटोमोबाइल क्षेत्रलाई असर पार्ने देखिएको छ । यसअघि पनि नाका क्षेत्रमा बाढी तथा अन्य घटनाले गाडीको आपूर्ति प्रभावित भए पनि त्यो छोटो समयका लागि सीमित थियो। अहिले भने समस्या लामो समयसम्म तानिएकाले प्रभाव गम्भीर बन्न सक्ने उनको भनाइ छ । चेरी गाडीको आधिकारिक बिक्रेता एसपीजी अटोमोबाइल्सका मार्केटिङ प्रतिनिधि रोजेश महर्जनका अनुसार नाडा र नाइमा अटो शोमा गरी चेरीका १ हजारभन्दा बढी गाडीको बुकिङ भएको थियो । तर चीनबाट आउने चेरी, भिगो, बक्सलगायत विभिन्न ब्रान्डका गाडी नै प्रभावित भएपछि एउटा ब्रान्डको गाडी नआएको कारण ग्राहक अर्को ब्रान्डतर्फ सर्ने अवस्था पनि सहज नभएको उनको भनाइ छ । ‘सबै ब्रान्डलाई समस्या छ,’ महर्जनले भने ।  उनका अनुसार कोरला क्षेत्रमा सडकको अवस्था निकै खराब भएकाले दशैंअघि नै नाका सञ्चालन हुने सम्भावना कम देखिएको छ । ठूला ढुंगा तथा सडक भत्किएका कारण तत्कालै मार्ग सञ्चालनमा ल्याउन कठिन देखिएको उनले बताए ।  यस्तै, लिपमोटरका १५० भन्दा बढी गाडी बिच बाटोमै राकिएको सांग्रिला मोर्टस्ले जनाएको छ । कम्पनीका सेल्सका प्रतिनिधि उज्जल केसीका अनुसार यी सबै गाडीहरु नाइमा र नाडामा बुक भएका गाडी हुन् । उनले सडक अरुद्ध कारण आफुहरुले ग्राहकहरुलाई दशैंमा उपलब्ध गराउन नसकिने बताए । उनले भने, ‘ दशैंको सिजनमा बढी बिक्री हुन्थे । यसपटक अबटो क्षेत्रमा ठूलो धक्का लागेको छ । समस्या छ । ’ बीवाईडी गाडीको आधिकारिक बिक्रेता साइमेक्स इंककी सेल्स हेड सन्ध्या श्रेष्ठका अनुसार नारायणचौरस्थित सोरुमका लागि मात्रै दशैंमा डेलिभरी गर्ने तयारीमा करिब २/३ सय गाडी पाइपलाइनमा थिए । ती गाडीमध्ये केही कोरलामै रोकिएको र सडक तथा नाका सञ्चालनमा नआएसम्म ल्याउन नसकिने अवस्था रहेको उनले बताइन् । उनका अनुसार कोरला क्षेत्रमा बीवाईडीसहित विभिन्न कम्पनीका हजारौँ गाडी रोकिएका छन् ।  भन्सार चले पनि सडक रोकियो व्यवसायीहरूले कोरला नाका नै बन्द भएको बताइरहँदा कोरला भन्सार कार्यालयले भने नाका पूर्ण रूपमा बन्द नभएको स्पष्ट पारेको छ । समस्या भन्सारमा नभई भन्सार जाँचपासपछि तल झर्ने सडकमा रहेको भन्सार कार्यालयको भनाइ छ । कोरला भन्सार प्रमुख विदुर चुडालका अनुसार चीनतर्फबाट आउने खाली कन्टेनर तलतर्फ जान नसक्दा नयाँ सामान बोकेका कन्टेनर पनि आउन सकेका छैनन् ।  भन्सारमा आएका कन्टेनरहरूको जाँचपास भने भइरहेको छ । सामान्य अवस्थामा करिब ३०÷४० वटा गाडी दैनिक जाँचपास हुने गरे पनि सडक अवरोधका कारण अहिले त्यो क्रमसमेत प्रभावित भएको चुडालले विकासन्युजसँग भने । उनका अनुसार भन्सार जाँचपास भएर तल झरेका गाडी जोमसोम–लेते सडकखण्डमा विभिन्न ठाउँमा रोकिएका छन् । भन्सारले आफ्नो प्रक्रियाअनुसार छिटो जाँचपास गरी पठाए पनि सडकमा रोकिएका सामानको व्यवस्थापन गर्ने अधिकार वा पूर्वाधार भन्सारसँग छैन ।  फलफूल बोकेका गाडीसमेत सडकमा रोकिँदा बिग्रिएको जानकारी आफूहरूले पाएको चुडालले बताए । स्थानीय प्रहरीसँग सहजीकरणको प्रयास भए पनि बाटोमै बिग्रिन थालेका सामग्रीलाई अन्यत्र सुरक्षित राख्ने वैकल्पिक व्यवस्था नभएकाले समस्या थपिएको उनको भनाइ छ ।  १२ सयभन्दा बढी ईभी भन्सार जाँचपासको प्रतीक्षामा कोरला भन्सार प्रमुख चुडालका अनुसार अहिले मात्रै करिब १२ सयभन्दा बढी विद्युतीय सवारीसाधन (ईभी) भन्सार जाँचपास हुन बाँकी छन् । त्यसैगरी, भन्सार जाँचपास भएर तलतर्फ झरिसकेका करिब ८/९ सय गाडी सडकमा रोकिएका छन् । चीनतर्फको बोर्डरमा समेत व्यवसायीका करिब १ हजारदेखि २ हजार वा सोभन्दा बढी गाडी रहेको हुन सक्ने उनको भनाइ छ । चीनतर्फबाट यकिन तथ्यांक प्राप्त नभएकाले संख्या ठ्याक्कै भन्न नसकिने उनले स्पष्ट पारे । यसले कोरला नाकामा समस्या केवल गाडी रोकिएको विषय नभई चीन–नेपाल व्यापारिक आपूर्ति प्रणाली नै प्रभावित भएको देखाएको छ । कोरला भन्सार प्रमुख चुडालका अनुसार अहिलेको समस्या गाडी वा व्यापारिक सामानको मात्रै होइन । सडक अवरोधका कारण मुस्ताङको दैनिक जनजीवनसमेत प्रभावित हुन थालेको छ । उनका अनुसार बाढीले सडक बिगारेपछि विद्युत् र सञ्चार सेवा पनि लामो समयदेखि प्रभावित छन् । उनले विकासन्युजसँगको कुराकानीमा भने, ‘इन्टरनेट सञ्चालनमा छैन भने विद्युत् सेवा पनि नियमित हुन सकेको छैन । खाद्यान्न अभाव हुन थालेको, डिजेल तथा ग्यास पाउन कठिन भएको र औषधिसमेतको आपूर्तिमा समस्या देखिन थालेको छ । ’ उनले सडक अवरोधको अवस्था लम्बिँदै गएमा समस्या अझ गम्भीर बन्ने संकेत गरे । उनका अनुसार तलबाट सामान नआउँदा मुस्ताङमा खाद्यान्न, डिजेल, पेट्रोल, ग्यास र औषधिसम्मको आपूर्ति कसरी चलिरहेको होला भन्ने अवस्था कल्पना गर्नुपर्ने स्थिति आएको छ । अर्थात्, कोरला नाकामा अड्किएका हजारौं गाडी अहिले देखिएको संकटको एउटा हिस्सा मात्रै हुन् । सडक अवरोधले चीनसँगको व्यापार, अटोमोबाइल बजार, दशैं–तिहारको बिक्री, व्यवसायीको नगद प्रवाह र ग्राहकको खरिद योजनालाई त असर गरेको छ नै, त्यसको अर्को गम्भीर पाटो मुस्ताङको दैनिक जीवनमा आवश्यक वस्तुको आपूर्ति नै प्रभावित हुनु रहेको उनको भनाइ छ ।  