काठमाडौं । दक्षिण अफ्रिकामा जन्मिएकी ८५ वर्षीया नवनितेम ‘नाभी’ पिल्लेले सन् २०२६ को नोबेल शान्ति पुरस्कार जितेकी छन् ।
नर्वेजियन नोबेल समितिका अध्यक्ष योर्गेन वाट्ने फ्राइडनेसले पिल्लेलाई शान्ति प्रवर्द्धन र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको विकासमा पुर्याएको योगदानका लागि सम्मानित गरिएको जानकारी दिए ।
समितिले जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ, ‘युद्ध र द्वन्द्वको सङ्ख्या बढिरहेको तथा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका न्यायाधीश र संस्थाहरू राजनीतिक आक्रमणको निशानामा परिरहेको समयमा नोबेल समितिले बल वा हिंसाको प्रयोगबिना द्वन्द्व समाधान गर्ने क्षमता अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी शासनमा निर्भर हुन्छ भन्ने कुरा स्मरण गराउन चाहन्छ ।’
‘युद्ध अपराधीहरूलाई जवाफदेही बनाइने र दुर्व्यवहारका पीडितहरूले न्याय पाउने अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी प्रणाली शान्तिपूर्ण विश्व निर्माणको पूर्वसर्त हो,’ विज्ञप्तिमा थप भनिएको छ ।
नोबेल शान्ति पुरस्कारलाई विश्वकै सबैभन्दा प्रतिष्ठित सम्मानमध्ये एक मानिन्छ ।
नर्वेको राजधानी ओस्लोस्थित नर्वेजियन नोबेल समितिले यस वर्षको पुरस्कारका लागि २८७ जना उम्मेदवारको मनोनयन प्राप्त गरेको थियो । तीमध्ये एक चौथाइभन्दा केही बढी उम्मेदवार संस्था थिए ।
विज्ञहरूका अनुसार समितिले सामान्यतया शान्तिको दीर्घकालीन स्थायित्व, अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको प्रवर्द्धन तथा यी लक्ष्यलाई सुदृढ बनाउने संस्थाहरूले गर्ने निरन्तर र शान्त कामलाई प्राथमिकता दिने गर्छ ।
गत वर्ष दक्षिण अमेरिकी राष्ट्र भेनेजुएलामा लोकतान्त्रिक संक्रमण हासिल गर्न गरेको सङ्घर्षका लागि विपक्षी नेतृ मारिया कोरिना माचादोले नोबेल शान्ति पुरस्कार जितेकी थिइन् ।
बढ्दो अन्धकारबीच पनि लोकतन्त्रको ज्योति निभ्न नदिने महिलाका रूपमा उनको योगदानको कदर गरिएको थियो ।
अमेरिकाले तत्कालीन राष्ट्रपति निकोलास मादुरोलाई सत्ताच्युत गरेलगत्तै माचादोले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई आफ्नो नोबेल पदक दिएकी थिइन् ।
तर, यो मुख्यतः प्रतीकात्मक कदम थियो । नोबेल समितिले पुरस्कारको सम्मान भने अर्को व्यक्तिलाई हस्तान्तरण गर्न नसकिने स्पष्ट पारेको छ ।
यस वर्षका नोबेल पुरस्कारमध्ये चार विधाका विजेताको घोषणा यसै साताको सुरुमा गरिएको थियो ।
चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार मस्तिष्कले कसरी काम गर्छ भन्ने कुरा बुझ्न प्रकाशको प्रयोग गर्ने एउटा उपकरण विकास गर्न योगदान पुर्याएका तीन वैज्ञानिकलाई प्रदान गरिएको थियो ।
भौतिकशास्त्रतर्फको पुरस्कार दुर्लभ प्रकारका न्युट्रिनोबारेको रहस्य बुझाउन गरेको प्रयासका लागि एक वैज्ञानिकलाई प्रदान गरिएको थियो ।
रसायनशास्त्रतर्फको पुरस्कार अणुहरूमा देखिने रहस्यमय ऐना–प्रतिबिम्बको स्वरूप बुझाउन योगदान पुर्याएका दुई वैज्ञानिकले प्राप्त गरेका थिए । उनीहरूको खोजले असङ्ख्य औषधि विकास गर्न सहयोग पुर्याएको छ ।
बिहीबार साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार क्यानडाकी कवि, निबन्धकार तथा अनुवादक एनी कार्सनले जितेकी थिइन् ।
शास्त्रीय र आधुनिक साहित्यलाई एकसाथ जोड्दै कविता र गद्यबीचको सीमालाई धुमिल बनाउने उनका साहसी र नवीन सिर्जनाका लागि उनलाई सम्मानित गरिएको थियो ।
यस वर्ष नोबेल पुरस्कारको राशि १ करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर (करिब १२ लाख अमेरिकी डलर) रहेको छ । यो रकम व्यक्तिगत विजेता, थोरै सङ्ख्यामा रहेका संयुक्त विजेता वा संस्थाले प्राप्त गरे पनि समान रहनेछ ।
सन् १९०१ मा स्थापना भएको नोबेल शान्ति पुरस्कारले यस वर्ष आफ्नो १२५औं वार्षिकोत्सव मनाउँदै छ । अहिलेसम्म यो पुरस्कार ११२ जना व्यक्ति र २८ वटा छुट्टाछुट्टै संस्थाले प्राप्त गरिसकेका छन् ।
रेडक्रसले तीन पटक र संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी उच्चायुक्तको कार्यालयले दुई पटक नोबेल शान्ति पुरस्कार जितेका छन् ।
