उमेरमा परिपक्व, समयअनुसार गतिशील

विसं १९९४ साल कात्तिक ३० गते बलेको नेपालको पहिलो बैंकिङ दियोले आज ९० वर्षको यात्रा पूरा गरेको छ । नौ दशकको अविराम यात्रामा बैंकलाई आजको उचाइसम्म पुर्याउन अतुलनीय विश्वास र साथ दिने लाखौं सेयरधनी तथा ग्राहकप्रति बैंक आभारी छ । मुलुकको समष्टिगत अर्थतन्त्र बाह्य क्षेत्रको सुदृढता, ऐतिहासिक विदेशी विनिमय सञ्चिति र नियन्त्रित मुद्रास्फीतिको अनुकूल अवस्थामा छ । तर, आन्तरिक आर्थिक गतिविधिमा देखिएको सुस्तता, निजी क्षेत्रको मनोबलमा आएको संकुचन र कर्जाको न्यून मागका कारण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनु अहिलेको मुख्य कार्यभार बनेको छ । नेपाल सरकारको चालु आर्थिक वर्षको बजेट तथा नीतिले उत्पादनशील क्षेत्रको सबलीकरण, आन्तरिक उत्पादन र रोजगारी प्रवद्र्धन, साना तथा मझौला उद्यमको विकास, कृषिको आधुनिकीकरण, ऊर्जा तथा डिजिटल अर्थतन्त्रको विस्तार र सुशासनलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको छ । सोही राष्ट्रिय आकाङ्क्षालाई सार्थक तुल्याउन नेपाल राष्ट्र बैंकले पछिल्ला वर्षहरूमा अवलम्बन गरेका नीतिहरू सुधारोन्मुख छन् । विशेषगरी नीतिगत सहजीकरण, निर्देशित क्षेत्रमा कर्जा प्रवाहको अनिवार्यता, जोखिममा आधारित सुपरीवेक्षण, सूचना प्रविधि तथा साइबर सुरक्षासम्बन्धी मापदण्ड र संस्थागत सुशासनसम्बन्धी निर्देशनले समग्र वित्तीय प्रणालीलाई पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउन सहयोग पुर्याएका छन् । नेपाल बैंक सरकारका विकास लक्ष्य र केन्द्रीय बैंकका नियामकीय व्यवस्थालाई पूर्णरूपमा पालना गर्दै अगाडि बढिरहेको छ । ग्राहक बैंकका केवल सेवाग्राही मात्रै होइनन्, बरु राष्ट्र निर्माणका सहयात्री र हाम्रा सर्वोच्च प्राथमिकता हुन् । बदलिँदो समयसँगै ग्राहकको समय र आवश्यकताको कदर गर्दै अबको नेपाल बैंक प्रतीक्षा गर्ने होइन, प्रविधिमार्फत ग्राहकको ढोकासम्म पुग्ने बैंक बन्नेछ । ग्राहकका वित्तीय सपनालाई यथार्थमा बदल्न सहजीकरण गर्ने, सुरक्षित बचतको वातावरण बनाउने र विश्वस्तरीय डिजिटल अनुभव प्रदान गर्ने नै आगामी वर्षका लागि हाम्रो एकमात्र सङ्कल्प हो । नेपालको बैंकिङ इतिहासको जननी हुनुको नाताले नेपाल बैंकले देशका हरेक प्रकारका आर्थिक रूपान्तरण र कठिन परिस्थितिमा राज्य तथा नागरिकको सहयोगीका रूपमा काम गर्दै आएको छ । उमेरले ९० वर्षको परिपक्व र अनुभवी अभिभावक भए पनि हामीसँग ऊर्जावान् जनशक्तिको जोस र आधुनिक प्रविधिको सामथ्र्य छ । पुरानो विरासत, आधुनिक प्रविधि र आत्मीय सेवाको त्रिवेणीमार्फत देशको पहिलो बैंकलाई समयानुकूल गतिशील र प्रतिस्पर्धी बनाउने हाम्रो ध्येय छ । कुनै समय खराब कर्जाको कठिन अवस्थाबाट गुज्रिएको नेपाल बैंक अहिले १३.