यसपटक समस्या एउटै नाकाबाट सुरु भएर अर्को वैकल्पिक मार्गमा समेत पुगेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ । सुरुमा रसुवागढी नाकामा बाढीपहिरोका कारण बाटो बन्द भएपछि केही व्यापारिक गतिविधि कोरला हुँदै सञ्चालन गर्ने प्रयास भएको थियो । तर कोरला क्षेत्रमै पुनः बाढीपहिरो आएपछि त्यो वैकल्पिक मार्ग पनि प्रभावित भएको व्यवसायीहरू बताउँछन् । यसरी चीनबाट सामान तथा गाडी ल्याउने व्यवसायीहरूले एकपछि अर्को वैकल्पिक मार्ग खोज्नुपरे पनि दुवैतर्फ सडक अवरोध भएपछि आपूर्ति शृंखला नै अवरुद्ध बन्न पुगेको छ । यसैगरी, भन्सार विभागका महानिर्देशक यमलाल भुसालका अनुसार कोरला नाका सक्रिय बनाउने तथा त्यहाँ आवश्यक पूर्वाधार विकास गर्ने विषयमा छलफल भइरहेको छ । चीनतर्फ समेत छलफल र पहल भइरहेको भए पनि नाका पूर्ण रूपमा कहिले सहज हुन्छ भन्ने विषयमा तत्काल स्पष्टता आइसकेको छैन । अहिले व्यवसायी, भन्सार अधिकारी र ग्राहक सबैको एउटै प्रश्न छ, कोरला हुँदै आउने बाटो कहिले खुल्छ ? व्यवसायीहरू दशैंअघि नै सडक सञ्चालन हुने आशामा छन् । केहीले तातोपानी नाका वैकल्पिक रूपमा सञ्चालन गर्न सके तत्काल राहत मिल्ने बताएका छन् ।  तर कोरला क्षेत्रमा सडकको क्षति ठूलो भएकाले दशैंअघि नै पूर्ण रूपमा सञ्चालन हुने सम्भावनाप्रति केही व्यवसायी आशावादी छैनन् । यसको प्रत्यक्ष असर दशैं-तिहारको अटोमोबाइल बजारमा पर्ने देखिएको छ । नाडा तथा नाइमा अटो शोमा बुकिङ गरिएका हजारौं गाडी ग्राहकको हातमा पुग्न सकेनन् भने त्यसले व्यवसायीको बिक्री मात्र होइन, ग्राहकको खरिद योजना र समग्र अटो बजारको चक्रलाई नै धक्का दिनेछ ।  

नेपालको निर्माण क्षेत्र पछिल्लो समय विभिन्न चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ । निर्माण सामग्रीको मूल्यवृद्धि, सडक तथा यातायातमा देखिने अवरोध, प्राकृतिक विपत्ति, आयोजना व्यवस्थापनमा हुने ढिलाइ तथा लागत अनुमान र वास्तविक लागतबीचको अन्तरका कारण निर्माण क्षेत्र प्रभावित भइरहेको छ । घर तथा भवन निर्माण गर्ने ग्राहकका लागि पनि सस्तोमा राम्रो घर बनाउने चाहना र वास्तविक निर्माण लागतबीच सन्तुलन मिलाउनु चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । वी बिल्ड कन्स्ट्रक्सन सर्भिसेजकी संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) सुकीर्ति शर्मासँग घर तथा भवन निर्माण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने विषय, निर्माणको गुणस्तर, लागत व्यवस्थापन, सुरक्षा, निर्माण क्षेत्रमा महिला सहभागिता तथा कम्पनीको कार्यशैलीबारे विकासन्युजका नरेन्द्र विष्टले कुराकानी गरेका छन् ।  वी बिल्ड कन्स्ट्रक्सन सर्भिसेज कस्तो खालको कम्पनी हो ? यसले के-कस्ता काम गर्दै आएको छ ? वी बिल्ड कन्स्ट्रक्सन सर्भिसेज म संस्थापक तथा सीईओ भएर नेतृत्व गरिरहेको महिला नेतृत्वको निर्माण कम्पनी हो । हामीले डिजाइन, इन्टेरियर, कमर्सियल कन्स्ट्रक्सन, बिल्डिङ कन्स्ट्रक्सनलगायतका काम गछौं । हाम्रो मुख्य विशेषता भनेको टर्न-की प्रोजेक्ट हो । अर्थात् ग्राहकले एउटा घर वा भवन निर्माण गर्न चाहनुभयो भने सुरुआती डिजाइनदेखि अन्तिम फिनिसिङसम्मको जिम्मेवारी हामी लिन्छौं । डिजाइन, निर्माण, इलेक्ट्रिकल, प्लम्बिङ, फर्निचर, इन्टेरियरलगायत आवश्यक कामहरू पूरा गरेर अन्तिम अवस्थामा ग्राहकलाई हस्तान्तरण गछौं । ग्राहकले छुट्टाछुट्टै कामका लागि विभिन्न ठाउँमा धाउनुपर्ने अवस्था नहोस् भन्ने हाम्रो उद्देश्य हो । जग्गा हेर्ने चरणदेखि डिजाइन, म्युनिसिपल ड्रइङ, आवश्यक स्वीकृति प्रक्रियादेखि निर्माण र फिनिसिङसम्मको कामलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउँछौं ।  बजारमा तपाईंहरू जस्तै धेरै निर्माण कम्पनी छन् । अरूभन्दा तपाईंको कम्पनी के कुराले फरक छ ? निर्माण क्षेत्रमा अहिले धेरै कम्पनी छन् । तर मैले देखेको मुख्य समस्या समय र लागत व्यवस्थापनमा छ । कतिपय कम्पनीले सुरुमा एउटा लागत अनुमान दिनुहुन्छ, तर आयोजना सम्पन्न हुँदासम्म लागत निकै बढ्छ । त्यस्तै, छ महिनामा काम सक्ने भनिएको आयोजना ८/९ महिनासम्म लम्बिने अवस्था पनि देखिन्छ । हाम्रोमा भने ग्राहकसँग सुरुमै समय, कामको दायरा, सामग्रीको छनोट र लागतबारे स्पष्ट छलफल हुन्छ। हामीले जुन समय तोकेका हुन्छौं, त्यसलाई सकेसम्म कडाइका साथ पालना गर्छौं । कतिपय अवस्थामा तोकिएको समयभन्दा २/४ दिन वा एक हप्ताअघि नै काम सम्पन्न गरेर हस्तान्तरण गर्ने प्रयास हुन्छ । हामी फास्ट–ट्र्याक डेलिभरीमा पनि केन्द्रित छौं । महिला नेतृत्व हुनु एउटा पक्ष हो, तर हाम्रो मुख्य फरक भनेको कामप्रतिको दृष्टिकोण, समय व्यवस्थापन, गुणस्तर र ग्राहकसँगको पारदर्शिता हो । हामीले ग्राहकको बजेटलाई सुरुदेखि नै केन्द्रमा राख्छौं ।  