६१ जनाको जीवन बचाउन अनुजाले देखाएको अदम्य साहस
काठमाडौं । ‘बसमा कुनै विद्यार्थी बाँकी छन् कि भनेर फर्केर हेर्न जाँदा बाढीले स्कुल बस बगायो । हुत्तिएर म बसको अन्तिम सिटमा पुगें,’ ज्यान जोगाउन गरेको अन्तिम प्रयास सुनाउँदै अनुजा अधिकारीले भनिन्, ‘झ्यालको सिसा लात्तीले फोरेरै भीरमा हाम फालें । त्यसपछि अब म बाँचें भन्ने महसुस भयो ।’ भदौ १० को यो कहालीलाग्दो क्षण सम्झिँदा उत्तरगया गाउँपालिका-५ बनुवाकी अनुजा अधिकारीलाई अझै पनि मनमा त्रास सिर्जना हुन्छ । मन आत्तिन्छ । मुटु ढुकढुक हुन्छ । के बिर्सें, के बिराएँ र के छोडें भन्ने लाग्छ । अनुजा अधिकारी आचार्य ७ वर्षदेखि शिक्षण पेसामा आवद्ध छिन् । भदौ १० गते बिहान ८ बजेर ५५ मिनेट जाँदासम्म पनि उनको दैनिकी विगतका दिनहरूजस्तै थियो । बिहानै उठ्ने, खाना खाएर विद्यालय जाने तयारी सकेर आफूले ७ वर्षदेखि पढाउँदै आएको बेत्रावती मोर्डन त्रिनिटी विद्यालयको बस पर्खिने । त्यो दिन पनि उनी उसैगरी विद्यालय जान बस चढिन् । उनीमाथि आफ्नो क्षेत्रका विद्यार्थीलाई सुरक्षित विद्यालयसम्म पुर्याउने जिम्मेवारी थियो । ७ वर्षदेखि उनले यहीँ काम सम्हाल्दै आएकी थिइन् । भदौ १० गते बिहान भने उनीको अनुभव कहालीलाग्दो बन्न पुग्यो । ‘म मेरो गाउँ र माथि गाउँका ३१ जना बच्चालाई लिएर बेत्रावती बजारमा रहेको स्कूल पुगेकी थिएँ । ९ बजेर १० मिनेट जाँदा मलाई फोन आयो,’ त्यसपछि मात्रै बाढी आएको बारे आफूले जानकारी पाएको शिक्षिका आचार्यले बताइन् । फोनमा बसमा रहेका बच्चा लिएर भाग्न सुझाइएको थियो । त्यत्तिकैमा उनको कानमा बेत्रावती बजार छाडेर सुरक्षित स्थानमा जानूस् भन्ने आवाज पर्यो । ‘फोन आउने र प्रहरी कार्यालय, पिलिकाका कर्मचारी बजार क्षेत्रका व्यापारीले बजार छाडेर सुरक्षित ठाउँमा जान माइकिङ्ग गर्दै आउनुभएको एकैसाथ सुने । उहाँहरूले मलाई भेटेपछि बच्चालाई तुरुन्त लिएर भाग्न सुझाउनुभयो,’ उनले स्मरण गरिन् । त्यसपछि उनले छात्रावासमा रहेका २६ विद्यार्थीलाई समेत बसमा चढाएर उचो क्षेत्रतर्फ लागिन् । ‘हामी भर्खर बच्चा लिएर स्कुल ग्राउण्डमा पुगेका थियौं । बाढी आउँदैछ भनेपछि होस्टलका २६ बच्चासमेत लिएर ड्राइभर दाइलाई अग्लो ठाउँमा जाऔं भने,’ उनले सुनाइन् । तर, त्यतिबेला विद्यालय र कार्यालय समय भएकाले सधैंजस्तो जाम हुनसक्ने कुरा उनको मानसपटलमा आयो । ‘बजार कट्नै लागेका थियौं, विद्यालय जाने बेला सधैं गाडीको जाम भोगेको याद गरें । त्यहाँबाट भाग्न सकिँदैन भन्ने पक्का भयो । त्यसपछि साना-साना बच्चाहरू कहाँबाट भगाउने भन्ने सोच्न नभ्याउँदै बाढीले छाेपिसक्यो,’ उनले तीतो अनुभव सुनाइन् । त्यतिबेलासम्म त्रिशुलीमा आएको बाढीले बजार रहेको फाँट सबै छोपिसकेको थियो । बजारमा रहेका नुवाकोट–रसुवा जोड्ने २ पुल उनले देख्दादेख्दै बगायो । ‘हामी बाढीबाट लखेटिदै अलिक डिलमा पुगेका थियौं । हेर्दाहेर्दै बाढीले फाँट बगाइसक्यो । त्यहाँबाट त बाँचियो अब जाने ठाउँ छैन भन्ने भएपछि के गरौं कसो गरौं भन्ने भयो,’ उनले त्यो कहाली लाग्दो दृश्य स्मरण गर्दै भनिन्, ‘त्यसपछि मेरो दिमागमा बच्चाहरूलाई भीरबाटै भएपनि माथि चढाउने सोच आयो, ड्राइभर दाई र म भएर कसैलाई तान्ने कसैलाई माथि फाल्ने गरिहाल्यौं ।’ सबै बच्चालाई सारियो भन्ने भएपनि अन्तिममा बसमा नहेरी उनको मन ढुक्क बनेन । जिम्मेवारीमा खरो बन्दै उनी जोखिमको प्रवाह नगरी पुनः बसतर्फ लागिन् । ‘अन्तिममा मेरो मनमा कोही बच्चा रोएजस्तो सुनें । बसमा अझै बच्चा छ जस्तो भइरह्यो फेरि हेर्न गएँ,’ ‘शिक्षिका आचार्यले अँध्यारो मुद्रामा भनिन्, ‘त्यो बेला म बसमा छिर्नु र बच्चा जोगाउन गएकी मलाईसहित बाढीले बस पल्टाउनु एकैपटक भयो ।’ उनका अनुसार बसमा बच्चा थिएनन् तर बाढीले उनी स्वयंको जीवन जोखिममा पर्यो । बाढीले उनलाई अन्तिम सिटमा हुत्यायो । त्यहीबेला बसको झ्यालको सिसा फोरर उनी बाहिर आउन सफल भइन् । सोही क्रममा पैदल विद्यालय आइरहेको ४ बच्चाको जीवन समेत उनकै उद्धारबाट जोगियो । यसरी उनले त्रादी माहोलमा देखाएको साहस र चेतपूर्ण कदमले शिक्षिका आचार्य, सवारीचालकसहित ६१ जना बालबालिकाले पुनर्जन्म पाए । बाढीले विद्यालयको भवनसहित सबै संरचना ध्वस्त बनाएकाले विद्यार्थीको पठनपाठन यतिबेला भने ठप्प छ । ‘केही बच्चाहरू यतै खुलेका पायक पर्ने स्कूलमा जान थालेका छन् । अब यो क्षेत्र सामान्य बन्न त वर्षाैं लाग्छ होला,’ उनले भनिन् । सरकारसँग उनले तत्काल बाढीपीडितका लागि पुनर्बासको व्यवस्था गरिदिन समेत माग राखिन् । बाढीले ५ वडा रहेको उत्तरगया गाउँपालिकामा रहेका १० वटा विद्यालयमा क्षति पुगेको छ । जसमा एक विद्यालय नर्ससहित मोर्डन ट्रिनिटी इङ्लिस विद्यालयमा प्रधानाध्यापकसहित ९ शिक्षक बाढीबाट बेपत्ता छन् । ‘दश वर्षदेखि यहीँ ठाउँमा वारपार गरिराखेको छु यस्तो प्रलय कहिले आएन । हाम्रो स्कूल र प्रिन्सिपल बाढीबाट बेपत्ता हुनुहुन्छ,’ उनले दुःखी हुँदै सुनाइन् ।
बस्ने गाउँ छैन, भाग्ने ठाउँ छैन
रसुवा । रात पर्नासाथ सानो भार्खुकी चेङ्गा तामाङलाई निद्रा लाग्दैन । घरमाथि पहिरो खस्ने हो कि गाउँको तलबाट भइरहेको कटानले बस्ती नै बगाउने हो कि भन्ने डरले उनी रातभर जाग्राम बस्छिन् । बाढीको त्रासबाट जोगिन दिनमा गाउँ आउने र राति आफन्तको घरमा गएर सुत्ने उनको दैनिकी बनेको छ । ‘अहिले त बजार पनि छैन । बाढी आउने हो कि भनेर चिन्तामा बस्नुपरेको छ । बाढी आयो भने हामी कहाँ भाग्ने ? भाग्ने ठाउँ नै छैन,’ चेङ्गा दुःखी हुँदै भन्छिन्, ‘तलको भिर र पहिरो खस्यो भने त यहाँबाट सिधै लैजान्छ । राति सुत्न पनि सकेका छैनौं ।’ भदौ १० गतेको बाढीपछि रसुवाको गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका- ठूलो भार्खु र सानो भार्खुका बासिन्दाको जीवन यस्तै त्रास, अभाव र अनिश्चितताबीच बितिरहेको छ । बाढीले गाउँको तलबाट कटान गरिरहेको छ भने माथिल्लो भागमा पहिरोको जोखिम बढेको छ । सुरक्षित स्थानमा जाने विकल्प नहुँदा स्थानीय जोखिमकै बीच गाउँमा बस्न बाध्य छन् । बाढीले स्याफ्रुबेंसी बजार र त्यहाँ पुग्ने मुख्य सडक संरचना बगाएपछि भार्खुवासीको समस्या झन् गहिरिएको छ । गाउँमा उत्पादन हुने आलु, सिमी, बन्दा, काउलीलगायत तरकारी तथा अन्य स्थानीय उत्पादन बिक्री गर्ने बजार छैन । बजारसम्म सामान लैजान यातायातको सुविधा छैन । पहिले स्याफ्रुबेंसी बजारमै बिक्री गरेर घरखर्च चलाउने परिवार अहिले राहतको भरमा बस्नुपर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । चेङ्गाका अनुसार पहिले गाउँमा उत्पादन भएको तरकारी, आलु तथा अन्य स्थानीय उत्पादन स्याफ्रुबेंसी बजारमा लगेर बिक्री गर्दा परिवारको गुजारा चल्थ्यो । अहिले बजार नै बाढीले बगाएपछि आम्दानीको बाटो बन्द भएको छ । ‘पहिला महिनामा २०-२५ हजार रुपैयाँसम्म कमाइ हुन्थ्यो । अहिले राहतको सहारामा बाँच्नुपरेको छ,’ उनी भन्छिन्, ‘अन्त जाऊँ भने जाने ठाउँ पनि छैन । एक महिना हुन लाग्यो, खाने-लाउने र घर चलाउनै धौधौ परेको छ ।’ बाढी आएको दिनदेखि आवश्यक सामान आफन्तको घरमा राखिएको र आफूहरू दिनमा मात्र गाउँमा आउने गरेको उनले बताइन् । ‘हामी दिउँसो काम गर्न गाउँमा आउँछौं, राति सुत्न आफन्तको घरमा जान्छौं,’ उनले भनिन् । बजार बग्यो, ढुवानी महँगियो ठूलो भार्खुका स्थानीय किप्पा छिरिङ तामाङको समस्या पनि उस्तै छ । गाउँको तलबाट नदीले निरन्तर कटान गरिरहेको छ । कतिबेला बस्ती नै भासिने हो भन्ने चिन्ता गाउँका सबै परिवारमा छ । ‘तलबाट बाढीले कटान गरिरहेको छ । कतिबेला बस्ती नै भासिने हो भन्ने पीर सबै गाउँका मानिसलाई परेको छ,’ उनी भन्छन् । बाढीपछि गाउँलेले करिब १० दिनसम्म विद्युत् सेवासमेत पाउन सकेनन् । स्याफ्रुबेसी बजारका डिपो तथा मुख्य सडक बगाएपछि खाद्यान्न, ग्यासलगायत अत्यावश्यक वस्तु गाउँसम्म पुर्याउन कठिन भएको छ । ‘एकातिर बत्तीको भर छैन, अर्कोतिर बाटो नभएर बाहिरबाट ग्यास तथा खाद्यान्न ल्याउन सकिएको छैन,’ किप्पा भन्छन्, ‘न गाउँमा उत्पादित कृषि उपज बजारसम्म पुर्याउन सकिएको छ । भएको एउटा स्याफ्रुबेंसी बजार पनि बगाइसक्यो । यो विपद्ले हामीलाई चारैतिरबाट घेरेको छ ।’ किप्पा २०६७ सालदेखि ठुलो भार्खुमा पसल सञ्चालन गर्दै आएका छन् । उनका अनुसार सडक अवरुद्ध भएपछि सामान ढुवानीको लागत आकासिएको छ । किप्पा छिरिङ तामाङ । ‘पहिला त्रिशूलीबाट ७ टन सामान ल्याउँदा १५ देखि २० हजार रुपैयाँ भाडा लाग्थ्यो । अहिले बाटो बिग्रिएर ३ टन सामान ल्याउँदा नै ८०/९० हजार रुपैयाँसम्म भाडा तिर्नुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘बाटो नभएपछि न बाहिरबाट सामान ल्याउन सकिएको छ, न आफूले उत्पादन गरेका आलु, सिमी, बन्दा, काउलीलगायत तरकारी पुर्याउने बजार छ ।’ बजार र सडकको पहुँच टुट्दा गाउँको कृषि उत्पादन खेतमै थन्किने अवस्था आएको छ । उत्पादन बिक्री गर्न नसक्दा आम्दानी गुमेको छ भने बाहिरबाट सामान ल्याउँदा ढुवानी खर्च अत्यधिक बढेको छ । यसले स्थानीयको दैनिकी मात्र होइन, गाउँको समग्र जीविकोपार्जन प्रणाली नै प्रभावित बनाएको छ । बिरामी पर्दा कहाँ जाने ? बाढीले बजारसँगै स्वास्थ्य सेवाको पहुँचसमेत खोसेपछि भार्खुवासी थप चिन्तित छन् । स्याफ्रुबेंसीमै रहेको स्वास्थ्य चौकी तथा एम्बुलेन्स सेवामा निर्भर रहेका स्थानीय अहिले सामान्य उपचारका लागि समेत जोखिम मोल्नुपर्ने अवस्थामा छन् । ठूलो भार्खुकी मेन्दो झल्प्यो गाउँमा दिनको समयमा मात्र आउने र राति आफन्तको घरमा बस्ने गरेको बताउँछिन् । सानाे भार्खु गाउँ । ‘हामी स्थानीय काम गर्नका लागि मात्र गाउँमा आउँछौं, अरू बेला माथि घर भएका आफन्तको घरमा बसिरहेका छौं,’ उनी भन्छिन्, ‘हाम्रो मेडिकल, एम्बुलेन्स र हेल्थपोस्ट सबै यही स्यार्फुबेंसीमै थियो । अहिले केही पनि छैन । बिरामी पर्दा उपचार गर्ने ठाउँ छैन ।’ सरकारले विपद्पछि जनताको जीवन सहज बनाउन तत्काल के योजना अघि सारेको छ भन्ने आफूहरूलाई जानकारी नभएको भन्दै उनले पीडा सुनाइन् । ‘सरकारले जनताको सेवाका लागि के सोच्दैछ, हामीलाई थाहा छैन । तर, हामी अहिले निकै पीडामा छौं,’ उनले भनिन् । सानो भार्खुकी छिरिङ भुटीको चिन्ता पनि उस्तै छ । खोलाको नजिक रहेको बस्ती भएकाले आफूहरू थप जोखिममा रहेको उनको भनाइ छ । ‘हाम्रो गाउँ खोलाको नजिक छ । धेरै जोखिममा छौं । कहाँ जाने भन्ने पनि कसैले केही भन्दैन,’ उनी भन्छिन्, ‘डरका कारण गाउँमा बस्न सकेका छैनौं ।’ मेन्दो झल्प्यो । लाप्का चुमुलाई पनि रात काट्न सहज छैन । आफन्तको घरमा पुगे पनि आफ्नै घर र सम्पत्ति पहिरो वा बाढीले लैजाने हो कि भन्ने चिन्ता उनलाई सताइरहन्छ । ‘राम्रोसँग सुत्न पनि सकेका छैनौं । सुत्न भनेर आफन्तको घरमा गए पनि घर बाढीले लैजाने हो कि भनेर चिन्ता भइरहन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘यत्रो सम्पत्ति पहिरोले लगेपछि हामी कहाँ जाने, के गर्ने ? केही छैन । काठमाडौं घर हुनेहरू त गइसके, हाम्रो त केही छैन । कहाँ जाने ?’ स्थानीय सरकार भन्छ- असुरक्षित बस्ती सार्छौं गोसाइँकुण्ड गाउँपालिकाका अध्यक्ष कैसाङ नुर्पु तामाङले बाढीपीडितका लागि तीन चरणमा काम गर्ने योजना बनाएको बताए । उनका अनुसार पहिलो चरणमा घरका अधिकांश सदस्य गुमाएका र एक-दुई जना मात्र जीवित रहेका परिवारलाई प्राथमिकतामा राखेर व्यवस्थापन गरिनेछ । दोस्रो चरणमा सम्पत्ति गुमाएका तर ज्यान जोगाएका परिवारको व्यवस्थापन गरिनेछ । तेस्रो चरणमा जोखिममा रहेका असुरक्षित बस्तीलाई सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने योजना छ । तर, स्थानीयका लागि स्थानान्तरणको योजना कहिले र कसरी कार्यान्वयन हुन्छ भन्ने विषय अहिले पनि अनिश्चित छ । तत्कालका लागि उनीहरूलाई सुरक्षित बास, सडक, विद्युत्, स्वास्थ्य सेवा र बजारसम्मको पहुँच आवश्यक छ । बाढीले सडक र बजारको संरचना मात्र बगाएको छैन, भार्खुवासीको आम्दानी, आवतजावत, स्वास्थ्य सेवा र सुरक्षित बसोबासको आधारसमेत बिथोलेको छ । एकातिर तलबाट नदीको कटान र माथिबाट पहिरोको जोखिम छ, अर्कोतिर बजार र सडक सम्पर्क टुटेको छ । यस्तो अवस्थामा स्थानीयको प्रश्न एउटै छ, ‘बाढी फेरि आयो भने भाग्ने ठाउँ कहाँ छ ?’ अब उनीहरूका लागि राहत मात्र पर्याप्त छैन । जोखिममा रहेका बस्तीको सुरक्षित व्यवस्थापन, सडक तथा विद्युत् पुनःस्थापना, स्वास्थ्य सेवा सञ्चालन र स्थानीय उत्पादनका लागि बजारको व्यवस्था तत्काल आवश्यक देखिएको छ ।
कम्ता छैन मीनबहादुरको रफ्तार
काठमाडौं । गत वर्ष भदौ २३ र २४ गतेको जेनजी आन्दोलनका क्रममा देशका विभिन्न स्थानमा भाटभटेनी सुपरमार्केटका शाखाहरूमा ठूलो क्षति पुग्यो । करोडौंको लगानी छिनभरमै खरानीमा परिणत भयो । त्यसक्रममा काठमाडौंको टंगालस्थित भाटभटेनीको मुख्य कार्यालय पनि ध्वस्त भयो । एक वर्षअघि आगोले जलेको त्यही ठाउँ सोमबार फेरि मानिसहरूको भीडले भरियो । जहाँ खरानी र भग्नावशेष थियो, त्यही ठाउँमा नयाँ संरचना ठडिएको छ । संरचना पहिलेको भन्दा केही फरक र आकर्षक बनाइएको छ । त्यहीँ भवनमा सामानले भरिएका छन् । ग्राहकको चहलपहल छ । कर्मचारी आफ्ना काममा फर्किएका छन् । भाटभटेनीका अध्यक्ष तथा प्रबन्ध निर्देशक मीनबहादुर गुरुङका लागि यो केवल एउटा भवन पुन:निर्माण भएको क्षण थिएन । उनका लागि यो पीडा, जिम्मेवारी, विश्वास र पुनःउठ्ने साहससँग जोडिएको क्षण थियो । खरानीबाट नयाँ निर्माण भएको बताउँदै गुरुङले भाटभटेनी आफ्नो व्यक्तिगत सम्पत्ति मात्र नभएको बताए । हजारौं कर्मचारी, लगानीकर्ता, व्यवसायी, आपूर्तिकर्ता र उपभोक्ताको योगदान जोडिएको संस्थालाई उनले देशकै सम्पत्तिका रूपमा व्याख्या गरे । ‘यो मेरो सम्पत्ति होइन, देशको सम्पत्ति हो,’ उनले भने, ‘यहाँ हजारौं भाइबहिनीले लगानी गरेका छन् । धेरै व्यवसायी र आपूर्तिकर्ता जोडिएका छन् । त्यसैले यसलाई जसरी पनि उठाउनुपर्ने थियो ।’ भाटभटेनी ध्वस्त भएपछि गुरुङसामु एउटा ठूलो प्रश्न थियो, अब के गर्ने ? आफ्नो संस्थामाथि भएको क्षतिको पीडा त थियो नै, त्यससँगै हजारौं कर्मचारी, लगानीकर्ता र व्यवसायिक साझेदारप्रतिको जिम्मेवारी पनि थियो । गुरुङका अनुसार उनले कठिन अवस्थामा पनि आफूमा विश्वास गर्नेहरूलाई निराश बनाउन चाहेनन् । ‘मसँग आबद्ध भाइबहिनीहरूलाई धोका दिन भएन । लगानीकर्तालाई धोका दिन भएन । व्यावसायिक साझेदारलाई पनि धोका दिन भएन,’ उनले भने । त्यसैले पुन:निर्माण केवल संरचना बनाउने काम रहेन । त्यो संस्थासँग जोडिएका हजारौं मानिसको विश्वास जोगाउने अभियान बन्यो । गुरुङले आफूलाई त्यस अवधिमा वर्तमान समयबाट एब्सेन्ट भएको जस्तो महसुस भएको बताए । तर, देश-विदेशबाट आएको सहयोग, बैंकिङ क्षेत्रका साथीहरूको सकारात्मक सहयोग र कर्मचारी तथा निर्माणमा संलग्न टोलीको निरन्तर मेहनतले भाटभटेनीलाई पुनः उभ्याउने साहस मिलेको उनको भनाइ छ । खरानीबाट उठ्नका लागि पैसा मात्र पर्याप्त थिएन । त्यसका लागि इच्छाशक्ति र निरन्तर काम गर्ने आँट आवश्यक थियो । गुरुङले आफ्नो पुन:निर्माण यात्रालाई गोर्खाली साहससँग जोडे । ‘हामी हिम्मतवाला छौं । त्यसमा पनि हामी गोर्खाली हौं । गोर्खालीको साहस अर्कै छ,’ उनले विकासन्युजसँग भने । उनका लागि भाटभटेनी पुन:निर्माण गर्नु व्यक्तिगत सफलता मात्र थिएन । संस्थासँग जोडिएका कर्मचारी र व्यवसायिक साझेदारप्रतिको दायित्व पूरा गर्ने विषय थियो । ४२ वर्षअघिको सुरुवातदेखि आजसम्म व्यावसायिक यात्रा सुरु गरेर नेपालकै ठूलो रिटेल चेन भाटभटेनी सुपरमार्केट साम्राज्य खडा गर्ने गुरुङको लगभग ४२ वर्षको मेहेनत र व्यावसायिक यात्रा साँच्चै नै प्रेरणादायी छ । खोटाङमा जन्मिएका मीनबहादुर सुरुमा जागिरे थिए । उनले नेपाल बैंक लिमिटेडमा जागिर गर्थे । तर, उनमा केही आफ्नै व्यवसाय गर्ने ठूलो सपना थियो । अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका उनले जागिर छोडेर श्रीमतीसँग मिलेर एउटा सानो किराना पसल थाले, जुन पछि भाटभटेनी सुपरमार्केटको रूपमा रूपान्तरित भयो । सानो ३५ हजार रुपैयाँको लगानी र ३५ वर्गफिटको सटरबाट सुरु भएको उनको व्यवसाय आज नेपालकै सबैभन्दा सफल र ठूलो व्यापारिक प्रतिष्ठान बनेको छ । उनले करिब ४२ वर्षअघि श्रीमतीको गहना बेचेर ३५ हजार रुपैयाँबाट व्यवसाय सुरु गरेको स्मरण गरे । सुरुवाती दिनमा भाडाको सानो घरमा श्रीमतीसँगै बसेर सेवा गर्ने उद्देश्यले अघि बढेको व्यवसाय आज देशभर फैलिएको छ । उनका अनुसार आजको भाटभटेनी रातारात बनेको संरचना होइन । त्यसमा वर्षौंको मेहनत, पसिना र निरन्तरको प्रयास जोडिएको छ । त्यसैले ध्वस्त भएको संरचनालाई फेरि उठाउनु उनका लागि केवल निर्माणको काम थिएन । दशकौंको यात्रालाई पुनः निरन्तरता दिने चुनौती थियो । ‘बसेर हेरेर के हुन्छ ?’ भाटभटेनीको पुननिर्माणमा गुरुङसँगै उनकी श्रीमती सावित्री गुरुङको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका रह्यो । सावित्रीका अनुसार परिवारदेखि कर्मचारीसम्म सबैले दिनरात नभनी काम गरे । त्यसैको परिणामस्वरूप एक वर्षको अवधिमा ध्वस्त संरचनाहरू क्रमशः सञ्चालनमा ल्याउने अवस्था बनेको हो । ‘उहाँ धेरै हिम्मत भएको मान्छे हो । कुनै पनि कुरालाई हुन सक्दैन भन्ने छैन । भइहाल्यो, अब यसलाई गरौं, छिटो उठाऔं भन्ने सोच उहाँको हुन्छ,’ सावित्रीले विकासन्युजसँग भनिन् । उनका अनुसार विपत्तिपछि बसेर तनाव लिनुभन्दा सबै मिलेर काम गर्ने निर्णय गरियो । कर्मचारीदेखि निर्माणमा संलग्न सबै टोली २४ सै घण्टा खटिए । ‘हामी सबै मिलेर बडो मेहनतका साथ २४ सै घण्टा जुटेर नै गरेको हो,’ उनले विकासन्युजसँगको कुराकानीमा भनिन् । गाउँबाट सुरु भएको सहयात्रा सावित्रीका लागि भाटभटेनीको यात्रा व्यवसाय मात्र होइन, दुवै जनाको सहयात्राको परिणाम पनि हो । ‘हामी गाउँबाट आएको मान्छे । केही थिएन । दुवै मिलेर काम गर्नुपर्यो । गर्दागर्दै भयो । मेहनत गर्यौं, त्यसैले