काठमाडौं । दशैं भन्नासाथ नयाँ लुगा, टीका, जमरा, आफन्तसँगको भेटघाट र गाउँघरमा लिङ्गे पिङको मच्चाइ सम्झना आउँछ । विशेषगरी दशैंका बेला गाउँका चौतारा, खुला चौर र बस्तीहरूमा पिङ हाल्ने र खेल्ने चलन छ । बालबालिकादेखि युवायुवती र वृद्धवृद्धासम्मलाई आकर्षित गर्ने पिङ दशैंको एउटा रमाइलो पक्ष मात्र होइन, नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको परम्परा पनि हो ।
तर, दशैंमा पिङ नै किन खेलिन्छ ? यसको धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व के छ ? के दशैंमा एकपटक भए पनि जमिन छाड्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ ? यी प्रश्नको पछाडि नेपाली समाजको लामो परम्परा, लोकविश्वास र चाडपर्व मनाउने सामूहिक शैली जोडिएका छन् ।
दशैंमा पिङ खेल्ने चलन किन बस्यो ?
दशैं नेपालको कृषि, प्रकृति र सामाजिक जीवनसँग नजिकबाट जोडिएको पर्व हो । परम्परागत नेपाली समाजमा खेतीपातीको मुख्य काम सकिँदै जाने र मानिसले केही फुर्सद पाउने समय पनि यही हो । वर्षभरिको खेतीपाती, श्रम र व्यस्ततापछि परिवार तथा समुदायसँग रमाइलो गर्ने अवसरका रूपमा दशैं मनाइन्थ्यो ।
यही अवसरमा गाउँघरका मानिस मिलेर बाँस, काठ, डोरी र अन्य स्थानीय सामग्री प्रयोग गरी पिङ बनाउँथे । पिङ खेल्नु मनोरञ्जनको माध्यम बन्यो भने पिङ हाल्ने काम नै सामूहिक सहभागिता र सहकार्यको उदाहरण बन्यो ।
यद्यपि दशैंमा पिङ खेल्ने चलन ठ्याक्कै कहिलेदेखि सुरु भयो भन्नेबारे सर्वमान्य ऐतिहासिक प्रमाण छैन । यसको सुरुआतलाई एउटै कारण वा निश्चित ऐतिहासिक घटनासँग जोड्नुभन्दा लोकपरम्परा, मौसमी फुर्सद र सामुदायिक जीवनको विकाससँग जोडेर बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।
जमिन छाड्नुपर्ने मान्यता
दशैंमा पिङ खेल्नुसँग जोडिएको सबैभन्दा प्रचलित लोकविश्वास हो, ‘दशैंमा एकपटक भए पनि जमिन छाड्नुपर्छ ।’
यस मान्यताअनुसार दशैंका बेला पिङ खेलेर केही समय भए पनि खुट्टा जमिनबाट माथि उठाउनुपर्छ । त्यसैले दशैंमा पिङ खेल्नु धेरैका लागि मनोरञ्जन मात्र नभई वर्षमा एकपटक पूरा गर्नुपर्ने सांस्कृतिक चलनजस्तै बनेको छ ।
तर, यो धार्मिक ग्रन्थमा अनिवार्य रूपमा उल्लेख गरिएको विधि हो भन्ने ठोस प्रमाण छैन । यसलाई पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएको नेपाली लोकविश्वासका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।
पिङ खेल्नुका कारण
सामूहिकता र आपसी सद्भाव
गाउँमा पिङ बनाउन बाँस खोज्नेदेखि खाल्डो खन्ने, खम्बा गाड्ने र डोरी कस्नेसम्मका काममा स्थानीय मानिस जुट्छन् । यसले सहकार्य, आपसी सहयोग र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ । पिङ खेल्ने ठाउँ गाउँलेहरूको भेटघाटको साझा थलो पनि बन्छ ।
मनोरञ्जन र उत्सवको उमङ्ग
दशैंमा विद्यालय तथा अन्य नियमित कामबाट फुर्सद मिल्ने भएकाले बालबालिका र युवायुवतीका लागि पिङ आकर्षणको केन्द्र बन्छ । पिङको गति, उचाइ र ‘सररर... चचहुई !’ भन्ने रमाइलो आवाजले चाडपर्वको उमङ्ग बढाउँछ ।
पुस्तालाई जोड्ने संस्कृति