ग्राहकको बजेटअनुसार निर्माण गर्दा कसरी काम गर्नुहुन्छ ? हामीले प्रोजेक्ट लिँदा सबैभन्दा पहिले ग्राहकको बजेट र आवश्यकता बुझ्छौं । त्यसपछि सो बजेटभित्र कसरी राम्रो निर्माण गर्न सकिन्छ भनेर योजना बनाउँछौं । कम बजेट छ भन्दैमा गुणस्तरमा सम्झौता गर्ने होइन । विभिन्न सामग्रीका फरक-फरक ग्रेड हुन्छन् । ग्राहकको आवश्यकता र बजेटअनुसार उपयुक्त सामग्री छनोट गर्न सकिन्छ । तर संरचनाको सुरक्षा, आवश्यक प्राविधिक काम र आधारभूत गुणस्तरमा सम्झौता गर्न हुँदैन । मेरो विचारमा सस्तो र भ्यालु फर मनी फरक कुरा हुन् । सुरुमै सस्तो देखियो भन्दैमा त्यो अन्तिममा पनि सस्तो हुन्छ भन्ने छैन । राम्रो योजना र गुणस्तरीय काम भए ग्राहकले खर्च गरेको प्रत्येक रुपैयाँको उपयोगिता पाउनुपर्छ । हामी त्यही भ्यालु फर मनी निर्माणमा केन्द्रित हुन्छौं । निर्माण क्षेत्रमा महिला हुनु आफैंमा ठूलो चुनौती थियो । निर्माण क्षेत्रमा महिला भएर काम गर्दा कस्ता चुनौती सामना गर्नुपर्‍यो ? चुनौती धेरै थिए । म सिभिल इन्जिनियरिङ पढेर निर्माण क्षेत्रमा आउँदा सुरुमा धेरैजसो पुरुषकै बीचमा काम गर्नुपर्थ्यो । कतिपय अवस्थामा आफूभन्दा कम प्राविधिक शिक्षा प्राप्त गरेका व्यक्तिले पनि महिलाको कुरा नसुन्ने, नटेर्ने अवस्था आयो । तर काम गर्दै जाँदा मेरो दक्षता र प्राविधिक ज्ञान उहाँहरूले बुझ्नुभयो । त्यसपछि अवस्था सहज हुँदै गयो । निर्माण क्षेत्रमा साइट कहिले काठमाडौंमा हुन्छ, कहिले बाहिर । निरन्तर यात्रा गर्नुपर्छ। परिवार र कामबीच सन्तुलन मिलाउन पनि चुनौती हुन्छ । तर चुनौतीसँगै यस क्षेत्रमा धेरै अवसर पनि छन् । मलाई सबैभन्दा ठूलो सन्तुष्टि केमा छ भने म एउटा बाटो बनाइरहेकी छु । मलाई हेरेर अरू महिलाले पनि हामी पनि निर्माण क्षेत्रमा जान सक्छौं भनेर सोच्न सक्नुहुन्छ । महिला केवल सीमित क्षेत्रमा मात्र काम गर्नुपर्छ भन्ने मानसिकता परिवर्तन गर्न निर्माण क्षेत्रजस्तो ठूलो क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता आवश्यक छ । महिलामा रहेको एम्प्याथीले नेतृत्वलाई अझ बलियो बनाउँछ ।  महिलाले निर्माण क्षेत्रमा पुरुषभन्दा राम्रो गर्न सक्छन् भन्नेमा तपाईंको अनुभव के छ ? महिलाले पनि गर्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित गर्नुपर्छ । म आफै सिभिल इन्जिनियरिङ पढ्दा मेरो ब्याचमा करिब ८० जना पुरुष विद्यार्थीमध्ये तीन जना मात्र महिला थियौ‌ं । यसले पनि प्राविधिक शिक्षामा महिलाको सहभागिता कति कम छ भन्ने देखाउँछ । महिलाले म सक्छु भन्ने आत्मविश्वास राख्नुपर्छ । पाइलट, मेकानिकल इन्जिनियरिङ, सिभिल इन्जिनियरिङजस्ता प्राविधिक क्षेत्रमा पनि महिला आउनुपर्छ । मेरो अनुभवमा महिलामा हुने एम्प्याथीले नेतृत्वमा सकारात्मक भूमिका खेल्छ । साइटमा काम गर्ने श्रमिकसँग मेरो राम्रो सम्बन्ध छ । उहाँहरू आफ्ना समस्या पनि खुलेर सुनाउनुहुन्छ । त्यसले टिमलाई बलियो बनाउँछ । महिला हुनु कमजोरी होइन । उल्टै मानिससँग भावनात्मक रूपमा जोडिन सक्ने क्षमता र प्राविधिक दक्षताको सन्तुलनले नेतृत्वलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ । घर बनाउँदा सस्तो कोटेसन होइन, राम्रो योजना बनाउनुपर्छ । घर वा भवन बनाउन चाहने ग्राहकले सबैभन्दा पहिले के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ? ग्राहकहरू प्रायः लागतकेन्द्रित हुनुहुन्छ । ४/५ वटा कोटेसन लिनुहुन्छ र सबैभन्दा सस्तो भएको कम्पनी रोज्ने प्रवृत्ति हुन्छ । तर यो सही तरिका होइन । ग्राहकले कम्पनी छनोट गर्दा उसको प्राविधिक क्षमता, डिजाइनर र इन्जिनियरको दक्षता, लागत अनुमान गर्ने क्षमता, सामग्रीको गुणस्तर र सुपरभिजनको व्यवस्था कस्तो छ भन्ने हेर्नुपर्छ । राम्रो योजना सुरुदेखि नै आवश्यक हुन्छ । इलेक्ट्रिकल, स्यानिटरी, प्लम्बिङ, वाटरप्रुफिङ, एमईपीलगायतका काम सुरुदेखि नै योजनामा समेटिनुपर्छ । कमजोर अनुमान गरेर सुरुमा कम लागत देखाउने र पछि २०/३० प्रतिशत अतिरिक्त लागत थपिने अवस्था आउन सक्छ । त्यसैले सुरुमै राम्रो डिजाइन र राम्रो योजना बनाउनुपर्छ । नत्र डिजाइन फाइनल भएपछि बारम्बार परिवर्तन गर्दा लागत बढ्छ । निर्माण सुरु भएपछि ग्राहकले पनि केही गल्ती गर्छन् भन्नुभयो । कस्तो गल्ती गर्छन् ? डिजाइन फाइनल भएपछि निर्माणको बीचमा बारम्बार परिवर्तन गर्नु ठूलो समस्या हो । पर्खालको ठाउँ परिवर्तन गर्ने, सामग्री बदल्ने, संरचनामा फेरबदल गर्ने जस्ता कामले रि-वर्क हुन्छ । रि-वर्क भएपछि अतिरिक्त सामग्री, श्रम र समय लाग्छ । त्यसले लागत बढाउँछ । त्यसैले मेरो सुझाव हुन्छ, डिजाइनमा सुरुमै पर्याप्त समय दिनूस् । एकपटक डिजाइन फाइनल भएपछि सकेसम्म परिवर्तन नगर्नूस्। निर्माणमा हतार गर्नुभन्दा डिजाइनमा समय दिनु राम्रो हुन्छ । टर्न-की सेवामा ग्राहकले सम्पूर्ण जिम्मेवारी हामीलाई दिन सक्छ ।  तपाईंहरूले निर्माणको कुन चरणसम्म जिम्मेवारी लिनुहुन्छ ? हामी इन्टिग्रेटेड कन्स्ट्रक्सन सर्भिस अर्थात् टर्न-की सेवा दिन्छौं । ग्राहकले हामीलाई आफ्नो आवश्यकता बताउनुभयो भने त्यसपछि डिजाइनदेखि निर्माण सम्पन्न र फिनिसिङसम्मको काम हामी हेर्छौं । म्युनिसिपल ड्रइङदेखि आवश्यक स्वीकृति, घर वा भवन निर्माण, इन्टेरियर, फर्निचर, इलेक्ट्रिकल, एमईपीलगायतका काम पूरा गरेर हस्तान्तरण गर्छौं । अर्थात् ग्राहकले छुट्टाछुट्टै कामको तनाव लिनुपर्दैन । सम्पूर्ण परियोजनाको जिम्मेवारी हामीले लिन्छौं र त्यसैअनुसार सम्झौता गर्छौं । निर्माण लागत बढ्नुका कारण धेरै छन् ।  