भयो,’ उनले भनिन् । त्यही सहयात्राले भाटभटेनीलाई एउटा पारिवारिक व्यवसायबाट हजारौं मानिस जोडिएको संस्थामा विस्तार गरेको छ । खरानीबाट उठेको १०औं स्टोर टंगालको पुनः सञ्चालन भाटभटेनीका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण चरण हो । गुरुङका अनुसार यो ध्वस्त भएका १२ वटा संरचनामध्ये पुनः सञ्चालनमा आएको १०औं स्टोर हो । अझै दुईवटा पुन:निर्माणको चरणमा छन् । तर भाटभटेनीका लागि टंगाल अरूभन्दा फरक छ । यही स्थानसँग कम्पनीको पुरानो यात्रा जोडिएको छ । सावित्रीका लागि पनि टंगाल विशेष छ । उनी यसलाई आफ्नो सुरुवाती यात्रासँग जोडिएको स्टोरका रूपमा सम्झिन्छिन् । ‘यो मेरो पुरानो, मैले सुरु गरेको स्टोर हो । ४२ वर्षअघिका मेरा सुरुदेखिका ग्राहकहरू पनि भेट्न आउनुभएको छ,’ उनले भनिन् । लौरो टेकेर आएका पुराना ग्राहकदेखि नयाँ पुस्तासम्मको उपस्थितिले उनलाई भावुक बनाएको छ । ‘उहाँहरूले घरमै आएको जस्तो गर्नुभएको छ । उहाँहरू आइदिनुहुन्छ, माया गर्नुहुन्छ । त्यही माया पाएर खुसी लागेको छ,’ उनले विकासन्युज भनिन् । ग्राहकका लागि भाटभटेनी, पसलभन्दा बढी भाटभटेनी पुनः सञ्चालनमा आउँदा सबैभन्दा खुसी हुनेमध्ये उपभोक्ता पनि छन् । नियमित ग्राहक तथा भेन्डरका रूपमा जोडिएका गोपाल थापाका लागि भाटभटेनी बन्द हुँदा दैनिक जीवनमै असहजता आएको थियो । उनका अनुसार खाद्यान्नदेखि लत्ताकपडासम्मका सामानका लागि अलग-अलग ठाउँमा जानुपर्ने अवस्था थियो । ‘सुनदेखि लसुनसम्म पाइने हुनाले हामीलाई सहज छ,’ उनले भने । भाटभटेनी पुनः खुलेको दिन उनले खुसी हुँदै टिसर्ट र ट्राउजरसमेत किने । क्याप किन्ने योजनासहित उनी स्टोरमा घुमिरहेका थिए । अर्का ग्राहक धनबहादुर श्रेष्ठले पनि एक वर्षको बन्द अवधिमा सामान किन्न धेरै ठाउँ धाउनुपरेको सुनाए । ‘कहाँबाट किन्ने, कहाँ के गर्ने, एकदम दुनियाँ घुमेर किन्यौं । अहिले खुलेपछि खुसी लागेको छ,’ उनले भने । उनका लागि भाटभटेनी पसल मात्र होइन, परिवारजस्तो बनेको छ । ‘यो त चमत्कारै लाग्छ’ भाटभटेनीसँग लामो समयदेखि जोडिएका कर्मचारी र भेन्डरका लागि पुन:निर्माणको गति आफैमा आश्चर्यको विषय बनेको छ । हिमालय निरौला भाटभटेनीमा सफ्टवेयरको काम गर्ने भेन्डर हुन् । उनका अनुसार टंगाल स्टोर भाटभटेनीको विस्तार यात्राको महत्त्वपूर्ण आधार हो । ‘हामी धेरै आतुर थियौं । यो कहिले बन्छ भनेर आम उपभोक्ता पनि पर्खिरहेका थिए,’ उनले भने । उनका अनुसार भाटभटेनीको आकर्षण एउटै छानामुनि धेरै प्रकारका सामान र सेवाको उपलब्धता हो । ग्रोसरी, किचेनवेयर, रेडिमेड, इलेक्ट्रोनिक्सदेखि बालबालिकाका लागि मनोरञ्जनका सामग्रीसम्म उपलब्ध हुने भएकाले ग्राहकका लागि सहज भएको उनको भनाइ छ । निरौलाले भाटभटेनीको पुन:निर्माणको मुख्य आधार टिमवर्क भएको बताए । ‘उहाँको निर्देशनअनुसार टिमले एकदम जागरुक भएर काम गरेको छ। यति छिटो यसरी भाटभटेनी ठडिन्छ भन्ने मेरो कल्पना पनि थिएन,’ उनले भने । कर्मचारीको दुई दशकको कथा भाटभटेनीको पुन:निर्माणमा बाहिरबाट देखिने संरचनाभन्दा पछाडि हजारौं कर्मचारीको श्रम जोडिएको छ । पूजा निरौला विगत १९ वर्षदेखि भाटभटेनीमा कार्यरत छिन् । उनी रेडिमेड तथा फुटवेयरको पर्चेजिङ म्यानेजर र बीएम टिमको नेतृत्वमा छिन् । उनका लागि भाटभटेनीमा बितेको १९ वर्ष एउटा रोजगारी मात्र होइन, जीवनको लामो अध्याय हो । उनका अनुसार संकटका बेला पनि कर्मचारीलाई सेवासुविधाबाट वञ्चित हुन नदिने प्रयास गरिएको थियो। पुनर्निर्माणपछि ग्राहकले खोजेको र रोजेको सामान उपलब्ध गराउने लक्ष्यसहित टिम फेरि काममा फर्किएको छ । उनले भाटभटेनीले ठूलो संख्यामा रोजगारी दिएको र त्यसमा महिलाको सहभागिता पनि उल्लेख्य रहेको बताइन् । ‘हाम्रो मालिककै मेहनत र जागरले हामी उठेका छौं,’ उनले भनिन् । भाटभटेनीमाथि भएको आक्रमणबारे गुरुङले कसैलाई दोष दिन चाहेनन् । उनले विगतको घटनालाई बिर्सेर नयाँ सोचका साथ अघि बढ्नुपर्ने बताए । ‘कसलाई दोष दिने ? म कसैलाई दोष दिन्नँ । घटना घट्यो, त्यसलाई बिर्सिसकेको छु । अब हामी नयाँ सिराबाट, नयाँ सोचबाट अगाडि बढौं,’ उनले भने । तर आगामी दिनमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन सरकारबाट संरक्षण आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ । ‘सरकारबाट संरक्षण हुनुपर्छ । यो मेरो सम्पत्ति होइन, देशको सम्पत्ति हो,’ उनले भने । ‘नेपालमा अझै सम्भावना छ’ भाटभटेनी पुन:निर्माणको प्रसंगबाट गुरुङले नेपालको आर्थिक भविष्यबारे पनि आशावादी धारणा राखे । उनका अनुसार नेतृत्व इमानदार र विकासमुखी हुन सके नेपालले आगामी १५ वर्षमा ठूलो आर्थिक रूपान्तरण गर्न सक्छ । उनले निजी क्षेत्रलाई पनि देश निर्माणमा थप सक्रिय हुनुपर्ने बताए । ‘नेपालमा किन आतङ्कित हुने ? यही देशमा बस्ने हो, यही देशको विकास गर्ने हो । देशको विकासमा ठूलो सहयोग निजी क्षेत्रले गर्ने हो,’ उनले भने । उनका लागि भाटभटेनीको पुन:निर्माण एउटा व्यापारिक परियोजना मात्र होइन, संकटपछि पनि उठ्न सकिने उदाहरण बनेको छ । १० वटा उठे, दुई अझै बाँकी एक वर्षअघि जलेका संरचनाहरूको सम्झना अझै ताजा छ । तर आज त्यही ठाउँमा फेरि ग्राहकको भीड छ । कर्मचारी काममा छन् । सामानका र्याक भरिएका छन् । ध्वस्त भएका १२ संरचनामध्ये १० वटा सञ्चालनमा आइसकेका छन् । दुईवटा अझै पुन:निर्माणको प्रक्रियामा छन् । ती दुईवटा पनि मंसिरभित्र सञ्चालनमा आउने तयारीमा छन् । भाटभटेनीका लागि यो यात्रा अझै सकिएको छैन । सावित्रीका लागि भने टंगालको पुनः सञ्चालन विशेष खुसीको क्षण हो । पुराना ग्राहक फर्किएका छन् । नयाँ ग्राहक आएका छन् । कर्मचारी आफ्ना काममा फर्किएका छन् । र सबैभन्दा ठूलो कुरा एक वर्षअघि खरानी बनेको ठाउँमा फेरि जीवन फर्किएको छ । आगोले संरचना जलाउन सक्छ । तर वर्षौंको मेहनत, सम्बन्ध र विश्वासलाई खरानी बनाउन सक्दैन भन्ने सन्देशजस्तै बनेको छ टंगालको पुनःउद्घाटन ।