हजुरबा-हजुरआमाले सुनाएका पिङका कथा र आमाबुबाले सिकाएका पुराना चलन नयाँ पुस्ताले अनुभव गर्ने अवसर पाउँछन् । यसरी पिङ संस्कृति पुस्तान्तरणको माध्यम बन्छ । गाउँ फर्किएका परिवार र आफन्तबीचको भेटघाटले पनि यसको महत्त्व बढाउँछ ।
लिङ्गे पिङ नेपाली चाडपर्वको चिनारीमध्ये एक हो । आधुनिक मनोरञ्जनका साधन बढ्दै गए पनि परम्परागत पिङले स्थानीय सीप, सामुदायिक सहभागिता र सांस्कृतिक स्मृतिलाई जीवित राख्छ । यसैले यसको संरक्षण सांस्कृतिक सम्पदा जोगाउने काम पनि हो ।
खेतीपातीपछिको फुर्सद र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध
दशैंको समय शरद ऋतु र कृषि चक्रसँग जोडिएको हुन्छ । खेतीपातीको व्यस्ततापछि मानिसलाई मनोरञ्जन र सामूहिक उत्सवका लागि समय मिल्ने भएकाले पिङजस्ता गतिविधि लोकप्रिय बनेको मानिन्छ । यद्यपि पिङको उत्पत्ति खेतीपातीसँगै भएको हो भन्ने कुरा निश्चित ऐतिहासिक प्रमाणबाट स्थापित छैन ।
स्वास्थ्यलाई फाइदा
पिङ खेल्दा शरीर चलायमान हुन्छ, सन्तुलन कायम राख्नुपर्छ र शरीरको समन्वय प्रयोग हुन्छ । रमाइलो गतिविधिले मनलाई ताजा बनाउन र तनाव कम गर्न पनि सहयोग गर्न सक्छ ।
तर पिङ खेल्दैमा दशैंमा खाएको मासु वा अन्य परिकार सजिलै पच्छ, अथवा पाचनसम्बन्धी समस्या निको हुन्छ भन्ने ठान्नु हुँदैन। पिङलाई व्यायामको विकल्प मान्न पनि मिल्दैन ।
त्यसैगरी, अग्लो पिङ खेल्दा दुर्घटनाको जोखिम रहन्छ । पिङको खम्बा बलियोसँग गाडिएको, डोरी सुरक्षित र बस्ने ठाउँ मजबुत भएको सुनिश्चित गर्नुपर्छ। धेरै अग्लो पिङमा जोखिमपूर्ण तरिकाले उभिएर खेल्नु हुँदैन । बालबालिकाले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ ।
दशैंमा खेलिने पिङ
लिङ्गे पिङ
बाँसका अग्ला खम्बा र बलियो डोरी प्रयोग गरेर बनाइने पिङ लिङ्गे पिङ हो । दशैंसँग सबैभन्दा बढी जोडिएको परम्परागत पिङ यही हो ।
रोटे पिङ
काठको संरचना र घुम्ने संयन्त्रमा आधारित परम्परागत मनोरञ्जनको साधन रोटे पिङ हो । कतिपय ठाउँमा यसलाई गाउँका जात्रा तथा मेलामा पनि राख्ने चलन छ । यी पिङको बनावट र प्रचलन स्थानअनुसार फरक हुन सक्छ । परम्परागत पिङहरू दशैंका बेला गाउँका चौर, चौतारा र खुला ठाउँमा बनाइने गर्थे ।
किन हराउँदै छ दशैंको पिङ संस्कृति ?
पहिले दशैं नजिकिँदै गर्दा गाउँका चौर र बस्तीमा पिङ हाल्ने तयारी सुरु हुन्थ्यो । अहिले भने धेरै ठाउँमा यो दृश्य कम हुँदै गएको छ ।
यसका प्रमुख कारणमा सहरीकरण, खुला ठाउँको अभाव, सुरक्षित पिङ बनाउन लाग्ने खर्च र श्रम, विदेश तथा सहरतर्फको बसाइँसराइ र सामूहिक रूपमा काम गर्ने परम्परामा आएको परिवर्तन पर्छन् । कतिपय ठाउँमा आधुनिक मनोरञ्जनका साधनले पनि परम्परागत पिङप्रतिको आकर्षण घटाएका छन् ।
यसको संरक्षणका लागि स्थानीय समुदाय, युवा क्लब, विद्यालय र स्थानीय तहले सुरक्षित पिङ निर्माण तथा सञ्चालन गर्न सक्छन् । बालबालिकालाई परम्पराको इतिहास सुनाउने, पिङ बनाउने सीप सिकाउने र चाडपर्वका बेला सामुदायिक खेलकुदलाई प्रोत्साहन गर्ने काम पनि उपयोगी हुन सक्छ ।