पछिल्लो समय घर तथा भवन निर्माणको लागत बढिरहेको छ । यसको मुख्य कारण के हो ? एउटा कारण यातायात हो । प्राकृतिक प्रकोपका कारण सडक अवरुद्ध हुँदा निर्माण सामग्रीको ढुवानीमै समस्या आउँछ । यसको प्रत्यक्ष असर लागतमा पर्छ । त्यस्तै स्टिल, सिमेन्टजस्ता निर्माण सामग्रीको मूल्य बढ्दा स्वाभाविक रूपमा निर्माण लागत बढ्छ । त्यसबाहेक डिजाइन परिवर्तन, रि-वर्क र सुरुमै कमजोर लागत अनुमान हुनु पनि महत्त्वपूर्ण कारण हुन् । बिल अफ क्वान्टिटिज अर्थात् बीओक्यू राम्रोसँग तयार भएन भने पछि गएर नयाँ–नयाँ काम थपिँदै जान्छन् । त्यसले लागत बढाउँछ । नगरपालिकाका विभिन्न स्वीकृति, कागजात र निर्माणसम्बन्धी आवश्यक प्रक्रियाले पनि लागतमा प्रभाव पार्न सक्छ । मेरो सुझाव ग्राहकलाई के हो भने, कुल बजेटमा करिब १० प्रतिशत कन्टिन्जेन्सी राख्नूस् । निर्माणमा कहिले के समस्या आउँछ भनेर पहिल्यै भन्न सकिँदैन । त्यसैले केही अतिरिक्त बजेट राख्नु व्यावहारिक हुन्छ । बजेट कम छ भने सजावट पछि गर्नूस्, सुरक्षामा सम्झौता नगर्नूस् ।  कम बजेटमा घर बनाउन सम्भव छ त ? सम्भव छ । सिमेन्ट र स्टिलका विभिन्न ग्रेड हुन्छन् । बजेटअनुसार सामग्री छनोट गर्न सकिन्छ । तर गुणस्तर र संरचनात्मक सुरक्षामा सम्झौता गर्नु हुँदैन । घरमा मस्ट ह्याभ र गुड टु ह्याभ भन्ने कुरा छुट्याउनुपर्छ । संरचनाको सुरक्षा, आवश्यक एमईपी काम र आधारभूत सुरक्षा प्रोटोकल अनिवार्य हुन् ।  बजेट कम छ भने डेकोरेसन पछि गर्न सकिन्छ । आज महँगो सोफा राख्नुभन्दा पहिले घरको संरचना सुरक्षित बनाउनु महत्त्वपूर्ण हो । फिनिसिङ अर्को वर्ष गर्न सकिन्छ, तर संरचनाको सुरक्षा पछि थप्न सकिँदैन । निर्माण सामग्रीको गुणस्तर परीक्षण अनिवार्य छ ।  निर्माण सामग्रीको गुणस्तर कसरी परीक्षण गर्नुहुन्छ ? हामी कङ्क्रिटको क्युब टेस्ट गर्छौं ।  स्टिलको ग्रेड र सर्टिफिकेसन हेर्छौं । एग्रिगेट अर्थात् गिट्टी, बालुवा, सिमेन्टलगायत सामग्रीको गुणस्तर जाँच गर्छौं । मोर्टारको रेसियो पनि प्राविधिक रूपमा हेर्छौं । सामग्रीको सर्टिफिकेट र नेपाल स्ट्यान्डर्डअनुसारको ग्रेड छ कि छैन भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । इलेक्ट्रिकल सामग्रीमा पनि सुरक्षा हेर्नुपर्छ । आगलागीको जोखिम कम गर्ने किसिमका वायर र अन्य सामग्री छनोट गर्नुपर्छ । भवन भनेको केवल ठड्याउने संरचना होइन, सुरक्षित र दीर्घकालीन संरचना हुनुपर्छ । सस्तो निर्माणको वास्तविक लागत पछि देखिन्छ ।  सस्तोमा निर्माण गर्दा दीर्घकालीन जोखिम कत्तिको हुन्छ ? घर ठडिनु मात्र ठूलो कुरा होइन । राम्रो निर्माण भनेको जगदेखि नै राम्रो योजना र गुणस्तर कायम हुनु हो । वाटरप्रुफिङ राम्रो भएन भने छतबाट पानी चुहिन्छ । ड्रेनेज राम्रो भएन भने समस्या आउँछ । प्लम्बिङ कमजोर भयो भने पछि फेरि भत्काएर मर्मत गर्नुपर्छ । क्युरिङ राम्रो भएन भने पनि समस्या आउन सक्छ । भूकम्पीय सुरक्षाका लागि पनि संरचनात्मक पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ । राम्रो सामग्री, सही डिजाइन र प्राविधिक मापदण्डअनुसार निर्माण गरियो भने भवनलाई सुरक्षित बनाउन सकिन्छ । सुरुमा सस्तोमा बनाएको जस्तो देखिए पनि पछि मर्मत, चुहावट, पाइपलाइन, वाटरप्रुफिङलगायतका समस्याले ग्राहकको लागत झन् बढ्न सक्छ । त्यसैले सुरुमा नै राम्रो योजना र गुणस्तरमा लगानी गर्नु दीर्घकालमा सस्तो पर्छ । ग्राहक फिनिसिङमा खर्च गर्न तयार हुन्छन्, डिजाइनमा गर्न चाहँदैनन् ।  अहिले घर बनाउने ग्राहकको मुख्य कमजोरी के देख्नुहुन्छ ? ग्राहकहरू फिनिसिङमा बढी ध्यान दिनुहुन्छ । राम्रो बैठक कोठा, महँगो सोफा, टिभी र सजावटमा खर्च गर्न तयार हुनुहुन्छ । तर सुरुको डिजाइन, इन्जिनियरिङ, टु-डी, थ्री-डी डिजाइन, एमईपी र वर्किङ ड्रइङमा खर्च गर्न चाहनुहुन्न । तर घरको दीर्घकालीन गुणस्तरका लागि सुरुआती डिजाइनमै लगानी गर्नुपर्छ । डिजाइनको लागत खर्च होइन, भविष्यको समस्या घटाउने लगानी हो । कमर्सियल भवनमा सुरक्षा झन् संवेदनशील हुन्छ ।  आवासीय र व्यावसायिक भवन निर्माणमा के फरक हुन्छ ? कमर्सियल भवन झन् संवेदनशील हुन्छ । त्यहाँ मानिसको आवतजावत र व्यवसाय जोडिएको हुन्छ। त्यसैले समयमै निर्माण सम्पन्न गर्नुका साथै फायर सेफ्टी, इलेक्ट्रिकल सेफ्टी, मेकानिकल सेफ्टी, लिफ्ट र अन्य मेसिनरीको सुरक्षा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । बालबालिका प्रयोग गर्ने भवन, अस्पताल वा अन्य सार्वजनिक भवनमा पनि छुट्टाछुट्टै मापदण्ड र आवश्यकताहरू हुन्छन् । मानिस सुरक्षित रूपमा हिँडडुल गर्न सक्ने, आपत्कालीन अवस्थामा बाहिर निस्कन सक्ने, पर्याप्त सर्कुलेसन हुनेलगायतका विषय डिजाइनमै समेट्नुपर्छ । निर्माण क्षेत्रमा आउन चाहने महिलालाई तपाईंको सुझाव के छ ? मेरो पहिलो आग्रह नै कम्फर्ट जोनबाट बाहिर निस्कनूस् भन्ने हो । महिलाहरूले आफूलाई नै सीमित गरिरहेका हुन्छन् । म यो गर्न सक्दिनँ होला भनेर । त्यसो गर्नु हुँदैन । आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्नुपर्छ । प्राविधिक शिक्षा लिनुस्, तालिम लिनुस्, आफूलाई निरन्तर शिक्षित बनाइरहनूस् । आफ्नो दक्षतामा काम गर्नुस् । करिअर र आफ्नो क्षमता यस्तो कुरा हो, जसले जीवनमा सधैं साथ दिन्छ । महिलाले आफ्नो करिअरलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ । आफूलाई पुरुष सहकर्मीभन्दा कम आँक्नु हुँदैन । आफू कुन क्षेत्रमा