विश्व

काठमाडौं । भारतीय घरपरिवारसँग ठूलो मात्रामा सुन सञ्चित छ । गत वर्ष अक्टोबरमा मोर्गन स्ट्यान्लीले सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनअनुसार उनीहरूसँग ३४ हजार टनभन्दा बढी सुन छ र कोटाक महिन्द्रा बैंकले यसको मूल्य करिब ५ ट्रिलियन डलर आँकलन गरेको छ । यही विशाल सञ्चिति अहिले भारतमा सबैभन्दा छिटो बढिरहेको ऋण क्षेत्रमध्ये एकलाई अघि बढाइरहेको छ । अन्य उपभोक्ता ऋणहरू सुस्ताउँदा सुन धितो ऋण तीव्र रूपमा बढेको छ । यसको पछाडि असुरक्षित ऋणमा कडाइ गरिएको बैंकिङ नियम, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्यमा तीव्र वृद्धि, पहुँचमा सुधार र सम्भवतः घरपरिवारमा बढ्दो आर्थिक दबाबजस्ता कारण छन् । श्रीपद जाधवका अनुसार भारतीय घरपरिवारको करिब ९० प्रतिशत सुन अझै प्रयोगविहीन अवस्थामा छ । तर अब सुन धितो ऋणले खुद्रा ऋण बजारको संरचना नै परिवर्तन गर्न थालेको छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताहरूलाई पनि आकर्षित गरिरहेको छ । विश्वव्यापी निजी इक्विटी कम्पनी बेन क्यापिटलले सुन धितो ऋण क्षेत्रमा ठूलो लगानी गर्ने योजना बनाएको छ । उसले भारतको दोस्रो ठूलो सुन ऋण प्रदायक मनप्पुरम फाइनान्समा ४१.७ प्रतिशतसम्म हिस्सेदारी किन्ने तयारी गरेको छ । गत महिना रिसर्भ बैंक अफ इन्डियाले स्वीकृति दिएको यो सम्झौताले परम्परागत तर कम प्रयोग भएको सम्पत्तिमा अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताहरूले अवसर देखिरहेको जनाउँछ। गत डिसेम्बरमा जापानी वित्तीय दिग्गज एमयूएफजीले भारतीय गैर–बैंकिङ वित्तीय संस्था श्रीराम फाइनान्समा २० प्रतिशत हिस्सेदारी किन्ने घोषणा गरेको थियो, जसले सुन धितो ऋणलाई अझ विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ । केन्द्रीय बैंकको तथ्यांकअनुसार एक वर्षमै सुन धितो ऋण दोब्बरभन्दा बढी बढेर जनवरीमा ४ ट्रिलियन रुपैयाँ पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्ष १.७५ ट्रिलियन रुपैयाँ थियो । अहिले यो घर र सवारीसाधन ऋणपछि सबैभन्दा ठूलो खुद्रा ऋण खण्ड बनेको छ र सबैभन्दा छिटो बढ्ने श्रेणी पनि हो । क्यानाडाको अल्पाइन माक्रोका उदीयमान बजार रणनीतिकार यान वाङका अनुसार भारतमा सुन ऋणको वास्तविक आकार करिब १४ ट्रिलियन रुपैयाँ हुन सक्छ । उनले भने अनुसार केन्द्रीय बैंकको तथ्यांकले सबै प्रकारका ऋण समेट्दैन । म्याकक्युरीको प्रतिवेदन अनुसार गैर(बैंकिङ वित्तीय कम्पनीहरू (एनबीएफसी) ले सुन ऋणको करिब ४५–५० प्रतिशत हिस्सा ओगटेका छन्, जुन केन्द्रीय बैंकको तथ्यांकमा समावेश हुँदैन । सुनतर्फ आकर्षण किन बढ्यो ? २०२३ को अन्त्यमा केन्द्रीय बैंकले असुरक्षित ऋणमा कडाइ गरेपछि साना व्यवसायीहरूका लागि यस्तो ऋण पाउन कठिन भएको हाना लुच्निकाभा–शोर्शले बताइन् । उनका अनुसार व्यक्तिगत ऋणको वृद्धिदर ३० प्रतिशतबाट घटेर १२.