६६ प्रतिशतको पुँजीकोष र साढे चार अर्ब रुपैयाँ मुनाफा आर्जन गर्ने अवस्थामा पुगेको छ । यस उपलब्धिपछाडि दशकौंको सुधार र अनुशासनको कथा लुकेको छ । विगतका चुनौतीपूर्ण वर्षहरूले संस्थागत सुशासन र विवेकपूर्ण कर्जाको महत्व राम्ररी सिकाएका छन् । आज हामी विगतको तुलनामा धेरै सबल छौं । यद्यपि, बदलिँदो प्रविधि, प्राविधिक जनशक्तिको संरक्षण र निष्क्रिय कर्जाको दीर्घकालीन व्यवस्थापनमा अझै गहिरो सुधार आवश्यक छ । देशमा केन्द्रीय बैंक स्थापना हुनुभन्दा अगाडि नै स्थापना भएको नेपाल बैंकले एक समय केन्द्रीय बैंकको समेत जिम्मेवारी निर्वाह गरेको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि छ । सरकारी ढुकुटीको रकम, साहुमहाजन, व्यापारी तथा सर्वसाधारणको सेयर लगानीबाट आजभन्दा ९० वर्षअघि सार्वजनिक निजी साझेदारीको अवधारणामा यो बैंक स्थापना भएको थियो । नयाँ सडकस्थित जुद्धशालिक अगाडि १२ जना कर्मचारी नियुक्त गरी सञ्चालनमा आएको नेपाल बैंक आज देशभर फैलिएको छ । हाल तीन हजार ६७१ जना कर्मचारीमार्फत ७१ जिल्लामा रहेका शाखा तथा ५७ वटा विस्तारित काउन्टरबाट २९ लाखभन्दा बढी ग्राहकलाई सेवा प्रदान गरिरहेको छ । हाल बैंकमा नेपाल सरकारको ५१ प्रतिशत र निजी क्षेत्रको ४९ प्रतिशत सेयर स्वामित्व रहेको छ । आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को असार मसान्तसम्मको तथ्याङ्कअनुसार बैंकको चुक्ता पुँजी १४ अर्ब ६९ करोड ४० लाख रुपैयाँ रहेको छ । त्यस्तै, जगेडा कोषमा २७ अर्ब ५७ करोड रुपैयाँ रहेको छ । बैंकको पछिल्लो वित्तीय विवरणअनुसार कुल निक्षेप चार खर्ब १६ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ भने कर्जा प्रवाह दुई खर्ब ६२ अर्ब रुपैयाँ रहेको छ । त्यस्तै, सरकारी सुरक्षणपत्रमा बैंकको लगानी एक खर्ब ४९ अर्ब रुपैयाँ रहेको छ । बैंकको कुल नेटवर्थ ४२ अर्ब २७ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । बैंकको पुँजी पर्याप्तता अनुपात १३.६६ प्रतिशत र निष्क्रिय कर्जा अनुपात ४.१८ प्रतिशत रहेको छ । त्यस्तै, कर्जा निक्षेप अनुपात ६२.८५ प्रतिशत छ । पछिल्लो तथ्याङ्कअनुसार बैंकका ग्राहकको सङ्ख्या करिब २९ लाख २४ हजार पुगेको छ । हाल बैंकका २३१ वटा शाखा र ५८ वटा विस्तारित काउन्टर सञ्चालनमा छन् । त्यस्तै, एटीएम केन्द्रको सङ्ख्या २४६ रहेको छ । डिजिटल युगमा ग्राहकको विश्वास जित्नु भनेको नयाँ सफ्टवेयर ल्याउनु मात्रै होइन । ग्राहकको बचत र तथ्याङ्कलाई पूर्ण रूपमा सुरक्षित राख्नु पनि हो । यसलाई मनन गर्दै नेपाल बैंकले नेपाल राष्ट्र बैंकको साइबर सुरक्षा निर्देशनबमोजिम तथ्याङ्क केन्द्र र विपद् पुनःस्थापना प्रणालीलाई बलियो बनाएको छ । आन्तरिक कार्यप्रणालीलाई स्वचालित बनाउँदै कागजरहित बैंकिङतर्फ अगाडि बढ्ने क्रममा महत्त्वपूर्ण आधार तयार भइसकेका छन् । यद्यपि, प्रविधिको विकासको गति अत्यन्त तीव्र भएकाले दक्ष जनशक्तिको संरक्षण र सम्पूर्ण सेवाको पुनःडिजिटलाइजेसनलाई अझ तीव्र गतिमा अघि बढाउन हामी क्रियाशील छौं । मुलुकको अर्थतन्त्रमा देखिएको शिथिलता र कर्जा असुलीका चुनौतीका बीच पनि नेपाल बैंकको व्यवस्थापनले वित्तीय सन्तुलनलाई थप सुदृढ बनाउँदै लगेको छ । विगतका वर्षहरू नेपाल बैंकका लागि निरन्तर सबलीकरण, विवेकपूर्ण व्यावसायिक विस्तार र वित्तीय स्थायित्वको यात्राका रूपमा रहेका छन् । देशको समष्टिगत अर्थतन्त्रमा देखिएको उतारचढावका बाबजुद बैंक सन्तोषजनक वित्तीय प्रगति हासिल गर्न सफल भएको छ । कुनै पनि बैंकसँग गाभिनु नपरी केवल आन्तरिक सामर्थ्य र जनविश्वासका आधारमा वाणिज्य बैंकहरूको कुल निक्षेपमा ५.५५ प्रतिशत बजार हिस्सा कायम गर्न नेपाल बैंक सफल भएको छ । विसं १९९४ मा रोपिएको विश्वासको बिरुवा आज ९० वर्षको विशाल वृक्ष बनेको छ । अबको हाम्रो यात्रा शतवार्षिक उत्सवको स्वर्णिम यात्रातर्फ केन्द्रित छ । बैंकको वास्तविक वित्तीय स्वास्थ्य नाफाको आकारबाट मात्रै मापन हुँदैन । नाफाको स्रोत, कर्जाको गुणस्तर, सम्पत्तिको प्रतिफल, पुँजी पर्याप्तता र भविष्यमा सम्भावित जोखिम बहन गर्ने क्षमतालाई समेत हेर्नुपर्छ । नेपाल बैंकले वित्तीय सूचकहरूमा सुधार गर्दै दिगो नाफा अभिवृद्धि गर्ने रणनीति लिएको छ । विगतमा प्रवाह भएका कर्जाको गुणस्तरमा देखिएका चुनौती समाधान गर्न नियमित अनुगमन, कर्जा पुनर्संरचना तथा पुनर्तालिकीकरणसम्बन्धी नियामकीय व्यवस्था, कानुनी असुली प्रक्रिया र सम्बन्धित ऋणीसँगको समन्वयलाई प्राथमिकता दिइएको छ । साथै, नयाँ कर्जा प्रवाह गर्दा ऋणीको नगद प्रवाह, परियोजनाको सम्भाव्यता, धितोको गुणस्तर र भुक्तानी क्षमताको गहन विश्लेषण गरिरहेका छौं । भविष्यमा खराब कर्जा नियन्त्रणलाई प्रतिक्रियात्मक नभई पूर्वसक्रिय जोखिम व्यवस्थापनको विषय बनाउनु हाम्रो लक्ष्य हो । ऐतिहासिक पहिचान र नेपाल सरकारको स्वामित्व नेपाल बैंकका महत्त्वपूर्ण सबल पक्ष हुन् । लामो समयदेखि सर्वसाधारणको विश्वास आर्जन गरेको संस्थाका रूपमा बैंकको आफ्नै प्रतिष्ठा, व्यापक ग्राहक आधार र संस्थागत अनुभव छ । तर, प्रतिस्पर्धी बजारमा ऐतिहासिक विरासत मात्रै पर्याप्त हुँदैन । निर्णय प्रक्रियाको चुस्तता, सेवाको गुणस्तर, प्रविधिको प्रयोग, कर्मचारीको उत्पादकत्व र ग्राहक सन्तुष्टिमा राम्रो प्रदर्शन गर्नुपर्छ । सार्वजनिक संस्थाका रूपमा पालना गर्नुपर्ने पारदर्शिता, जवाफदेहिता र कानुनी प्रक्रियालाई कायम राख्दै निर्णय प्रणालीलाई व्यावसायिक र परिणाममुखी बनाउन सकिन्छ । यति हुँदाहुँदै पनि हामीले केवल नाफामुखी भएर निर्णय गर्न सक्दैनौं । सरकारले अघि सारेका नीति तथा कार्यक्रमलाई सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गर्नुपर्ने दायित्व पनि हाम्रो छ । साथै, निजी क्षेत्रले नेपाल बैंकले जस्तो सार्वजनिक खरिद प्रक्रिया पूर्णरूपमा पालना गर्नुपर्ने बाध्यता हुँदैन । त्यसैले निजी क्षेत्रले उपलब्ध अवसरलाई तुलनात्मक रूपमा छिटो उपयोग गर्न सक्छ । हाम्रो मुख्य प्रयास संस्थागत सुशासनमा सम्झौता नगरी व्यावसायिक गतिशीलता बढाउनु हो । (पाण्डेय नेपाल बैंकका सीईओ हुन् । उनले बैंकको ९०औं वार्षिकोत्सवमा राखेको धारणाको सम्पादित अंश)

नेपाल बैंकलाई अर्थमन्त्रीका तीन सुझाव

काठमाडौं । अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले नेपाल बैंकलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी विस्तार, संस्थागत सुशासन सुदृढीकरण र डिजिटल रूपान्तरणलाई प्राथमिकतामा राखेर अघि बढ्न सुझाव दिएका छन् । नेपालको आधुनिक बैंकिङ प्रणालीको जगका रूपमा स्थापित नेपाल बैंकले आफ्नो ऐतिहासिक विरासतलाई भविष्यको सफलतामा रूपान्तरण गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । नेपाल बैंकको ९०औं वार्षिकोत्सव कार्यक्रममा बोल्दै अर्थमन्त्री वाग्लेले बैंकको ९०औं वर्ष प्रवेश नेपालको समग्र वित्तीय क्षेत्रकै लागि ऐतिहासिक उपलब्धि भएको बताए । अर्थशास्त्रसँगै इतिहासमा पनि रुचि राख्ने उनले बैंक स्थापना हुँदाको ऐतिहासिक दस्तावेज अध्ययन गर्दा त्यसबेलाको उद्देश्य अहिले पनि उत्तिकै सान्दर्भिक रहेको पाएको उल्लेख गरे । उनका अनुसार विसं १९९४ मा नेपालमा बैंक नहुँदा मुलुकको आर्थिक उन्नतिमा बाधा पुगेको र जनताले आवश्यक सुविधा प्राप्त गर्न नसकेको अवस्थालाई सम्बोधन गर्न नेपाल बैंक स्थापना गरिएको थियो । बैंक स्थापनासम्बन्धी तत्कालीन कानुनी व्यवस्थामा आर्थिक उन्नति, जनतालाई सुविधा र मुलुकको समृद्धिलाई मुख्य उद्देश्य बनाइएको थियो । वाग्लेले त्यसबेलाको उद्देश्य र अहिले सरकारले अघि सारेका आर्थिक विकासका प्राथमिकताबीच समानता रहेको उल्लेख गर्दै कतिपय राष्ट्रिय उद्देश्य समयसँगै परिवर्तन नहुने बताए । नेपाल बैंकले नौ दशकको यात्रामा निक्षेप परिचालन, कर्जा प्रवाह, वित्तीय पहुँच विस्तार तथा मुलुकको आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको उनको भनाइ छ । इतिहासको गौरवलाई भविष्यको सफलतामा रूपान्तरण गर्नु अहिलेको साझा जिम्मेवारी रहेको उनले बताए । नेपालको अर्थतन्त्र अहिले महत्त्वपूर्ण मोडमा रहेको उल्लेख गर्दै अर्थमन्त्री वाग्लेले उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि, रोजगारी सिर्जना तथा लगानी विस्तारमा सबै क्षेत्र केन्द्रित हुनुपर्ने बताए । नेपाल बैंकका लागि तीन सुझाव  सरकारले अघि सारेको वित्तीय क्षेत्र रणनीति तथा निर्धारित मार्गचित्रअनुसार नेपाल बैंकजस्तो अग्रणी सरकारी बैंकले तीनवटा सुधारका एजेन्डालाई केन्द्रमा राखेर अघि बढ्नुपर्ने अर्थमन्त्री वाग्लेको सुझाव छ । पहिलो, उत्पादनशील क्षेत्रमा वित्तीय स्रोतको परिचालनः बैंकिङ क्षेत्रको सफलता निक्षेप र कर्जाको आकारले मात्रै होइन, राष्ट्रिय उत्पादन, रोजगारीमा पुर्याएको योगदानबाट पनि मापन हुनुपर्छ । कर्जाको प्रवाह अनुत्पादक क्षेत्रबाट उत्पादनशील क्षेत्रतर्फ निर्देशित हुनु अपरिहार्य छ । कृषि, जलविद्यतु, पर्यटन, सूचना प्रविधि, निर्यातमूलक उद्योग तथा साना मझौला उद्यममा लगानी विस्तार गरी उत्पादन र उद्यमशीलता प्रवर्द्धन गर्न बैंकले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । दोस्रो, संस्थागत सुशासन र वित्तीय अनुशासनः जनविश्वास कायम गर्न पारदर्शीता, जवाफदेहीता, व्यवसायिकता र प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापन कायम गर्न आवश्यक छ । पछिल्लो समय बैंकिङ क्षेत्रमा खराब कर्जाको चुनौतीलाई सम्बोधन गर्दै कर्जा असुली, सम्पत्तिको गुणस्तर र आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीलाई सुदृढ बढाउनुपर्छ । सरकारी स्वामित्वको बैंक भएकाले नेपाल बैंकले सुशासन र व्यवसायीक कार्यसम्पादनमा उच्च मापदण्ड कायम गर्नुपर्छ । तेस्रो, डिजिटल रुपान्तरण र वित्तीय समावेशीकरणः बदलिँदो प्रविधि र ग्राहकको अपेक्षा अनुरूप बैंकिङ सेवालाई सरल, सुरक्षित र छिटो  र प्रविधिमैत्री बनाउन आवश्यक छ । डिजिटल बैंकिङ विस्तारसँगै साइबर सुरक्षा र तथ्याङ्क संरक्षणमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । साथै ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका नागरिक, महिला उद्यमी, साना व्यवसायी, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीलाई औपचारिक प्रणालीमा जोड्न बैंकले थप पहल गर्नुपर्छ । अर्थमन्त्री वाग्लेले बैंकिङ क्षेत्रको सुधार, संस्थागत सबलीकरण र वित्तीय स्थायित्वका लागि आवश्यक नीतिगत सहजीकरण गर्न अर्थ मन्त्रालय प्रतिबद्ध रहेको बताए । नेपाल बैंकले आफ्नो ऐतिहासिक पहिचानलाई कायम राख्दै बदलिँदो आर्थिक आवश्यकता, प्रविधि र वित्तीय बजारको प्रतिस्पर्धाअनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । 

६ वटा बैंकले घटाए ब्याज, औसत ब्याजदर नै ३.८७ प्रतिशतमा झर्यो

काठमाडौं । वाणिज्य बैंकहरूले मंसिर महिनाका लागि व्यक्तिगत तथा संस्थागत मुद्दती निक्षेपको ब्याजदर घटाएका छन् । मंसिर १ गतेदेखि लागू हुने गरी ६ वटा वाणिज्य बैंकले व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपको ब्याजदर घटाएका हुन् । वाणिज्य बैंकहरूको व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपको औसत ब्याजदर मंसिर महिनाका लागि ०.११ प्रतिशत बिन्दुले घटेर ३.८७ प्रतिशतमा झरेको छ । कात्तिक महिनामा यस्तो औसत ब्याजदर ३.९८ प्रतिशत थियो । त्यस्तै, संस्थागत मुद्दती निक्षेपको औसत ब्याजदर पनि ०.१ प्रतिशत बिन्दुले घटेर २.९७ प्रतिशतमा कायम भएको छ । कात्तिक महिनामा संस्थागत मुद्दती निक्षेपको औसत ब्याजदर २.९९ प्रतिशत थियो । मंसिर महिनाका लागि ६ वटा बैंकले ब्याजदर घटाएका छन् भने १४ वटा बैंकले कात्तिक महिनाकै ब्याजदरलाई निरन्तरता दिएका छन् । ब्याजदर घटाउने बैंकहरूमा कृषि विकास बैंक, कुमारी बैंक, लक्ष्मी सनराइज बैंक, माछापुच्छ्रे बैंक, एनएमबि बैंक र स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंक रहेका छन् । त्यस्तै, एभरेष्ट बैंक, नेपाल बैंक, नेपाल एसबिआई बैंक, ग्लोबल आइएमई बैंक, प्राइम बैंक, सिटिजन्स बैंक, प्रभु बैंक, हिमालयन बैंक, सिद्धार्थ बैंक, नबिल बैंक, सानिमा बैंक, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक, नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंक र एनआईसी एसिया बैंकले मंसिर महिनाका लागि ब्याजदर यथावत् राखेका छन् ।