सक्षम छु भन्ने कुरा काम गरेर मात्र थाहा हुन्छ । त्यसैले प्रयास गर्नुस् । आगामी दिनमा वि बिल्डलाई कसरी अघि बढाउने योजना छ ? अहिले हाम्रो मुख्य उद्देश्य गुणस्तरीय निर्माण, समयमै डेलिभरी र ग्राहकको बजेटको सम्मान गर्ने कम्पनी बन्नु हो । मैले कन्स्ट्रक्सन क्षेत्रमा महिला नेतृत्वको संस्था भएर राम्रो उदाहरण स्थापित गर्न चाहन्छु । अरू महिलाले पनि यो क्षेत्रमा आउन सकून्, नेतृत्व गर्न सकून् र आफूलाई प्रमाणित गर्न सकून् भन्ने चाहना छ । वी बिल्डले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ, हामीले जुन वाचा गर्छौं, त्यही डेलिभर गर्छौं । समयको कुरा होस्, सामग्रीको गुणस्तर होस् वा सुपरभिजन, ग्राहकलाई एउटा वाचा गरेर व्यवहारमा अर्कै गर्ने हुनु हुँदैन । हाम्रो लक्ष्य ‘हामीले जे वाचा गर्छौं, त्यही डेलिभर गर्छौँ’ भन्ने संस्कार निर्माण गर्नु हो ।  अन्त्यमा घर तथा भवन निर्माण गर्न चाहने ग्राहकलाई के भन्न चाहनुहुन्छ ? म ग्राहकहरूलाई एउटै कुरा भन्न चाहन्छु । निर्माण कम्पनी छनोट गर्दा केवल सस्तो मूल्य नहेर्नूस् । कम्पनीको प्राविधिक क्षमता, डिजाइन, सामग्रीको गुणस्तर, सुपरभिजन, समय व्यवस्थापन र विगतको काम हेर्नुस् । वि बिल्ड कन्स्ट्रक्सन सर्भिसेजलाई पनि एकपटक हेर्नूस् । हामी ग्राहकले अपेक्षा गरेकोभन्दा अझ राम्रो काम दिने प्रयास गर्छौं । म आफै साइटमा गएर कामको सुपरभिजन गर्छु । केवल सुपरभाइजरलाई जिम्मा दिएर आफू पन्छिने काम गर्दिनँ । हामी समय, गुणस्तर र बजेटलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्छौं । ग्राहकले खर्च गरेको प्रत्येक पैसाको भ्यालु प्राप्त गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो मान्यता हो । अन्ततः निर्माणमा सबैभन्दा ठूलो कुरा विश्वास हो । हामीले गरेको काम हेर्नूस्, हाम्रो काम गर्ने शैली बुझ्नूस् र त्यसपछि विश्वास गर्नूस् । नेपालमा महिला नेतृत्वमा पनि गुणस्तरीय, समयमै सम्पन्न हुने र ग्राहकको बजेटको सम्मान गर्ने निर्माण कम्पनी सञ्चालन गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गर्ने हाम्रो प्रयास हो ।  

समाजसेवा कुनै पद, संस्था वा औपचारिक जिम्मेवारीले मात्र गरिने काम होइन । कसैलाई परेको दुःखमा आफूले सकेको सहयोग गर्नु पनि समाजसेवा हो भन्ने मान्यता राख्ने रञ्जिता डल्लाकोटी लामो समयदेखि सामाजिक सेवामा सक्रिय छिन् ।धादिङको विकट क्षेत्रमा बालबालिका, दलित, कुमाल तथा चेपाङ समुदायसँग काम गर्दै समाजसेवाको यात्रा सुरु गरेकी डल्लाकोटी अमेरिकामा कार्यरत छिन् । तर, भौगोलिक दूरीले उनको समाजसेवाको यात्रालाई रोकेको छैन । अमेरिकामा रहेर पनि उनले नेपालका विपन्न, असहाय, बिरामी, क्यान्सरपीडित, बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा विभिन्न समस्यामा परेका नागरिकलाई व्यक्तिगत रूपमा सहयोग गर्दै आएकी छन् ।  उनका अनुसार २०२१ यता मात्रै करिब ५०० व्यक्तिलाई व्यक्तिगत रूपमा सहयोग गरिसकेकी छन् । उनी आफूलाई ठूलो रकम दिने व्यक्ति नभई सहयोगको सुरुवात गर्ने व्यक्तिका रूपमा चिनाउन चाहन्छिन् । उनै रञ्जितासँग समाजसेवाको सुरुवात, अमेरिका गएपछि पनि निरन्तरता पाएको सेवा, सहयोगको आवश्यकता पहिचान गर्ने तरिका, समाजसेवामा पारदर्शिता, स्वास्थ्य चेतना, विदेशमा नेपालीले भोग्नुपरेको चुनौतीलगायतका विषयमा विकासन्युजका नरेन्द्र विष्टले कुराकानी गरेका छन् । तपाईं समाजसेवामा कसरी प्रवेश गर्नुभयो ? मेरो जन्मस्थान धादिङको जोगीमारा हो । समाजसेवामा संस्थागत रूपमा लागेको चाहिँ २००९ देखि हो । मलाई कुनै पनि काम गर्न प्रेरणा दिने पहिलो व्यक्ति मेरा बुवा र ममी हुनुहुन्छ ।  म मेरो बुवालाई धेरै सम्झन्छु । म अमेरिका गएपछि बुवाको निधन भयो । उहाँको अन्तिम समयमा म भेट्न पाइनँ । त्यो पीडा अहिले पनि छ । तर मैले समाजसेवामा गरिरहेको कामलाई नै उहाँहरूको संस्कार र शिक्षाको निरन्तरता ठानेकी छु ।  उहाँहरूले सधैं भन्नुहुन्थ्यो नानी, दुःख परेको मान्छे तिमी कहाँ आएर केही सहारा खोज्छ भने तिमीले जे गर्न सक्छौ, त्यो गर । त्यो नै सबैभन्दा ठूलो सेवा हो । त्यही कुरालाई अनुसरण गर्दै मैले समाजसेवाको काम अगाडि बढाएँ । सुरुमा एउटा संस्थामा आबद्ध भएर धादिङ जिल्लाका विभिन्न विकट गाविसमा काम गर्ने अवसर पाएँ । विशेषगरी दलित, कुमाल र चेपाङ समुदायलाई केन्द्रित गरेर काम गरेका थियौं । त्यसमध्ये म कुमाल समुदायसँग बढी नजिक भएँ ।  संस्थागत हिसाबले काम गरे पनि मैले कहिल्यै यसलाई तलब-सुविधाका लागि गरिने कामका रूपमा लिइनँ । जब म कुमाल समुदायमा पुगेँ, त्यहाँका मानिसलाई मैले आफ्नै परिवारजस्तो महसुस गरेँ । त्यहाँका भाइबहिनी र समुदायसँगको सम्बन्ध मेरो लागि अविस्मरणीय बन्यो । धादिङजस्तो काठमाडौंको नजिकै रहेको जिल्लामा पनि स्वास्थ्य र शिक्षाको हिसाबले निकै पछाडि परेको समुदाय रहेछ भन्ने त्यहाँ पुगेपछि मात्रै मैले गहिरो रूपमा महसुस गरेँ। त्यहीँबाट मेरो समाजसेवाको यात्राले एउटा छुट्टै अर्थ पायो ।  