सिंहशार्दूल : इतिहास र सृजनात्मक कल्पनाको सुन्दर संयोजन

गोपाल खनाल

इतिहास केवल विगतका घटना, राजा-महाराजा, युद्ध वा राज्य विस्तारको अभिलेख मात्र होइन, त्यो समाजको जीवनशैली, संस्कृति, कला, प्रेम, संघर्ष र साधारण मानिसहरूको योगदानको पनि दस्तावेज हो । इतिहासलाई साहित्यसँग जोडेर प्रस्तुत गर्दा त्यसले तथ्यलाई जीवन्त बनाउनुका साथै पाठकलाई विगतसँग भावनात्मक रूपमा पनि जोड्ने सामर्थ्य राख्छ । विशेषतः ऐतिहासिक आख्यानहरूले यथार्थ र कल्पनाको सन्तुलित संयोजनमार्फत इतिहासका ओझेलमा परेका पात्र, घटना र समाजलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छन् ।

गीतेश प्याकुरेलद्वारा लिखित सिंहशार्दूल यस्तै ऐतिहासिक आख्यान हो, जसले नेपालको कला, संस्कृति, सम्पदा र मानवीय संवेदनालाई प्रेमकथासँग गाँसेर प्रस्तुत गरेको छ । यस कृतिमा इतिहासलाई केवल तथ्यको पुनरावृत्ति नभई सृजनात्मक पुनर्व्याख्याका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । प्रस्तुत समीक्षा यस उपन्यासको कथावस्तु, पात्रचित्रण, भाषा–शैली, सबल तथा दुर्बल पक्ष, सन्देश र समग्र साहित्यिक मूल्यको विश्लेषण गर्दै यसको विशेषतामाथि प्रकाश पार्ने प्रयास हो । 

१. परिचय

पुस्तकः सिंहशार्दूल
लेखकः गीतेश प्याकुरेल
विधाः ऐतिहासिक आख्यान (उपन्यास)

सिंहशार्दूल नेपाली साहित्यको इतिहासमा आधारित एक उत्कृष्ट कृति हो । यसमा लेखक गीतेश प्याकुरेलले यथार्थ इतिहास र सृजनात्मक कल्पनाको सुन्दर संयोजन गरेका छन् । पुस्तकले इतिहास केवल राजा-महाराजा, युद्ध वा राज्य विस्तारको कथा मात्र नभई साधारण मानिसहरूको जीवन, प्रेम, संघर्ष, श्रम, कला र संस्कृतिको इतिहास पनि हो भन्ने सन्देश दिन्छ । यही विशेषताले यस कृतिलाई मनोरञ्जनात्मक मात्र नभई ज्ञानवद्र्धक र प्रेरणादायी बनाएको छ । यथार्थ र स्वैरकल्पनाको मनोहारी कथाले सत्ता र शक्तिमा नभएकाहरुको जीवनका किस्सा यसमा उनेको छ । एक मूर्तिकारको प्रेम कथाले पाटनको कृष्ण मन्दिर र भक्तपुरको न्यातपोलको इतिवृतान्त बोकेको छ । १७५३ ताकाको समय कथाले बोलेको छ । 

२. कथावस्तु

यस उपन्यासको कथावस्तु इतिहासको पृष्ठभूमिमा निर्माण गरिएको छ । एउटा मूर्तिकारको प्रेमकथालाई केन्द्रमा राखेर लेखकले तत्कालीन समाज, न्याय व्यवस्था, संस्कृति र सभ्यताको जीवन्त चित्र प्रस्तुत गरेका छन् । कथामा प्रेम, विश्वास, साहस, समर्पण, त्याग र कर्तव्यबोधलाई अत्यन्त प्रभावकारी ढंगले चित्रण गरिएको छ ।

कथानक क्रमशः अघि बढ्दै जाँदा पाठकमा उत्सुकता बढिरहन्छ र अन्तिमसम्म बाँधेर राख्न सफल हुन्छ । इतिहासका वास्तविक घटनासँग कल्पनालाई जोडेर कथा रोचक र विश्वसनीय बनेको छ ।

३. पात्रचित्रण

उपन्यासका पात्रहरू जीवन्त, स्वाभाविक र प्रभावशाली छन् । मुख्य पात्रहरू साहसी, कर्तव्यनिष्ठ, प्रेमिल र आत्मसम्मानले भरिएका छन् । उनीहरूको संघर्ष, धैर्य र समर्पणले पाठकलाई भावुक बनाउनुका साथै जीवनमा कठिनाइसँग जुध्ने प्रेरणा पनि दिन्छ । सहायक पात्रहरूले पनि कथालाई सशक्त बनाएका छन् । प्रत्येक पात्रले कथाको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् ।

४. भाषा–शैली

लेखकको भाषा सरल, साहित्यिक र प्रवाहयुक्त छ । आवश्यक स्थानमा प्रयोग गरिएका उपमा, प्रतीक र दार्शनिक अभिव्यक्तिले कृतिलाई अझ प्रभावशाली बनाएको छ। इतिहाससम्बन्धी विषय भए पनि भाषा बोझिलो छैन। घटनाहरू क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरिएकाले कथा सहज रूपमा बुझ्न सकिन्छ । संवादहरू स्वाभाविक छन् र वर्णन शैलीले पाठकलाई कथाभित्रै प्रवेश गराउँछ।

५. सबल पक्ष 

यस कृतिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता इतिहास र कल्पनाको सफल समन्वय हो । पुस्तकमा नेपालको कला, संस्कृति, सम्पदा, मठमन्दिर, मूर्तिकला, श्रम, सीप र परिश्रमको सम्मान गरिएको छ । लेखकले प्रेमलाई केवल दुई व्यक्तिबीचको सम्बन्धका रूपमा मात्र नभई मानव जीवनलाई सकारात्मक दिशा दिने शक्तिका रूपमा चित्रण गरेका छन् । पछाडिको आवरणमा उल्लेख गरिएझैँ, यस कृतिमा सकारात्मक सोच, इच्छाशक्ति, प्रेमशक्ति, सत्य र विश्वास को सशक्त प्रस्तुति पाइन्छ । यी गुणहरूले पुस्तकलाई किशोर, युवा तथा सबै उमेरका पाठकका लागि प्रेरणादायी बनाएका छन् । 

६. दुर्बल पक्ष 

पुस्तकका केही दार्शनिक प्रसङ्ग र ऐतिहासिक विवरण सामान्य पाठकका लागि केही जटिल लाग्न सक्छन् । कतिपय घटनालाई अझ विस्तार गरिएको भए कथाको प्रभाव अझ गहिरो हुन सक्थ्यो । तथापि, यी सामान्य सीमितताले पुस्तकको समग्र गुणस्तरमा कुनै ठूलो असर पार्दैनन् । 

७. सन्देश 

सिंहशार्दूलले मानिसको जीवनभन्दा उसका असल कर्म, सिर्जना र योगदान बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छन् भन्ने गहिरो सन्देश दिन्छ । अन्तिम पृष्ठमा लेखकले मानिसले आफ्नो अस्तित्वलाई अर्थपूर्ण बनाउन कर्तव्यनिष्ठ भएर जीवन बिताउनुपर्ने विचार व्यक्त गरेका छन् । आज गरिएको राम्रो काम भविष्यमा पनि स्मरणीय रहन्छ भन्ने भाव पुस्तकभरि व्यक्त भएको छ । साथै, प्रेम, सत्य, विश्वास, संस्कृति र सम्पदाको संरक्षण नै सभ्य समाजको आधार हो भन्ने शिक्षा पनि यस कृतिले दिन्छ । 

८. निष्कर्ष 

समग्रमा सिंहशार्दूल इतिहास, प्रेम, संस्कृति, साहस र जीवनदर्शनको सुन्दर संगम भएको उत्कृष्ट नेपाली उपन्यास हो । यसले पाठकलाई मनोरञ्जन मात्र होइन, आफ्नो इतिहास, संस्कृति र सम्पदाप्रति गर्व गर्न तथा सत्य, प्रेम र कर्तव्यको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ ।

लेखक गीतेश प्याकुरेलको सरल भाषा, सशक्त कथानक, प्रभावकारी पात्रचित्रण र गहिरो सन्देशका कारण यो पुस्तक नेपाली साहित्यको एक उल्लेखनीय कृतिका रूपमा स्थापित भएको छ । त्यसैले इतिहास र साहित्यमा रुचि राख्ने प्रत्येक पाठकले सिंहशार्दूल एकपटक अवश्य पढ्नुपर्ने पुस्तक हो । काठमाडौं पब्लिकेसनले बजारमा ल्याएको पुस्तक १७७ पृष्ठमा संरचित छ भने बजार मूल्य ४०० रुपैयाँ रहेको छ ।