२ प्रतिशतमा झरेको छ । त्यही समयमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य तीव्र रूपमा बढेको छ । २०२४ यता सुनको मूल्य १४० प्रतिशतभन्दा बढी बढेर प्रति औंस ५००० डलर नाघेको छ र यस वर्ष धेरै रेकर्ड बनाएको छ । सुनको मूल्य बढ्दा उही परिमाणको सुनबाट बढी ऋण लिन सकिने भएकाले यो अझ आकर्षक बनेको हो । पहिले दक्षिण भारत र अर्धसहरी क्षेत्रमा बढी लोकप्रिय रहेको सुन ऋण अहिले देशभर फैलिएको छ । मध्यम वर्गदेखि उच्च आय भएका सहरका मानिसहरूले पनि तत्काल आवश्यक खर्च पूरा गर्न सुन धितो ऋण लिन थालेका छन् । यसको सबैभन्दा ठूलो फाइदा मनप्पुरम फाइनान्स र अग्रणी कम्पनी मुठोट फाइनान्सले उठाएका छन् । पछिल्लो एक वर्षमा यी कम्पनीहरूको सेयर मूल्य क्रमशः २४ प्रतिशत र ४७ प्रतिशतले बढेको छ । श्रेय शिवानीका अनुसार धेरै एनबीएफसीहरूले ग्राहकले शाखामा प्रवेश गरेको एक घण्टाभित्रै ऋण उपलब्ध गराउन सक्छन् । राम्रो गुणस्तरको सुन भएमा कम क्रेडिट स्कोर भएका व्यक्तिले पनि कम ब्याजदरमा ऋण पाउन सक्छन् । यद्यपि यसले केही चिन्ता पनि बढाएको छ । परम्परागत क्रेडिट मूल्यांकनलाई बेवास्ता गरेर तीव्र रूपमा बढिरहेको यस्तो ऋणले अर्थतन्त्रमा दबाब रहेको संकेत गर्न सक्छ । म्याकक्युरीको प्रतिवेदनले पनि मानिसहरू आर्थिक रूपमा दबाबमा परिरहेका छन् र आम्दानी खर्चसँग तालमेल गर्न नसकिरहेको अवस्थालाई यस वृद्धिको कारण मानेको छ । तर श्रिपद जाधवका अनुसार सुन ऋणको वृद्धि ‘आर्थिक परिपक्वताको संकेत’ पनि हो, किनकि मानिसहरूले आफ्नो बहुमूल्य सम्पत्तिलाई प्रयोगमा ल्याएर सजिलो, छिटो र सस्तो ऋण सुविधा उपयोग गरिरहेका छन् ।

काठमाडौं । इरानले हर्मुज जलडमरूमध्य (स्ट्रेट अफ होर्मुज) मा गरेको ‘डी फ्याक्टो’ (अघोषित) नाकाबन्दीले इतिहासकै गम्भीर विश्वव्यापी तेल आपूर्ति अवरोधको डर पैदा गरेको छ, जबकि मध्यपूर्वको द्वन्द्व तेस्रो हप्तामा प्रवेश गरेको छ । द्वन्द्व सुरु हुनुअघि दैनिक १०० भन्दा बढी जहाजहरू आवतजावत गर्ने यस मार्गमा फेब्रुअरी २८ मा युद्ध सुरु भएदेखि हालसम्म मात्र २१ वटा ट्याङ्करहरूले यात्रा गरेका छन् । एस एण्ड पी ग्लोबल मार्केट इन्टेलिजेन्सका अनुसार यो नाकाबन्दीले ढुवानी यातायातलाई नगण्य (थोरै मात्र) बनाएको छ । धेरैजसो जहाजहरू हर्मुज बाहिरै रोकिएका देखिन्छन् भने खाडीका जहाजहरूमा हजारौं नाविकहरू अलपत्र परेका छन् । कतिपयले वैकल्पिक बन्दरगाहहरूमा छरिने विकल्पहरू पनि खोजिरहेका छन् । सामुद्रिक गुप्तचर संस्था ‘विन्डवार्ड’को आइतबारको प्रतिवेदन अनुसार ओमानको खाडीमा करिब ४०० जहाजहरू सञ्चालनमा देखिएका थिए, जहाँ चेकपोइन्ट नजिक जहाजहरूको ठूलो लाइन पर्खिरहेको थियो । छनोटपूर्ण अनुमति र सुरक्षित यात्रा इरानले जलडमरूमध्यमा कडा नियन्त्रण कायम राखे तापनि केही थोरै संख्यामा अन्य जहाजहरूले विभिन्न परिस्थितिमा सो मार्ग पार गरेका छन् । सामुद्रिक विश्लेषकहरूका अनुसार यसले तेहरानले वार्तामार्फत केही गैर–इरानी तेल कार्गोहरूलाई छनोटपूर्ण रूपमा सुरक्षित यात्राको अनुमति दिइरहेको बुझिन्छ । युद्ध सुरु भएदेखि यो महत्त्वपूर्ण ऊर्जा मार्ग प्रयोग गर्ने केही देशहरूको अवस्था यस्तो छ : चीन तेहरानले चीनसँग सम्बन्धित जहाजहरूलाई लक्षित गर्नबाट धेरै हदसम्म जोगिएको छ । विन्डवार्डका अनुसार खाडीमा सञ्चालित दर्जनौं जहाजहरूले आफ्नो अटोमेटिक आइडेन्टिफिकेसन सिस्टम (एआईएस)मार्फत गन्तव्य प्रसारण गर्दा चिनियाँ स्वामित्व वा चालक दलको उपस्थिति उल्लेख गरेका थिए । विन्डवार्डका विश्लेषकहरूले गत हप्ताको प्रतिवेदनमा भनेका छन्, ‘यो ढाँचाले अनौपचारिक पहुँच फिल्टरको सम्भावनालाई संकेत गर्दछ, जहाँ चिनियाँ स्वामित्व वा चालक दल भएको संकेत गर्ने जहाजहरूले तटस्थता देखाउन वा वर्तमान द्वन्द्वमा निशाना बन्नबाट बच्न खोजिरहेका हुन सक्छन् ।’ बेइजिङले कच्चा तेल र कतारी तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) वाहकहरूलाई जलडमरूमध्यबाट जान दिन इरानसँग वार्ता गरिरहेको बताइएको छ । युद्ध सुरु भएदेखि इरानले चीनलाई लाखौं ब्यारेल कच्चा तेल पठाउन जारी राखेको छ । लोयड्स लिस्ट इन्टेलिजेन्सका अनुसार मार्च १ देखि १५ सम्म चीनसँग सम्बन्धित जम्मा ११ वटा जहाजहरू हर्मुज जलडमरूमध्य भएर गएका थिए, जसमा अधिकांश सामान्य कार्गो जहाजहरू थिए । यसै महिनाको सुरुमा चिनियाँ सरकारी स्वामित्वको ‘कोस्को शिपिङ’ले मध्यपूर्वका बन्दरगाहहरूका लागि सबै नयाँ बुकिङहरू स्थगित गरेको थियो । यति हुँदाहुँदै पनि चिनियाँ सम्बद्धता देखाउँदैमा सधैं सुरक्षित यात्राको ग्यारेन्टी भने हुँदैन । मार्च १२ मा ‘चिनियाँ मालिक’ भनी प्रसारण गरिरहेको एउटा चिनियाँ स्वामित्वको जहाज संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) को जेबेल अलीतर्फ जाँदै गर्दा छर्राले लागेर क्षतिग्रस्त भएको थियो । ग्रीस एथेन्सस्थित डायनाकम ट्याङ्कर्स म्यानेजमेन्टद्वारा सञ्चालित ग्रीक जहाज मालिकहरू यो मार्ग परीक्षण गर्ने पहिलो मुख्यधारका अपरेटरहरूमध्ये परेका छन् । डायनाकमद्वारा व्यवस्थित लाइबेरियाको झण्डा भएको ‘सेनलोङ’ ट्याङ्करले मार्च ८ को आसपास जलडमरूमध्य पार गरेको थियो, जसले करिब १० लाख ब्यारेल साउदी कच्चा तेल मुम्बई पुर्‍याएको थियो । भारत भारतीय विदेश मन्त्री एस। जयशंकरले तेहरानसँगको प्रत्यक्ष वार्तालाई फलदायी भनी वर्णन गरेका छन् । उनले फाइनान्सियल टाइम्सलाई भने, ‘म अहिले उनीहरूसँग कुरा गरिरहेको छु र मेरो कुराकानीले केही नतिजाहरू दिएको छ ।’ भारतीय ढुवानी निगम अन्तर्गत एलपीजी बोकेका दुईवटा भारतीय जहाजहरूलाई पनि आवतजावत गर्न अनुमति दिइएको थियो । यद्यपि कच्चा तेल र ग्यास बोकेका करिब २२ वटा जहाजहरू अझै पनि सुरक्षित यात्राको पर्खाइमा जलडमरूमध्यमा लङ्गर हालेर बसिरहेका छन् ।  पाकिस्तान र टर्की सोमबार मात्रै अबु धाबीबाट कच्चा तेल बोकेको पाकिस्तानको झण्डा भएको ‘एफ्राम्याक्स’ ट्याङ्कर आफ्नो स्थान प्रसारण गर्दै सो मार्ग पार गर्ने पहिलो प्रमाणित गैर–इरानी कार्गो जहाज बनेको छ । टर्कीका अधिकारीहरूले पनि इरानी बन्दरगाहमा रोकिएपछि एउटा टर्कीको स्वामित्वको जहाजलाई यात्रा अनुमति दिइएको पुष्टि गरेका छन्, तर अन्य १४ वटा टर्कीका जहाजहरू अझै अनुमतिको पर्खाइमा छन् । ‘अनियमित’ आक्रमण र मार्ग परिवर्तन तेहरानले जहाजहरूमा छिटपुट आक्रमण जारी राखेका कारण हर्मुज जलडमरूमध्य विश्वव्यापी ऊर्जा प्रवाहका लागि प्रभावकारी रूपमा बन्द नै रहेको छ । विश्लेषकहरूका अनुसार खाडीमा जहाजहरूमा भएका आक्रमणहरू ‘अनियमित’ देखिएका छन् र यसमा कुनै निश्चित ढाँचा छैन । यसको उद्देश्य कुनै खास देश वा जहाजको प्रकारलाई लक्षित गर्नु भन्दा पनि अन्यौल र अवरोध सिर्जना गर्नु रहेको देखिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक संगठन (आईएमओ) का अनुसार यूएईको फुजैराह बन्दरगाह, इराकको खोर अल जुबैर बन्दरगाह र ओमानको खाडी नजिकमा कम्तीमा १६ वटा जहाजहरूमा आक्रमण भएको छ । जहाज मालिकहरूले वैकल्पिक मार्गहरू, आकस्मिक बन्दरगाहहरू वा स्थलमार्ग यातायात सञ्जालहरू सुरक्षित गर्न संघर्ष गरिरहेका छन् । युद्ध सुरु हुँदा हर्मुज जलडमरूमध्यका बन्दरगाहहरूका लागि हिँडेका ८१ वटा कन्टेनर जहाजहरूमध्ये ४३ वटाले अन्य खाडी बन्दरगाहहरूमा बाटो मोडेका छन् भने बाँकी यो क्षेत्रबाट पूर्ण रूपमा बाहिरिएका छन् । कार्गोहरूलाई अहिले जलडमरूमध्य बाहिरका बन्दरगाहहरू विशेष गरी यूएईको फुजैराह र खोर फक्कान तथा ओमानको सोहारमा पठाइएको छ र त्यहाँबाट ट्रक मार्फत गन्तव्यसम्म पुर्याइँदैछ । (सीएनबीसीबाट अनुदूति तथा सम्पादित) क्युबातर्फ ट्रम्पको नजर, अर्को द्वन्द्व सुरु गर्ने संकेत खार्ग टापु : अमेरिका–इरान द्वन्द्वको नयाँ ‘कुरुक्षेत्र’ के इरानले ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ इजरायल र अमेरिकाका लागि मात्र बन्द गर्न सक्छ ? युद्धको रापबीच इरान–चीन तेल ‘कनेक्सन’ : हर्मुजको अवरोध छिचोल्दै करोडौं ब्यारेल बेइजिङतिर मध्यपूर्व द्वन्द्व : एसियामा इन्धन संकट, चारदिने कार्यसप्ताह र विद्यालय बन्द इरानको भविष्य मोज्तबा खामेनेईको हातमा, के उनले सत्ता चलाउन सक्लान् ? मध्यपूर्वको रापमा विश्व अर्थतन्त्र : केन्द्रीय बैंकहरूको ‘अग्निपरीक्षा’ र मुद्रास्फीति बढाउने जोखिम इरान : शून्यमा सत्ता, संकटमा शासन खाडी संकट गहिरिँदै : बीमा कम्पनीहरू पछि हट्दा विश्व ऊर्जा बजार त्रसित इरान र इजरायल : मित्रतादेखि कट्टर दुश्मनीसम्म, यस्तो छ नालीबेली

काठमाडौं । ट्रम्प प्रशासनको आतङ्कवाद विरोधी केन्द्रका निर्देशक जो केन्टले इरान युद्धको विषय र प्रक्रियाप्रति विमति राख्दै आफ्नो पदबाट राजीनामा दिएका छन् ।  उनले सामाजिक सञ्जालमार्फत जारी गरेको विज्ञप्तिमा राष्ट्रपति ट्रम्पलाई आफ्नो अडान परिवर्तन गर्न पनि आग्रह गरेका छन् । केन्द्रका निर्देशक केन्टले आफ्नो एक्स एकाउन्टमा पोस्ट गरेको पत्रमा इरान अमेरिकाका लागि तत्काल खतरा नभएको बताए ।  उनले ट्रम्प प्रशासनले इजरायल र उसको शक्तिशाली अमेरिकी लबीको दबाबमा यो युद्ध सुरु गरेको दाबी गरे । अमेरिकी विशेष बल र सीआईएका अनुभवी व्यक्ति ४५ वर्षीय केन्टले स्वदेश तथा विदेशमा रहेर मातृभूमिको पक्षमा लामो समय योगदान पुर्याएका छन् ।  उनकी पत्नी शैनन केन्टले पनि अमेरिकी नौ सेनामा ‘क्रिप्टोलोजिक टेक्निसियन’ का रूपमा काम गरेकी थिइन् । सन् २०१९ मा सिरियामा भएको आत्मघाती आक्रमणमा श्रीमती केन्ट मारिएकि थिइन् ।  जो केन्टले आफ्नो पत्रमा भने, ‘सन् २०२५ को जुनसम्ममा ट्रम्पले मध्यपूर्वमा युद्धले अमेरिकालाई हाम्रा देशभक्तहरूको बहुमूल्य जीवनबाट वञ्चित गरेको र हाम्रो राष्ट्रको सम्पत्ति र समृद्धिलाई कम गरेको कुरा बुझ्नुभएको छ ।’ केन्टले अगाडि भने, ‘उच्च पदस्थ इजरायली अधिकारी र प्रभावशाली अमेरिकी पत्रकारहरूले ‘गलत सूचना’ फैलाएको र यसले ट्रम्पलाई आफ्नो ‘अमेरिका फर्स्ट’ प्लेटफर्मलाई कमजोर बनाएको छ। इरान अमेरिकाका लागि ठूलो खतरा छ भन्ने तपाईँलाई विश्वास दिलाउन यसको प्रयोग गरिएको थियो । यो झूट थियो ।’ लामो समयदेखि ट्रम्पका समर्थक रहेका केन्ट गत वर्ष जुलाईदेखि अमेरिकी आतङ्कवाद विरोधी केन्द्रको निर्देशकको रूपमा नियुक्त भएका थिए । यसअघि केन्ट अमेरिकी सेनासँग ११ पटक विदेशमा तैनाथ भइसकेका छन् । यसमा इराकमा अमेरिकी सैन्य विशेष बलको तैनाथी पनि समावेश छ। अमेरिकी गुप्तचर निकाय सिआइएमा पनि काम गरेको अनुभवी केन्टले श्रीमतीको मृत्युपछि सरकारी जागिर छाडेका थिए । पत्रमा केन्टले आफ्नो सैन्य सेवा र आफ्नी पत्नीको मृत्युलाई उद्धृत गर्दै भने, ‘उहाँ अर्को पुस्तालाई युद्धमा लड्न र मर्न पठाउन समर्थन गर्न सक्नुहुन्न, जसले अमेरिकी जनताको हित गर्दैन र अमेरिकी जीवनको लागतलाई न्यायोचित ठहराउँदैन ।’ राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनका धेरै वरिष्ठ अधिकारीहरूले राजीनामा दिएका छन्, जसमा सेक्युरिटिज र एक्सचेन्ज कमिशन प्रवर्तन निर्देशक मार्गरेट रायन र केनेडी सेन्टरका अध्यक्ष रिक ग्रेनेल समावेश छन् । यद्यपि, राष्ट्रपतिको दोस्रो कार्यकालमा अफिसरको आवागमनको दर उनको पहिलो कार्यकाल सन् २०१७ देखि सन् २०२१ को तुलनामा धेरै कम छ।