तपाईंले सिन्धुलीमा पनि लामो समय काम गर्नुभयो । त्यहाँको अनुभवले तपाईंलाई के सिकायो ? २०१४ बाट एउटा संस्थामा आबद्ध भएर सिन्धुलीमा काम गरेँ । त्यहाँका अत्यन्तै दुर्गम ठाउँमा झन्डै आठ वर्ष बिताएँ । त्यहाँ काम गर्दै गर्दा गाउँका बालबालिका, आमाहरू र समुदायसँग निकै नजिक हुने अवसर पाएँ । सहरमा बसेर हामीले धेरै कुरा अनुमान मात्रै गरेका हुन्छौं । तर दुर्गममा गएर प्रत्यक्ष रूपमा मानिसको जीवन देखेपछि सोच नै परिवर्तन हुँदो रहेछ । कोभिडको समयमा र भूकम्पका बेला पनि संस्थागत रूपमा काम गर्ने अवसर पाएँ । त्यसबाट एउटा कुरा सिकेँ, एउटा संस्था भएर मात्रै होइन, आफू रहुन्जेल, आफ्नो हातखुट्टा चलुन्जेल र आफूले कमाउन्जेल त्यसको केही प्रतिशत दुःखमा परेका मानिसका लागि छुट्याउनुपर्छ ।  २०२१ मा संस्थागत काम छोडेर अमेरिका गएँ । तर अमेरिका पुगेपछि पनि गाउँका बालबालिका, समुदाय र ती मानिसहरू आँखामा झलझली आइरहन्थे । त्यसपछि सोचें, संस्थागत रूपमा हुँदा ठूलो काम गरेको हुन सक्छु । तर व्यक्तिगत रूपमा सानो काम गरे पनि यदि त्यसले कसैको जीवनमा उज्यालो ल्याउँछ भने किन नगर्ने ? कुनै बालबालिकाको अनुहारमा मुस्कान फर्काउन सकिन्छ भने त्यो नै ठूलो कुरा हो भन्ने लाग्यो । त्यसैले आफूले कमाएको केही प्रतिशत नेपालमा आवश्यक परेका मानिसका लागि खर्च गर्न थालेँ ।  एक दशक लामो समाजसेवाको यात्रामा तपाईंलाई सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि के लाग्छ ? पछाडि फर्केर हेर्दा मलाई सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको दुर्गममा रहेका मानिससँग भेट्न पाउनु र उनीहरूको आर्थिक, सामाजिक तथा स्वास्थ्य अवस्था बुझ्न पाउनु हो । उनीहरूको जीवन नजिकबाट नदेखेको भए सायद म अहिले जसरी काम गरिरहेकी छु । त्यसरी गर्न सक्दिनथेँ । मैले संस्थागत रूपमा भूकम्प र कोभिडको समयमा काम गरेँ । व्यक्तिगत रूपमा पनि धेरै काम गरेँ । कतिपय अवस्थामा संस्थाले कभर गर्न नसकेका समुदायका आवाज र आवश्यकता व्यक्तिगत रूपमा सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेँ। त्यसमा मलाई निकै सन्तुष्टि छ । विशेषगरी बालबालिका र वृद्ध आमाबुवातर्फ मेरो बढी ध्यान हुन्छ । तर मेरो सहयोग कुनै एउटा उमेर, जात वा समूहमा मात्र सीमित छैन । जो व्यक्ति अत्यन्तै अप्ठ्यारोमा छ, जसलाई तत्काल सहयोग आवश्यक छ, उसलाई सकेसम्म सहयोग गर्ने प्रयास गर्छु ।  तपाईंले विशेषगरी कुन क्षेत्रमा सहयोग गर्दै आउनुभएको छ ? बालबालिकाका लागि शैक्षिक सामग्री सहयोग गर्दै आएकी छु । विभिन्न विद्यालयमा कापी, कलम, किताब, ब्यागलगायत सामग्री व्यक्तिगत रूपमा सहयोग गरेकी छु । क्यान्सरपीडित बालबालिकालाई पनि सहयोग गरेकी छु । स्याङ्जाका एक क्यान्सरपीडित बालकका लागि साथीहरूसँग छलफल गरेर रकम जुटाएर सहयोग गरेँ । दृष्टिविहीन दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीका लागि पनि काम गरेकी छु । उनीहरूमध्ये धेरैमा राम्रो कला हुन्छ । गीत गाउने क्षमता हुन्छ । तर त्यसलाई आम्दानीको माध्यम बनाउन आवश्यक वातावरण र सामग्री नहुन सक्छ । त्यसैले कसैलाई मोबाइल, कसैलाई साउन्ड स्पिकरलगायत सामग्री उपलब्ध गराएर उनीहरूको क्षमता प्रयोग गर्न सहयोग गरेकी छु । त्यस्तै, विभिन्न बिरामीको उपचार तथा अप्रेसनका लागि सहयोग गरेको छु । रुकुम पश्चिममा शान्ति नेपाल भन्ने संस्था र गाउँपालिकासँग समन्वय गरेर पाठेघर खसेका महिलाहरूको स्क्रिनिङ तथा उपचारका लागि रिफर गर्ने काममा पनि सहयोग गरेँ । २०२१ यता व्यक्तिगत रूपमा गरेको सहयोगको संख्या करिब ५०० जनासम्म छ । तपाईंले सहयोगको सुरुवात गरेर अरूलाई पनि सहयोगका लागि प्रेरित गर्ने कुरा पनि गर्नुभयो । कुनै उदाहरण छ कि ? म आफूलाई ठूलो रकम दिने व्यक्ति मान्दिनँ । मेरो सोच के हो भने मैले सुरुवात गरिदिएँ भने अरू हात पनि जोडिन सक्छन् । केही समयअघि एकजना बहिनीलाई करिब २५ लाख रुपैयाँ उपचारका लागि आवश्यक रहेछ । उहाँसँग पैसा नभएर निकै समस्यामा हुनुहुन्थ्यो । मैले व्यक्तिगत रूपमा धेरै दिन सक्ने अवस्था थिएन। तर ५० हजार रुपैयाँबाट सहयोग सुरु गरिदिएँ । मैले ५० हजार दिएको देखेपछि अरू मानिसले पनि सहयोग गर्न थाले ।  अन्ततः उहाँको उपचार भयो । त्यसैले म आफूलाई सुरुवात गरिदिने मान्छे भन्न रुचाउँछु । सबै कुरा म एक्लैले गर्न सक्दिनँ । तर मैले सुरु गरेपछि अरूले पनि उसले सहयोग गरेछ, हामीले पनि गरौं भनेर हात बढाए भने कसैको जीवनमा परिवर्तन आउन सक्छ । भोटेकोसी बाढीपछि प्रभावितका लागि तपाईंले के सहयोग गर्नुभयो ? प्रत्यक्षारूपमा भोटेकोसीका प्रभावित व्यक्तिलाई मैले सहयोग गर्न सकेकी छैन ।  मेरो इच्छा थियो, तर परिस्थितिले साथ दिएन । सरकारको सम्बन्धित मन्त्रालयको कोषमा भने मैले केही रकम सहयोग गरेँ । मेरो घर धादिङको गजुरीमा पनि भएकाले बाढी प्रभावित क्षेत्र नजिकै पर्छ । त्यहाँ बाढीपछि अलपत्र परेका, गाडी रोकिएर बसेका मानिसलाई खाना खुवाउन स्थानीय भाइबहिनीहरूले अभियान चलाउनुभएको थियो । त्यसमा मैले पनि रकम सहयोग गरेँ । उहाँहरूले करिब तीन दिनसम्म मानिसलाई खाना खुवाउनुभयो। खाना खुवाएर बाँकी रहेको रकम फेरि सरकारी कोषमा जम्मा गरिदिनुभयो । डाइरेक्ट रूपमा प्रभावित परिवारमा पुगेर सहयोग गर्न चाहन्थेँ। तर म पनि बाहिरबाट भर्खरै आएकी थिएँ । धेरै कुरा मिलाउन सकिनँ । पहिला काम गरेको संस्थासँग पनि कुरा गरेकी थिएँ । उहाँहरूले सम्भव भए १८ महिनासम्म रेस्पोन्समा बसेर काम गर्न सक्ने कुरा गर्नुभएको थियो। तर त्यो सम्भव भएन । त्यसैले भोटेकोसीका प्रभावितलाई मेरो सहयोग अप्रत्यक्ष रूपमा भयो ।  