काठमाडौं । एक प्रारम्भिक शान्ति सम्झौताअन्तर्गतको पहिलो चरणको वार्तापछि अमेरिकाले सोमबारदेखि लागू हुनेगरी इरानमाथिका प्रतिबन्धहरू ६० दिनका लागि फुकुवा गरेको छ ।
यसैबीच अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यदि इरानले सम्झौताको आफ्नो पक्ष पालना गरेन भने आफूले ‘जुनसुकै कदम पनि चाल्न सक्ने’ चेतावनी दिएका छन् ।
अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले स्विट्जरल्याण्डमा इरानी अधिकारीहरूसँग भएको वार्ताले अन्तिम शान्ति सम्झौताका लागि राम्रो आधार तयार पारेको बताएका छन् । यद्यपि इरानले भने आफ्नो आणविक कार्यक्रमबारे छलफल सुरु भएको कुरालाई अस्वीकार गरेको छ ।
मध्यस्थकर्ताहरू पाकिस्तान र कतारका अनुसार गत हप्ता हस्ताक्षर गरिएको अन्तरिम सम्झौतालाई अगाडि बढाउने प्रयासमा दुवै पक्षले कतारी स्वामित्वमा रहेको स्विस हिमाली रिसोर्ट ‘बुर्गेनस्टक’ मा भएको वार्तामा ६० दिनभित्र स्थायी सम्झौता गर्नेगरी रोडम्यापमा सहमति जनाएका छन् ।
उनीहरू अमेरिकी सहयोगी इजरायल र इरान समर्थित हिजबुल्लाहबीच लेबनानमा भइरहेको लडाइँ अन्त्य गर्ने संयन्त्रमा पनि सहमत भएका छन् । साथै रणनीतिक जलमार्गमा द्वन्द्व हुन नदिन ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ बाट व्यावसायिक जहाजहरूको सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्न एक सञ्चार संयन्त्र पनि स्थापना गरिएको छ ।
इरानलाई आर्थिक राहत दिने सम्झौताअन्तर्गत परिकल्पना गरिएका विभिन्न चरणहरूमध्ये पहिलो कदम स्वरूप अमेरिकी कोष विभागले अगस्ट २१ सम्मका लागि प्रतिबन्धहरू फुकुवा गर्ने घोषणा गरेको छ, जसले तेहरानलाई तेल र सम्बन्धित उत्पादनहरू बेच्न र त्यसको भुक्तानी प्राप्त गर्न अनुमति दिनेछ ।
क्षेत्रभरिका शत्रुतापूर्ण गतिविधिहरू अन्त्य गर्ने उद्देश्यले गरिएको यस सम्झौता अन्तर्गत अधिकारीहरूले लेबनानमा लडाइँमा निरन्तर कमी आएको रिपोर्ट गरेका छन् । यद्यपि, इजरायलले दक्षिणी लेबनानमा सुरक्षा क्षेत्र कायम राख्ने र इजरायली सैनिक तथा नागरिकहरू विरुद्धका खतराहरूलाई ‘निष्क्रिय’ पार्न कारबाही जारी राख्ने बताएको छ ।
सोमबारदेखि हर्मुज जलमार्ग भएर ट्याङ्करहरूको आवतजावत बढ्न थालेको छ । ओमानका परराष्ट्रमन्त्रीले यस महत्त्वपूर्ण जलमार्गको व्यवस्थापनका लागि इरानसँग भइरहेको वार्ताका क्रममा अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र कर–मुक्त सुरक्षित आवतजावतप्रति आफ्नो देशको प्रतिबद्धता दोर्होयाएका छन् ।
इरानमाथि अमेरिका–इजरायलका आक्रमणहरू र लेबनानमा इजरायली हमलाका कारण हजारौं मानिसको मृत्यु भइसकेको छ भने लाखौं विस्थापित भएका छन् । इरान युद्धले विश्वभरका बजारहरूलाई पनि हल्लाइदिएको छ र विश्वव्यापी तेलको मूल्य बढाएको छ । सोमबार तेलको मूल्य ३ प्रतिशतले घटेर बन्द भएपछि मंगलबार कच्चा तेलको मूल्यमा थप गिरावट आएको छ ।
इजरायल यस शान्ति सम्झौताको पक्षधर थिएन, तर शुक्रबार उसले लेबनानमा नयाँ युद्धविरामका लागि सहमति जनाएको थियो । त्यसपछि पनि थप एक दिनसम्म भीषण लडाइँ जारी रहे तापनि शनिबार रातिदेखि यसमा कमी आएको लेबनानी अधिकारीहरूले बताएका छन् ।
