सेवा : स्वास्थ्य

ढोरपाटन । सङ्घीय सरकारले आर्थिक वर्ष २०७७/०७८ मा बागलुङका आठ पालिकालाई आधारभूत अस्पताल निर्माणका लागि छनोट गरेको थियो । जिल्लामा १० पालिका रहे पनि काठेखोला गाउँपालिका र जैमिनी नगरपालिकाबाहेक अन्य स्थानीय तह अस्पताल निर्माणका लागि छनोट भए । अहिले केही पालिकाले स्वास्थ्य चौकीलाई स्तरोन्नति गरी पालिका स्तरीय आधारभूत अस्पतालको सेवा प्रवाह गरिरहेका छन् भने कहीँ पालिकामा अस्पताल निर्माणाधीन छन् । कतिपय पालिकाले अहिलेसम्म कहाँ अस्पताल बनाउने भन्ने टुङ्गोसमेत लगाउन सकेका छैनन् । हाल जिल्लाको गलकोट नगरपालिका र तमाखोला गाउँपालिकाले सेवा सुरु गरी रहेका छन् । गलकोटले हरिचौर स्वास्थ्य चौकीलाई स्तरोन्नति गरी नगर अस्पतालबाट हुने सेवा प्रवाह गरेको छ, भने तमानखोलाले बोङ्गादोभान स्वास्थ्य चौकीलाई स्तरोन्नति गरी सेवा सुरु गरेको हो । गलकोटले गत वर्ष पुस १७ गतेदेखि १५ शय्याको नगर अस्पताल सुरु गरेको गलकोट नगरपालिकाका प्रवक्ता हिमबहादुर भण्डारीले बताए। नगर अस्पताल निर्माणका लागि सङ्घीय सरकारले रु १८ करोड विनियोजन गरेको उनको भनाइ छ । उनले भवन निर्माणका लागि हाल सञ्चालन रहेको अस्पताल छेउमा जग्गा व्यवस्थापन भइरहेको जानकारी दिए । हाल अस्पतालमा एक विशेषज्ञ चिकित्सक, एक मेडिकल अधिकृत, छ जना नर्सिङ, हेल्थ असिस्टेन्ट दुई, नर्स तीन, अहेव तीन, अनमी तीन, रेडियोक्राफर एक, डेल्टलहाइजेनिस्ट एक, ल्याब टेक्निसिएन एक, ल्याब असिस्टेन्ट एक, कार्यालय सहयोगी पाँच र एक जना एम्बुलेन्स चालक रहेको उनको भनाइ छ । अस्पताललाई थप व्यवस्थापन गर्नका लागि थप भवन आवश्यक रहेको प्रवक्ता भण्डारीले बताए । जग्गा खरिदका लागि अहिले आर्थिक सङ्कलन भइरहेको उहाँले जानकारी दिए । प्रवक्ता भण्डारीले भने, ‘पोहोर साल कार्यपालिकाले निर्णय गरेर नगर अस्पताल सञ्चालन गरेका छौँ, एक जना विशेषज्ञ डाक्टर पनि हुनुहुन्छ, मेडिकल अधिकृत पनि हुनुहुन्छ, अहिले यहाँको स्वास्थ्य सेवामा ठूलो परिवर्तन आएको छ, स्वास्थ्यचौकीको भवनबाट सेवा दिई राखेका छौँ, अब छिट्टै जग्गा व्यवस्थापन हुनेछ, जग्गा व्यवस्थापन भयो भने नयाँ भवन बनाउने प्रक्रिया अगाडि बढाउँछौँ, नगर यहाँ सेवा सुरु भएदेखि पोखरा, काठमाडौँ र बागलुङ जान परेको छैन ।’ तमानखोलाले पनि बोङ्गादोभान स्वास्थ्यचौकीबाट आधारभूत अस्पतालको सेवा सुरु गरेको छ । यस पालिकामा पाँच शय्याको आधारभूत अस्पताल बन्ने छ । जसका लागि सङ्घीय सरकारले रु ११ करोड विनियोजन गरेको छ । गाउँपालिकाले यही पुस ३ गतेदेखि आधारभूत अस्पालको सेवा सुरु गरेको स्वास्थ्य शाखा संयोजक तिलक छन्त्यालले बताए । गाउँपालिकाले एक जना मेडिकल अधिकृत, एक जना स्वास्थ्य सहायक, दुई जना अहेव, तीन जना अनमी, एक जना ल्याब