तपाईंले सहयोग गरेपछि व्यक्तिको जीवनमा आएको परिवर्तनलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ? करिब ९० प्रतिशत अवस्थामा सहयोगको परिणाम राम्रो देखेकी छु । १० प्रतिशतमा भने कहिलेकाहीँ मानिसले भावनात्मक रूपमा झुक्याउने अवस्था पनि हुँदो रहेछ । म विदेशमा बस्ने भएकाले कहिलेकाहीँ मानिसको कुरा सुनेर भावुक भएर सहयोग गर्ने अवस्था आएको छ । अहिलेसम्म दुईजना व्यक्तिलाई त्यही किसिमले बढी भावुक भएर सहयोग गरेँ कि जस्तो लाग्छ । त्यसबाट पनि सिकेकी छु । तर उपचार गरेका धेरै बालबालिका अहिले राम्रो भएका खबर आउँछन् । एकजना दिदीको उपचारमा सहयोग गरेकी थिएँ । अहिले उहाँ दुईवटा बच्चाको आमा हुनुहुन्छ र आफ्नै व्यवसाय सुरु गरेर काम गरेर खानुभएको छ । उहाँले कहिलेकाहीँ म्यासेज गरेर तपाईंले गर्दा म अहिले यस्तो हुन सकेँ भन्नुहुन्छ । त्यस्तो खबर सुन्दा निकै खुसी लाग्छ । तर म सहयोग गरेका व्यक्तिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध कायम राख्न खोज्दिनँ । मैले सहयोग गरेको कुनै स्वार्थका लागि होइन । मैले मनले गरेको हो । त्यसैले उनीहरूबाट कुनै फाइदा लिनुपर्ने छैन । तर उनीहरूले खोज्दै म्यासेज गर्नुभयो भने अप्रत्यक्ष रूपमा उहाँहरूको अवस्था बुझिरहेकी हुन्छु ।  पीडित र वास्तविक सहयोग आवश्यक परेको व्यक्तिलाई कसरी पहिचान गर्नुहुन्छ ? धेरै नागरिकले मलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा म्यासेज र फोन गर्नुहुन्छ । तर कसैले आफ्नो समस्या बताउँदैमा मैले तुरुन्तै म सहयोग गर्छु भन्दिनँ । मेरो नेपालमा ठूलो सञ्जाल छ । विभिन्न व्यक्तिमार्फत वास्तविक आर्थिक अवस्था, पीडित हो कि होइन भन्ने कुरा बुझ्ने र विश्लेषण गर्ने गर्छु ।  त्यसपछि मात्रै सहयोग गर्ने निर्णय गर्छु । अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा सहयोग सकेसम्म अरूको हातमा पठाउँदिनँ । वास्तविक पीडितलाई नै सहयोग गर्छु । सहयोग पुगेको छ कि छैन भनेर पनि सम्बन्धित व्यक्तिलाई नै बोल्न लगाएर बुझ्छु ।  कस्ता बिरामी वा पीडितलाई सहयोग गर्ने भनेर कुनै निश्चित मापदण्ड छ ? मैले आफै खोज्दै गएर सहयोग गर्ने होइन । विभिन्न व्यक्तिमार्फत यो मान्छे पीडित छ, असहाय छ, सहयोग गरिदिनुस् भनेर मानिसहरू मकहाँ आउँछन् । त्यसपछि उहाँहरूको अवस्था हेर्छु । यही रोग, यही उमेर वा यही समुदाय भनेर सीमा तोकेको छैन । कतिपय लडेर टाउको फुटेका व्यक्ति छन् । कतिपय क्यान्सरपीडित छन् । घाउ भएर उपचार गर्न नसकेका व्यक्तिहरू पनि छन् । राज्यले पनि सबै नागरिकको आवश्यकता एकैपटक पूरा गर्न सकिरहेको हुँदैन । एउटा व्यक्तिले कति नै गर्न सक्छ र ? तर मेरो सम्पर्कमा आएको व्यक्ति सकेसम्म असहाय नरहोस् भन्ने मेरो प्रयास हुन्छ । थोरै होस् वा धेरै, आफूले सकेको सहयोग गर्ने प्रयास गर्छु ।  विदेशमा बसेर आफ्नै देशका नागरिकलाई सहयोग गर्नु चुनौती हो कि अवसर ? म यसलाई चुनौतीभन्दा अवसरका रूपमा हेर्छु । किनभने विदेशमा बसेर पनि आफ्ना नागरिकलाई सहयोग गर्न पाउनु मेरो भाग्य हो । मातृभूमिमा जन्मिएको मान्छेले टाढा बसेर पनि आफ्ना मान्छेका लागि केही गर्न पाउनु ठूलो कुरा हो। त्यसैले मलाई यो चुनौती होइन, अवसर हो जस्तो लाग्छ । तपाईं एक्लैले सहयोग गर्नुहुन्छ कि अरूको पनि साथ हुन्छ ? मुख्य रूपमा म एक्लैले गर्छु । कुनै संस्था वा निश्चित व्यक्ति यसमा आबद्ध हुनुहुन्न । कहिलेकाहीँ साथीहरूलाई कुनै समस्याबारे सुनाउँछु ।  यस्तो समस्या रहेछ, यसरी सहयोग गर्दा कस्तो होला ? भनेर सोध्छु । साथीहरूले तपाईंमार्फत यति डलर दिइदिनुस् , भन्नुहुन्छ । त्यस्तो अवस्थामा उहाँहरूको रकम पनि सम्बन्धित व्यक्तिलाई पु¥याइदिन्छु । तर नियमित रूपमा सहयोग गर्ने कुनै संस्था वा व्यक्ति छैन ।  समाजसेवाका नाममा पारदर्शिता नहुने र अरूको भावनाबाट फाइदा उठाउने प्रवृत्तिलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ? सबैले पारदर्शिता गर्न खोजेको हुन्छ । तर कहिलेकाहीँ प्राविधिक समस्या पनि आउँछ । उदाहरणका लागि १०/२० हजारको बिल हराउन सक्छ । काम गरेको हो, पैसा दिएको हो, सामान ल्याएको हो, तर प्रमाण राख्न नसक्दा खायो, गर्‍यो भन्ने आरोप आउन सक्छ । तर कतिपय मानिस भने अरूको भावनालाई नै प्रयोग गरेर पैसा कमाउने नियतमा हुन्छन् । त्यस्तो प्रवृत्ति हुनु हुँदैन । कसैको दुःख र भावनालाई बेचेर धनी बन्नु हुँदैन भन्ने मेरो मान्यता हो ।  त्यसैले सकेसम्म स्वच्छ भएर बाँच्न र मर्न सकियो भने आत्मसन्तुष्टि हुन्छ । अरूको भावनामा खेलेर पैसा कमाउनुको अर्थ छैन ।  