इजरायल र लेबनानबीच मंगलबार वासिङ्टनमा नयाँ चरणको वार्ता सुरु हुने तय भएको थियो । इरानले अमेरिकासँगको आफ्नो वार्तामा लेबनानलाई पनि समेट्ने निर्णय गरेपछि यो वार्ता छायामा परेको जस्तो देखिए पनि बेरुत प्रत्यक्ष वार्तालाई अगाडि बढाउन दृढ देखिएको छ ।
समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर भएदेखि नै सकारात्मक रूपमा प्रस्तुत हुँदै आएका भान्सले तेहरान आफ्नो देशमा आणविक निरीक्षकहरूलाई अनुमति दिन, विदेशमा रोक्का गरिएका आफ्ना सम्पत्तिहरूको व्यवस्थापन गर्न र युद्धविराम सञ्चालन गर्ने संयन्त्रहरू स्थापना गर्न सहमत भएको बताए ।
वार्तामा भाग लिएपछि पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै उनले भने, ‘हामीले एक सफल अन्तिम सम्झौताका लागि निकै राम्रो आधार तयार गरेका छौं ।’
तर, इरानको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बगाहीले सरकारी समाचार एजेन्सी ‘इर्ना’लाई दिएको जानकारीअनुसार इरानले हालसम्म आणविक विषयमा छलफल नगरेको वा कुनै नयाँ प्रतिबद्धता नजनाएको बताएका छन् ।
ट्रम्पले सोमबार ‘ट्रुथ सोसल’ मा एक पोस्ट गर्दै इरान ‘आणविक इमानदारिता’ सुनिश्चित गर्न हतियार निरीक्षणका लागि सहमत हुने बताएका छन् ।
ट्रम्पले पछि पत्रकारहरूसँग भने, ‘यदि इरानले आफ्नो सम्झौता पालना गरेन वा राम्रो व्यवहार देखाएन भने मैले जे गर्नुपर्ने हो त्यो गर्नेछु ।’
गत वर्ष अमेरिका र इजरायलले पहिलो चरणको हवाई आक्रमण सुरु गरेदेखि इरानले अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीद्वारा गरिने निरीक्षणलाई सीमित गरेको थियो र फेब्रुअरीमा युद्ध सुरु भएपछि त यसलाई पूर्ण रूपमा स्थगित नै गरिदिएको थियो । इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रम शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि भएको दाबी गर्दै आएको छ ।
इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्चीले सामाजिक सञ्जालमा तेहरानले तेल र पेट्रोकेमिकल निर्यातका लागि प्रतिबन्ध फुकुवा गराउन, विदेशमा रोक्का रहेका केही सम्पत्तिहरू फुकुवा गराउन र इरानका लागि पुनर्निर्माण तथा विकास योजना सुरु गर्न सफल भएको बताएका छन् ।
भान्सका अनुसार ट्रम्पका ज्वाइँ एवं ह्वाइट हाउसका दूत जारेड कुश्नरले एउटा यस्तो प्रक्रिया तयार पारेका छन् जसअन्तर्गत इरानी रकम फुकुवा हुँदा अमेरिका र कतारको त्यसमा नियन्त्रण रहनेछ र सो रकम अमेरिकी मकै, भटमास र गहुँ किन्नमा खर्च गर्न सकिनेछ ।
‘त्यसैले, हामीले फुकुवा गर्ने पैसा हाम्रा किसानहरूकहाँ जानेछ,’ ट्रम्पले पत्रकारहरूलाई भने ।
यद्यपि इरानको तस्निम समाचार एजेन्सीका अनुसार इरानको केन्द्रीय बैंकका गभर्नर अब्दोलनासेर हेम्मतीले त्यस्तो कुनै बाध्यता नरहेको र बाँकी रहेको फुकुवा रकमको केही अंश प्रतिबन्ध नलगाइएका अन्य सामानहरू किन्न प्रयोग गर्न सकिने बताएका छन् ।
प्राविधिक तहको वार्ता यस हप्ताको बाँकी दिनहरूमा पनि जारी रहने तय भएको छ ।