असिस्टेन्टको व्यवस्थापन गरी सेवा प्रवाह गरेको उनको भनाइ छ । ‘स्वास्थ्य मन्त्रालयले पठाएको नमूना दरबन्दीअनुसार जनशक्ति नहुँदा गाउँपालिकाले एक जना मेडिकल अधिकृतसहित एक जना अनमी र एक जना कार्यालय सहयोगी थप गरी स्वास्थ्यचौकीमा मौजुदा रहेका कर्मचारीबाट आधारभूत अस्पताल तहको सेवा प्रवाह गर्न थालेका छौँ’, संयोजक छन्त्यालले भने, ‘अस्पताल बनाउनका लागि जग्गा प्राप्त भएको छ, तर विभिन्न प्रक्रिया नपुग्दा निर्माण हुन सकेको छैन, अब केही समयमै भवन बनाउने छौँ ।’ बागलुङ नगरपालिकाले वडा नम्बर १३ स्थित पैयुँपाटा स्वास्थ्यचौकीबाट नगर अस्पतालको सेवा प्रवाह गर्दै आएको छ । पन्ध्र शय्याको अस्पताल निर्माणको अन्तिम चरणमा रहेको भन्दै दुई वर्ष अगाडिदेखि यहाँ नगरपालिकास्तरीय अस्पतालको स्वास्थ्य सेवा दिइएको नगर स्वास्थ्य शाखा प्रमुख रामप्रसाद खनालले जानकारी दिए । अस्पताल निर्माणका लागि सङ्घीय सरकारले रु १८ करोड विनियोजन गरेको उनको भनाइ छ । अस्पतालमा एक जना एमबिजिपी, तीन जना मेडिकल अधिकृत, चार जना स्वास्थ्य सहायकलगायतका जनशक्ति रहने प्रावधान रहे पनि अहिले कार्यरत एक जना मेडिकल अधिकृत, एक जना जनस्वास्थ्य निरीक्षक, एक जना स्वास्थ्य सहायक, एक जना स्टाफ नर्स, एक जना सिनियर अनमी, अनमी र एक जना ल्याब असिस्टेन्ट कार्यरत रहेको खनालले बताए । ढोरपाटन –९ पाखाथर उपत्यकामा १५ शय्याको अस्पताल बन्न थालेको १५ महिना भए पनि यस अवधिमा ४० प्रतिशत काम भएको छ । समयमै भुक्तानी नहुँदा हाल काम रोकिएको छ । विसं २०८२ असार २३ सम्ममा सकी सक्नुपर्ने अस्पतालको भवन करिब आधा सकिँदा पनि कामअनुसारको भुक्तानी नभएको निर्माण कम्पनी एसी कन्ट्रक्सनका प्रमुख दीपक अदैले बताए। अस्पातलको भवन निर्माणका लागि रु १२ करोड ९६ लाखमा जिम्मा उहाँको भनाइ छ । काम गर्नुभन्दा पहिले सुरुमा पेश्की रकम रु दुई करोड ४६ लाख मात्रै आएको उनले बताए । तीन महिना अगाडि रु छ करोड ६१ लाखको बिल नगरपालिकामा पठाए पनि हालसम्म भुक्तानी नभएको अदैको भनाइ छ । निसीखोला गाउँपालिका–४ झिम्पामा दुई वर्ष अगाडि सुरु भएको १० शय्याको पालिका स्तरीय आधारभूत अस्पतालको काम हालसम्म ८५ प्रतिशत काम सकिएको छ । यही पुस महिनामा सम्पन्न गर्ने गरी निर्माण भए पनि बजेट अभावका कारण काम हुन सकेको छैन । गाउँपालिकाले रु १० करोड ९४ लाखको ‘स्टिमेट’ गरेकोमा हिन्दुङ एसी आइएस जेबी कन्ट्रक्सनले रु आठ करोड २४ लाखमा निर्माण गर्ने गरी जिम्मा लिएर काम गरेको गाउँपालिकाका सूचना अधिकारी पुरुषोत्तम गौतमले बताए । सङ्घीय सरकारले बजेट पठाए काम सुरु हुने जनाइएको छ । बडिगाड गाउँपालिका–५ को रिखेटारीमा १५ शय्याको अस्पताल निर्माणको अन्तिम चरणमा पुगेको प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत चेतनारायण भण्डारीले जानकारी दिए । केन्द्र सरकारले विनियोजन गरेको रु २४ करोड विनियोजन गरेको बजेटले काम भएको उनको भनाइ छ । अस्पतालको काम ९० प्रतिशत सकिएको भण्डारी बताउँछन् । हाल सात वटा स्वास्थ्यचौकी र चार वटा आधारभूत स्वास्थ्य केन्द्रबाट बडिगाडका नागरिकले स्वास्थ्य सेवा लिएको उनी बताउँछन् । जिल्लाको ताराखोला गाउँपालिकामा तीन वर्ष अगाडिनै पालिका स्तरीय पाँच शय्याको अस्पताल निर्माण गर्ने भनिए पनि अहिलेसम्म जग्गा व्यवस्थापन हुन नसकेको प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत चिरञ्जीवी घिमिरेले जानकारी दिए । जग्गा व्यवस्थापनको प्रक्रियामा रहेको जनाउँदै मापदण्डअनुसारको पाइए कामलाई अगाडि बढाउने उनको भनाइ छ । दक्षिण बागलुङको बरेङ गाउँपालिकामा १० शय्याको आधारभूत अस्पताल निर्माणका लागि जग्गा निःशुल्क प्राप्त गरेको तर मापदण्डअनुसार नभएपछि भवन निर्माणको काम रोकिएको प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत जीतबहादुर रानाले बताए । जग्गालाई स्वीकृत गर्नका लागि मन्त्रालयमा पठाइएको उनको भनाइ छ । ढोरपाटन नगरपालिका–९ का मिनबहादुर विकले अहिलेसम्म ढोरपाटन उपत्यका क्षेत्रमा अस्पताल नबन्दा यहाँका नागरिकले पर्यटकले समस्या खेप्नुपरेको बताए । ढोरपाटन निकै चिसो क्षेत्र रहेको भन्दै बाहिरबाट आउने पर्यटक बिरामी पर्दा नजिकमा उपचार गर्न नपाएको उनको भनाइ छ । पोहोर सालदेखि अस्पताल निर्माण हुन थाले पनि अहिलेसम्म सम्पन्न हुन नसकेको उनले बताए। उनले भने, ‘नगर अस्पताल भनेर बनाउन लागेको धेरै भयो, अहिले बल्ल एक तला भएको छ, कहिले सम्पन्न हुने हो ?, कहिले यहाँ डाक्टर आएर जनताको उपचार गर्ने हुन् ?, मान्छेहरु बिरामी परे भने घण्टौँ लगाएर बुर्तिबाङ जानुपर्छ, घुम्न आएका पर्यटक पनि बिरामी हुन्छन्, नजिकमा उपचार गर्ने ठाउँ नहुँदा छिट्टै फर्किने गरेका छन्, दुई/चार दिन बस्ने पर्यटक एकै दिनमा फर्किंदा यहाँको व्यापार व्यवसाय राम्रोसँग हुन पाउँदैन, सरकारले छिटो अस्पताल बनाएर डाक्टर पठाइदिए धेरै सजिलो हुने थियो, बुर्तिबाङ पुग्नुपर्ने थिएन ।’ रासस

काठमाडौं । यदि तपाईं बोतलको पानी पिउनुहुन्छ भने एक लिटर बोतलको पानीमा औसत २४ लाख प्लाष्टिकका टुक्रा हुन सक्ने अनुसन्धानले देखाएको छ । कोलम्बिया युनिभर्सिटीका अनुसन्धानकर्ताहरूले अमेरिकामा बेचिने बोतलको पानीको तीन लोकप्रिय ब्राण्डहरू विश्लेषण गरेका थिए । जसमा १ सय नानोमिटरसम्मको प्लाष्टिक कण नापिएको थियो । पीटीआईका अनुसार साे अध्ययनमा उनीहरूले प्रत्येक लिटरमा ११ लाखदेखि ३७ लाख प्लाष्टिकका टुक्रा फेला पारे । यसमा ९० प्रतिशत नानोप्लाष्टिक र बाँकी माइक्रोप्लाष्टिक समावेश छन् । यो अध्ययन जर्नल प्रोसिडिङ्श अफ द नेशनल एकेडेमी अफ साइन्सेजमा प्रकाशित भएको छ । हालैका वर्षहरूमा माटो, पिउने पानी, खाना र ध्रुबीय बरफमा माइक्रोप्लाष्टिकको उपस्थितिबारे जानकारी आएको छ । ठूला प्लाष्टिकहरू साना टुक्राहरूमा परिणत हुँदा माइक्रोप्लाष्टिकहरू सिर्जना हुन्छन् । यी प्लाष्टिकहरूले मानिस र अन्य जीवहरूमा आफ्नो बाटो पत्ता लगाउँछन्, सम्भावितरूपमा तिनीहरूको स्वास्थ्यमा असर गर्छ । । अनुसन्धानकर्ताहरूले अर्को प्रकारको प्लाष्टिक फेला पारे जुन पोलिमाइड थियो। यसमा एक प्रकारको नाइलन, पोलिमाइडभन्दा बढी मात्रामा भेटियो । नाइलन प्लाष्टिक फाइबरबाट बनेको हुन सक्छ जसले पानीलाई बोतलमा राख्नुअघि शुद्ध गर्दछ । तिनीहरूले फेला पारेका अन्य सामान्य प्लाष्टिकहरू पोलीस्टाइनिन, पोलीभाइनाइल क्लोराइड र पोलीमिथाइल मेथैक्रिलेट थिए । यी सबै विभिन्न औद्योगिक प्रक्रियाहरूमा प्रयोग गरिन्छ । तर, अनुसन्धानकर्ताहरूले पत्ता लगाएका सात प्रकारका प्लाष्टिकले बोतलको पानीको नमूनामा पाइने सबै नानो पार्टिकल्सको १० प्रतिशतमात्र हो। एजेन्सी

काठमाडौं । काठमाडौंको सीतापाइँलाकी लक्ष्मी सिवाकोटी थापाथली अस्पताल बसेको २४ दिन भयो । उनको बच्चा एनआईसियूमा छ । अस्पतालमा उनी छटपटीमा छिन् । उनी दैनिक एनआइसीयूको ढोकामा पुग्छिन, फनक्क फर्किन्छन्, किनकि बच्चा राखिएको ठाउँमा घरी–घरी जान मिल्दैन । डाक्टर नर्स जो भेटिन्छन्, छोराको बारेमा सोध्छिन्, डाक्टरको जवाफ हुन्छ, ‘बिस्तारै नर्मल हुन्छ, आत्तिनु पर्दैन ।’ एकपटक मन शीतल भए पनि छोरा काखमा नपाउँदा मन फेरि अशान्त हुन्छ । बेलाबेला टनक्क दूध भरिन्छ । दूध भरिने बित्तिकै उनी अस्पतालको नयाँ बनेको भवनको दोस्रो तलामा पुग्छिन्, जहाँ ‘ह्युमन मिल्क बैंक’ (अमृत कोष )छ । मिल्क बैंकमा पुगेर दूध जम्मा गर्छिन् । फेरि तल झर्छिन् । उनको आजभोलिको दैनिकी यसैगरी चलेको छ । ‘बच्चा एनआईसीयूमा छ, दूध चुसाउन पाएको छैन, २१ दिन भयो,’ उनी भन्छिन, ‘दैनिक तीन÷चार पटक दूध जम्मा गर्छु, बस्छु, यसरी नै दिन बित्छ ।’ डाक्टरले लक्ष्मीको बच्चा जन्माउने समय फागुन १३ गतेको दिएको थियो । तर, बच्चा पुस १ गते नै जन्मियो । समय नपुग्दै जन्मेको बच्चामा श्वासप्रश्वासको समस्या देखियो । जसकारण छोरा एनआईसीयूमा राख्नुपरेको उनको भनाइ छ । छोरालाई दूध चुसाउन नमिलेपछि उनी आफ्नो दूध ‘ह्युमन मिल्क बैंकमा’ राख्दै आएकी छन् । ‘यति दिन भइसक्यो बच्चालाई काखमा राखेर दूध चुसाउन पाएको छैन,’ उनी भावुक हुँदै भन्छिन्, ‘बेला-बेला दूध भरिन्छ, आफैंले बच्चालाई खुवाउने अवस्था छैन, दूध दान गर्छु, मेरो बच्चालाई पनि हुन्छ, अरु बच्चालाई पनि पुग्छ ।’ लक्ष्मी जस्ता धेरै महिला अहिले दूध दान गरिरहेका छन् । यस्ता महिलाले दान गरेको दूधले कसैका लागि अमृतको काम गरिदिन्छ । थापाथलीमा आमाहरूले गरेको दूध दानले दार्चुलाको मालीकार्जुनकी राधा धामीले छोरा बचाउन सकिन् । शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्जको एनआईसीयूमा राखेको छोरालाई ‘ह्युमन मिल्क बैंक’बाट दूध लिएर दिन पाउँदा अहिले छोरा काखमा बोकेर घर फर्कन पाएको खुसी उनले हामीसँग बताइन् । राधा गर्भमा बच्चा बसेदेखि नियमित जाँच गर्दै आएकी थिइन् । अवस्था ठिकै थियो । तर, उनमा थाइराइड देखियो । केही समयपछि एनिमिया भएको थाहा भयो । दुई जीउको अवस्थामा स्वास्थ्य समस्या देखियो । राधाको यसअघिका २ गर्भपनि खेर गए । यो पटक पनि जोखिम हुने भन्दै नियमित जाँचमा रहन डाक्टरले सल्लाह दिएका थिए । सल्लाह बमोजिम उनी बच्चा जन्माउन दार्चुलाबाट काठमाडौं आइन् । ‘दार्चुलामा न राम्रो अस्पताल नत राम्रा डाक्टर, कतै गाह्रो पो पर्छकी भन्ने हामीलाई डर थियो, त्यसैले हामीले अगाडि नै काठमाडौं बोलायौं,’ राधाका देवर कमल धामीले भने । डाक्टरले राधालाई बच्चा जन्माउने समय मंसिर २६ गते दिएको थियो । तर, आमा र बच्चा दुवैमा समस्या देखिएपछि मंसिर १५ गते नै अप्रेसन गरी बच्चा निकालियो । बच्चा गर्भमै रहँदा जण्डिस देखियोे । बच्चाको तौल २१ सय ग्राम मात्र थियो । तौल र जण्डिसले गर्दा बच्चाको अवस्था जटिल देखिएपछि शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्जमा अप्रेसन गरेर निकाल्नु पर्‍यो । आमाको अवस्था पनि नर्मल नहुँदा बच्चालाई दूधको आवश्यकता पर्‍यो । धामी परिवारले थापाथली अस्पतालमा ‘मिल्क बैंक’ रहेको थाहा पाएपछि कमल थापाथली अस्पताल पुगे । अस्पताललाई आफ्नो समस्या बताएपछि एक साताका लागि बच्चालाई दूध दिने सहमति भयो । ‘बच्चालाई दैनिक आवश्यक पर्ने दूधको मात्रा थापाथली अस्पतालले दियो,’ कमल भन्छन्, ‘थापाथलीको मिल्क बैंकको दूध हाम्रो बच्चाको लागि साच्चिकै अमृत बन्यो, अहिले आमा र बच्चा सकुशल दार्चुला फर्किएका छन् ।’ राधाजस्तै धेरै आमाहरूले मिल्क बैंकबाट दुध लिएर बच्चाको जीवन बचाएका छन् । उनीहरूले मिल्क बैंकप्रति आभार प्रकट गरिरहेका छन् । बच्चा एनआईसीयूमा, आमा दूध दानमा मिल्क बैंकमा सबैभन्दा धेरै दूध दिने भनेको बाध्यतावस अस्पतालमै बस्नु परेका आमाहरू छन् । जसको बच्चा बिरामी छ, तौल कम छ, एनआइसीयूमा राख्नुपर्ने अवस्था छ, त्यस्ता आमाहरू लामो समय अस्पताल बस्नुपर्ने हुन्छ । बच्चा एनआइसीयूमा राख्दा दूध चुसाउन मिल्दैन । तिनै आमाहरू आफ्नो बच्चाको लागि र बाँकी दूध दानको रुपमा दिने गर्छन् । त्यस्ता आमाहरू एकपटक भनिसकेपछि अस्पताल रहुञ्जेलसम्म दैनिक रुपमा दूध दान गर्ने गर्छन् । अस्पतालमै सुत्केरी भएका सबै महिलाहरू अस्पतालमा लामो समय नरहने भएकाले दान गर्ने आमाको संख्यामा कमी रहेको अस्पतालका डाक्टर शैलेन्द्र बिक्रम कर्माचार्य बताउँछन् । ‘टाढा-टाढाबाट बच्चा जन्माउन आमाहरू अस्पताल आउनुहुन्छ, नर्मल बच्चा पाउनेहरू तत्कालै गइहाल्नुहुन्छ, उनीहरूलाई दूध दान गराउनकै लागि अस्पतालमा रोकाउन सक्ने अवस्था छैन, जसकारण पनि दान गर्नेहरूको संख्याको कम देखिएको हो,’ उनले भने । ४ सय ५५ लिटर दुध संकलन २०७९ साल भदौ ३ गते परोपकारी प्रसूति तथा स्त्री रोग अस्पतालमा ‘ह्युमन मिल्क बैंक’ (अमृत कोष) स्थापना गरिएको थियो । झण्डै डेढ वर्षको अवधिमा करिब १ हजार १ सय बढी आमाहरूले दूध दान गरेका छन् । यस्तै, १ हजार ५ सय बढी बच्चाले दूध पाएका छन् भने अहिलेसम्म ४ सय ५५ लिटर बढी दूध संकलन भएको छ । अस्पतालमा दूधको माग दैनिक २ हजार ५ सय मिलि लिटर छ भने दैनिक१ हजार ५ सय एमएल संकलन हुने गरेको छ । संकलन कम र माग बढी भएकाले सबै बच्चालाई दूध पुर्‍याउन नसकिएको ‘ह्युमन मिल्क बैंक’ तथा ‘बृहत स्तनपान व्यवस्थापन’की व्यवस्थापक स्मृती पौडेल बताउँछिन् । ‘मिल्क बैंक’मा अहिले दैनिक १० देखि १५ आमाहरू दूध दान गर्ने गरेका छन् । तर, अस्पतालमा दैनिक ६० देखि ८० जना आमाहरूले बच्चा जन्माउने गर्छन् । ‘सबै आमाहरूले दूध दिन सक्ने हुँदैनन्, कस्ता आमाको दूध लिने भन्ने मापदण्ड पुरा हुनुप¥यो, अर्को ८० जनामा २० देखि २५ प्रतिशत आमाहरूको अप्रेसन हुन्छ, उनीहरू तीन दिनसम्म उठ्न सक्ने अवस्थामा हुँदैनन्, नर्मल डेलीभरी हुने आमाहरू २४ घण्टा मै डिस्चार्ज हुन्छ जसका कारण दूध दान गर्ने आमाहरू संख्या बढ्न नसकेको हो,’ उनले भनिन् । यस्तो छ मापदण्ड मिल्क बैंकमा सबै आमाहरूले दूध दान गर्न सक्छन् । त्यसका लागि अस्पतालले एउटा मापदण्ड बनाएको छ । दूध दान गर्न चाहने आमाहरूको सबैभन्दा पहिला ल्याब र शारिरीक जाँच हुन्छ । जसमा एचआईभी, भेनेरल डिजिज रिसर्च ल्याबोलरेटरी (भिडिआरएल) र हेपटाइटिस बी सर्फेस एन्टिजेन (एचबीएसजी) लगायतका परीक्षण गर्नुपर्छ । यी परिक्षणमा आमा स्वस्थ भेटियो भने मात्र त्यस्ता आमाहरूले दूध दान गर्न पाउँछन् । अस्वस्थ आमाहरूको दूध संकलन हुँदैन । स्मृती भन्छिन्, ‘कुनै पनि प्रकारको इन्फेक्सन नभएका, दूधबाट सर्न सक्ने कुनै पनि रोग नभएका, स्तन परीक्षणको रिपोर्ट राम्रो आएका आमाहरुले दूध दान गर्न पाउँछन्, यो जाँच सबै अस्पतालले गरिदिन्छ ।’ कस्ता बच्चालाई खुवाइन्छ दूध ? मिल्क बैंकमा संकलन गरिएको दूध सबैभन्दा पहिले अस्पताल भित्रका बच्चाहरूलाई दिइन्छ । जो समय अगावै जन्मिएका हुन्छन् । तौल कम छ , जन्मदा उनीहरूको राम्रोसँग विकास वृद्धि भएको हुँदैन, यस्ता बच्चाहरूलाई प्राथिमकता राखिन्छ । यस्ता बच्चाहरूलाई बट्टाको दूध खुवाउँदा झनै कुपोषण हुने, आन्द्राको समस्या बढी हुने र अरु संक्रमण हुने जोखिम हुने भएकाले यस्ता बच्चालाई यो दूध दिने गरिन्छ । त्यसपछि आमा नभएको, भएका आमामा पनि कुनै खालको संक्रमणको कारण दूध चुसाउन नमिल्ने बच्चाहरूलाई दोस्रो प्राथमिकता दिइन्छ । त्यसपछि समय पुगेरै जन्मेका बच्चाहरूमा पनि आमाको दूध प्रयाप्त मात्रामा नआए, जुम्ल्यहा, तिम्ल्हा बच्चा भएका आमाका बच्चालाई दूध दिने गरिन्छ । पहिलो र दोस्रो प्राथमिकतामा रहेका बच्चालाई दूध पुगेपनि सबै बच्चाहरूलाई पुग्ने खालको दूध भने अझै संकलन हुन सकेको छैन । विश्वभर वार्षिक १ करोड ५० लाख शिशुहरू समय नपुगि नै जन्मिने गरेको तथ्यांकले देखाउँछ । नेपाल जस्ता निम्न-मध्यम आय भएका देशहरूमा यस्तो समस्या अझ बढी छ । नेपालमा वर्षमा करिब ८१ हजार शिशु समय नपुग्दै जन्मिन्छन् । शिशुहरू आफ्नो जीवनको पहिलो महिनामा मृत्युको उच्च जोखिममा हुन्छन् भने समय नपुगि जन्मेका र कम तौल भएका शिशुहरू अझ बढी जोखिममा हुन्छन् । यस्ता जोखिममा रहेका बच्चाहरूलाई ‘ह्युमन मिल्क बैंक’ले धेरै सहयोग पुग्ने जानकारहरू बताउँछन् । स्तनपान गराउनेको संख्या बढ्यो मिल्क बैंक स्थापनापछि अस्पतालमा स्तनपान गराउनेको दर पनि बढेको छ । पहिले ४० देखि ४५ प्रतिशत महिलाले मात्र स्तनपान गराउने गरेकोमा मिल्क बैंक स्थापनापछि ८० देखि ८५ प्रतिशत आमाहरूले स्तनपान गर्ने गरेको अस्पतालले जनाएको छ । अस्पतालले स्तनपानबारे परामर्श दिन ६ जना परामर्शदाता (काउन्सिलर) राखेको छ । ६ जना काउन्सिलरको काम अस्पतालमा सुत्केरी भएका महिलाहरूलाई भेट्ने, उनीहरूलाई दूध कसरी चुसाउने भन्नेबारे जानकारी र तरिकाबारे सिकाउने काम गर्छन् । काउन्सिलर सुमित्रा गिरी स्तनपानलाई सजिलो तरिकाले लिने गरेपनि सबैभन्दा जटिले हुने बताउँछिन् । उनका अनुसार स्तनपानको कुरा गर्दा धेरैले सामान्य तरिकाले लिन्छन् तर यसको पोजिशन तथा तरिका नजान्दा साह्रै गाह्रो हुन्छ । दूध संकलन गर्न मिल्क एम्बुलेन्सको तयारी विश्वका कयौँ देशले आजभन्दा सय वर्ष अगाडि सुरुवात गरेको ह्युमन मिल्क बैंक नेपालमा पहिलो पटक थापथलीमा अस्पतालमा सञ्चालनमा छ । एउटा अस्पतालमा मात्र सीमित यो बैंकको सेवा देशभर बिस्तार गर्ने तयारी गरिरहेको छ । एउटा अस्पतालमा हुँदा सोचेजति दूध संकलन नभएको र माग बमोजिम दूध उपलब्ध गराउन नसकेकाले अब मिल्क एम्बुलेन्स सञ्चालन गर्ने योजना भइरहेको बृहत स्तनपान व्यवस्थापन केन्द्रका प्रबन्धक स्मृती पौडेल बताउँछिन् । उनका अनुसार त्यसका लागि अन्य निकायसँग समन्वय गर्ने काम भइरहेको छ । मिल्क एम्बुलेन्सले आफ्नो बच्चालाई पुगेर थप आएको दूध दान गर्न चाहाने आमाहरूको घरमै गएर दूध संकलन गर्नेछ । थापाथली अस्पताललाई मात्र लक्षित गरी सञ्चालनमा ल्याएको ‘ह्युमन मिल्क बैंक’को आवश्यकता देशभर भएकाले सेवा बढाउनका लागि यसको तयारी थालिएको हो ।