नेपालको प्रमुख सामाजिक समस्या के हो जस्तो लाग्छ ? नेपालको सामाजिक समस्या यही हो भनेर एउटै शब्दमा भन्न गाह्रो छ । भूगोलअनुसार समस्या फरक छ । दुर्गम गाउँको समस्या अर्कै हुन्छ । सहरमा बस्नेको समस्या अर्कै हुन्छ । कतै बिजुलीको समस्या होला, कतै शिक्षा र स्वास्थ्यको । सहरका मानिसले गाउँलाई पनि सहरजस्तै सोचिदिनुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता छ । तर शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक र पूर्वाधारका क्षेत्रमा सुधार भएको छ । साक्षरता दर पनि पहिलेको तुलनामा निकै बढेको छ । पहिला एक/दुई ठाउँमा मात्र विद्यालय पुगेर एसईई दिनुपर्ने अवस्था थियो भने अहिले आफ्नै ठाउँमा परीक्षा दिन सकिने अवस्था बनेको छ । डिग्री अध्ययन गर्ने अवसर पनि बढेको छ । हामीले नेपाललाई अन्य देशसँग मात्र तुलना गरेर हुँदैन । हाम्रो भौगोलिक अवस्था फरक छ । सामाजिक र भौतिक संरचना पनि फरक छन् । त्यसैले हाम्रो अवस्थालाई हेरेर क्रमशः सुधार गर्दै जानुपर्छ ।  स्वास्थ्य क्षेत्रमा अझै के सुधार आवश्यक देख्नुहुन्छ ? मैले सबैभन्दा बढी समस्या स्वास्थ्य क्षेत्रमा देखेकी छु । पहिला कतिपय ठाउँमा सिटामोलसमेत पाइँदैनथ्यो । अहिले त्यो अवस्था धेरै सुधार भएको छ । बाटोघाटो, बिजुली, सूचना र पूर्वाधार पनि विकास भएको छ । तर कतिपय ठाउँमा स्वास्थ्यचौकी भएर पनि समयमा चेकअप नहुने अवस्था छ । समयमै चेकअप गरियो भने शरीरमा के भइरहेको छ भन्ने थाहा पाउन सकिन्छ । ठूलो समस्या सानोमै पहिचान गरेर नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । अझै पनि स्वास्थ्य चेतनाको कमी छ । धेरै मानिसलाई एकैपटक ठूलो रोग लागेपछि मात्रै अस्पताल जाने बानी छ । स्रोत र साधन हुँदाहुँदै पनि त्यसको सदुपयोग गर्ने चेतना पर्याप्त छैन । यसमा सुधार गर्न आवश्यक छ । कमाएको पैसा सबै खर्च गर्नुभन्दा स्वास्थ्यका लागि केही बचत गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । उदाहरणका लागि १०० रुपैयाँ कमाउँदा १० रुपैयाँ उपचारका लागि छुट्याएर बचत गर्न सकियो भने पनि भविष्यमा राहत मिल्न सक्छ । अमेरिकामा बसेर तपाईंले कस्ता चुनौती भोग्नुभयो ? विदेश जानेबित्तिकै सबै कुरा सजिलो हुँदैन । कुनै पनि देशमा गएपछि धेरै कुरा शून्यबाट सुरु गर्नुपर्छ । सबैभन्दा ठूलो चुनौती काम हो । नेपालमा आफूले पढेको वा सिकेको क्षेत्रमा काम गर्छु भन्ने सोच हुन्छ । तर विदेशमा त्यही काम पाउन गाह्रो हुन सक्छ । कामको आवश्यकता अनुसार जुनसुकै काम गर्नुपर्ने हुन्छ । तर विदेशमा एउटा कुरा सिक्न सकिन्छ- कामको महत्त्व र सम्मान । कुनै काम सानो-ठूलो हुँदैन ।  मैले पनि सुरुमा अमेजनमा काम गरेँ । त्यहाँ एटीएस अर्थात् डेलिभरीतर्फ ड्राइभरहरू सामान लिन आउँदा सामान दिने, लाइसेन्स स्क्यान गर्ने, उनीहरूले ल्याएका सामान रिसिभ गर्ने र स्टोर गर्ने काम गरे । नेपालमा हुँदा कुर्सीमा बसेर ल्यापटप चलाएर काम गर्ने बानी थियो भने विदेशमा दौडेर, कुदेर काम गर्नुपर्‍यो । अहिले अमेरिकामा फेन्सी स्टोरको सानो व्यवसाय पनि गरिरहेकी छु । हाम्रो परिवार पनि अमेरिकामै बस्छ । विदेशमा काम गर्दा समयको महत्त्व कस्तो हुन्छ ? अमेरिकामा स्टेटअनुसार प्रतिघण्टाका हिसाबले पारिश्रमिक निर्धारण हुन्छ । समयको एकदमै ठूलो महत्त्व हुन्छ । पाँच मिनेट ढिला पुग्दा पनि तलब काटिन सक्छ । छिटो पुगेर काम गरियो भने त्यसअनुसार पारिश्रमिक पनि हुन्छ । नेपालमा जस्तो आज अलि ढिला भयो भनेर सजिलै चल्ने अवस्था हुँदैन । समय र कामप्रतिको जिम्मेवारी निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।  अहिले धेरै युवा विदेश जान चाहन्छन् । उनीहरूलाई तपाईंको सुझाव के छ ? नेपालमा पनि अवसर नभएका होइनन् । अवसर छन् । तर हामीले दीर्घकालीन रूपमा ती अवसरलाई विकास गर्न सकेका छैनौं । विदेश भनेपछि अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया कल्पना गरिन्छ । गएपछि धेरै पैसा हुन्छ भन्ने सोच हुन्छ । तर वास्तविकता त्यस्तो मात्र होइन । विदेश गएपछि पनि काम गर्नुपर्छ। दुःख गर्नुपर्छ । मेहनत गर्नुपर्छ ।  धेरै बचत नहुन पनि सक्छ । कमाएको पैसाबाट सरकारलाई कर तिर्नुपर्छ । काम चाहिँ जस्तोसुकै गर्नुपर्ने हुन सक्छ । तर सकेसम्म नेपालमै लगानी गर्नुपर्छ । उद्योग-कलकारखाना खोल्नुपर्छ । आफूले पनि काम गर्ने र अरूलाई पनि रोजगारी दिने वातावरण बनाउनुपर्छ । विदेश जाने निर्णय व्यक्तिगत आवश्यकता र परिस्थितिअनुसार हुन सक्छ । तर विदेश नै सबै समस्याको समाधान हो भन्ने सोच राख्नु हुँदैन । नेपालमै अवसर सिर्जना गर्न सकियो भने आफ्नो देशमा बसेर पनि राम्रो गर्न सकिन्छ । अन्त्यमा तपाईंको समाजसेवाको यात्राको मूल उद्देश्य के हो ? मेरो मूल उद्देश्य ठूलो काम गरेको देखाउनु होइन । कसैलाई परेको दुःखमा आफूले सकेको सहयोग गर्नु हो । मसँग धेरै धनसम्पत्ति छैन । मन ठूलो छ, तर म सम्पन्न व्यक्ति होइन। त्यसैले म ठूलो रकम दिएर सबै समस्या समाधान गर्न सक्दिनँ । तर जहाँ एकदमै गाह्रो परेको छ, त्यहाँबाट सहयोगको सुरुवात गर्न सक्छु । मलाई विश्वास छ, एउटा व्यक्तिले सुरु गरेको सानो सहयोगले अरू धेरै हात जोड्न सक्छ । कसैको उपचार हुन सक्छ, कुनै बालबालिकाको पढाइ अघि बढ्न सक्छ, कुनै आमाको जीवन बच्न सक्छ । त्यसैले मैले आफूलाई समाजसेवीभन्दा पनि आवश्यक परेको ठाउँमा सहयोगको सुरुवात गर्ने मान्छेका रूपमा हेर्छु । मानिसले अन्ततः आफूसँग भएको केही पनि लिएर जाँदैन । त्यसैले आफूले बाँचुन्जेल सकेको राम्रो काम गर्न सकियो भने त्यही नै सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो ।