उच्च शिक्षामा जीसीटीको प्रवेश, बेलायतको हडर्सफिल्ड विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन

काठमाडौं । विदेशी विश्वविद्यालयसँगको शैक्षिक आबद्धता, अनुभवी प्रवर्द्धक समूह र उच्च शिक्षा बजारको सम्भावनालाई आधार बनाएर ग्लोबल कलेज अफ टेक्नोलोजी प्रालि (जीसीटी) उच्च शिक्षा क्षेत्रमा प्रवेश गरेको छ ।विश्वका उत्कृष्ट ५०० विश्वविद्यालयभित्र बेलायतको हडर्सफिल्ड विश्वविद्यालयसँग शैक्षिक आबद्धता कायम गरेको कलेजले यसै वर्षबाट स्नातक तह पढाउने भएको छ ।  काठमाडौंको नयाँ बानेश्वरस्थित जीसीटीले सुरुमा सन् २०२६ सेप्टेम्बरदेखि कक्षा सञ्चालन गर्ने तयारी गरेको थियो । तर, इजाजतपत्र प्राप्ति तथा विश्वविद्यालयसँग शैक्षिक आबद्धता कायम गर्ने प्रक्रियामा ढिलाइ भएपछि संस्थाले सन् २०२७ जनवरीदेखि औपचारिक रूपमा शैक्षिक गतिविधि सुरु गर्ने लक्ष्य राखेको छ । प्रविधि, व्यवस्थापन, कानुन तथा सूचना प्रविधिलगायतका विषयमा उच्च शिक्षा प्रदान गर्ने उद्देश्यसहित सन् २०२० डिसेम्बर २४ मा स्थापना भएको जीसीटी निजी कम्पनीका रूपमा सञ्चालित छ । युनिग्लोब हायर सेकेन्डरी स्कुल काठमाडौं लिमिटेड यसको एकमात्र सेयरधनी हो । कलेजको सञ्चालक समिति पनि मूल कम्पनीले नै मनोनयन गर्ने व्यवस्था छ । युनिग्लोब हायर सेकेन्डरी स्कुलमा नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनी लिमिटेडको करिब ४७ प्रतिशत सेयर स्वामित्व छ । कलेजको सञ्चालक समितिमा पाँच सदस्य छन् । समितिको अध्यक्षता डा. खगेन्द्रप्रसाद ओझाले गरिरहेका छन् । अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि गरेका ओझाले त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा तीन दशकभन्दा बढी समय सहप्राध्यापकका रूपमा काम गरेका छन् । उनी भ्याली भ्यु इंग्लिस स्कुल, ग्लोबल कलेज अफ म्यानेजमेन्ट, ग्लोबल कलेज इन्टरनेसनल, ग्लोबल कलेज अफ बिजनेस एन्ड इकोनोमिक्स, युनिग्लोब कलेज र युनिग्लोब हायर सेकेन्डरी स्कुल काठमाडौंका अध्यक्षसमेत हुन् । शैक्षिक गतिविधिअघि नै करोडौंको आम्दानी शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालनमा नआए पनि जीसीटीले फुटसल मैदान भाडामा लगाएर आम्दानी गर्दै आएको छ । कम्पनीले आर्थिक वर्ष २०८०/८१ र २०८१/८२ मा फुटसल मैदान भाडाबाट समान २ करोड ४० लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेको थियो । त्यस्तै, आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा उक्त आम्दानी बढेर २ करोड ६० लाख रुपैयाँ पुगेको छ । यद्यपि, फुटसलबाट प्राप्त आम्दानीले कम्पनीको सम्पूर्ण सञ्चालन खर्च धान्न सकेको छैन । शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालनको तयारीस्वरूप प्राध्यापक तथा कर्मचारी नियुक्ति र शैक्षिक परिसर भाडामा लिन थालेपछि प्रशासनिक खर्च बढेको कम्पनीले जनाएको छ । त्यस्तै, पूर्वाधार निर्माणका लागि ऋण परिचालन गरिएकाले ब्याज खर्चको भारसमेत थपिएको कम्पनीको भनाइ छ । शैक्षिक गतिविधि सुरु हुन नसक्दा आम्दानीको मुख्य स्रोत फुटसल भाडामा सीमित भएको छ । यसबाट प्राप्त आम्दानी पर्याप्त नभएपछि कम्पनीले ठूलो घाटा व्यहोर्नुपरेको छ । कम्पनीले विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ६८ करोड ८४ लाख रुपैयाँ ऋण व्यवस्थापन गरेको छ । ऋणमा आधारित पूर्वाधार निर्माणका कारण ब्याज तथा साँवा भुक्तानीको दायित्व बढेको छ । कमजोर वित्तीय अवस्थाबीच मूल संस्थाले ब्याजरहित वित्तीय सहयोग उपलब्ध गराउँदै आएको व्यवस्थापनले जनाएको छ । यस्तो सहयोगले कम्पनीलाई ब्याज र ऋणको साँवा भुक्तानी गर्न सघाएको छ । बढ्दो शैक्षिक बजारमा विदेशी विश्वविद्यालयको सहारा नेपालमा शिक्षाप्रतिको चेतना र साक्षरता दरमा आएको सुधारले उच्च शिक्षा क्षेत्रको बजार विस्तारमा सहयोग पु¥याएको छ । राष्ट्रिय जनगणना २०२१ अनुसार नेपालको समग्र साक्षरता दर ७६.२ प्रतिशत पुगेको छ । सन् २०११ मा यो दर ५९.६३ प्रतिशत थियो । महिला साक्षरतामा पनि उल्लेख्य सुधार देखिएको छ । सन् १९९१ मा १७ प्रतिशत रहेको महिला साक्षरता दर सन् २००१ मा ३५ प्रतिशत पुगेको थियो । सन् २०२१ सम्म आइपुग्दा यो दर ६९ प्रतिशत पुगेको छ । शिक्षाप्रतिको बढ्दो चेतना र उच्च शिक्षाप्रतिको आकर्षणले शैक्षिक संस्थाका लागि बजार सम्भावना विस्तार गरेको छ । यही सम्भावनालाई उपयोग गर्ने रणनीतिअनुसार जीसीटीले विदेशी विश्वविद्यालयसँगको शैक्षिक आबद्धतालाई प्राथमिकता दिएको छ । बेलायतको हडर्सफिल्ड विश्वविद्यालयसँगको सम्बन्धले अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक कार्यक्रम खोजिरहेका विद्यार्थीलाई आकर्षित गर्ने अवसर दिएको कम्पनीको अपेक्षा छ । तर, बजार सम्भावनासँगै जीसीटीका लागि प्रतिस्पर्धा र नियामकीय जोखिम पनि चुनौतीका रूपमा छन् । विशेषगरी व्यवस्थापन र सूचना प्रविधिका विषयमा नयाँ शैक्षिक संस्थाको संख्या बढ्दै गएको छ । बेलायत र अमेरिकालगायतका विदेशी विश्वविद्यालयसँग आबद्ध कलेज थपिँदा विद्यार्थी भर्ना आकर्षित गर्न प्रतिस्पर्धा तीव्र बनेको छ । त्यस्तै, शिक्षा मन्त्रालयको नियमन र नीतिगत परिवर्तनले पनि कम्पनीको सञ्चालनमा असर पार्न सक्छ । विदेशी विश्वविद्यालयसँगको शैक्षिक आबद्धताका लागि कडा मापदण्ड लागू भएमा, नयाँ विषय थप्ने प्रक्रियामा सीमा निर्धारण गरिएमा वा छात्रवृत्तिसम्बन्धी व्यवस्था परिवर्तन भएमा विद्यार्थी भर्ना, आम्दानी र नगद प्रवाह प्रभावित हुन सक्ने जोखिम कम्पनीले औंल्याएको छ ।

समस्याग्रस्त बैंक उकास्नेदेखि अर्बौं लगानी गर्ने ७ अनुभवीको काँधमा एनएमबि बैंक

काठमाडौं । नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा मर्जर तथा प्राप्तिमार्फत आफ्नो व्यावसायिक आधार विस्तार गरेको एनएमबि बैंकले संस्थागत विकाससँगै विभिन्न क्षेत्रका अनुभवी व्यक्तित्वलाई आफ्नो सञ्चालक संरचनामा समेटेको छ । बैंकिङ, उद्यमशीलता, स्वच्छ ऊर्जा, लगानी, कानुन, जोखिम व्यवस्थापन तथा वित्तीय सुशासनमा लामो अनुभव हासिल गरेका व्यक्तिहरूको सहभागिताले बैंकको सञ्चालक संरचनालाई विविधतायुक्त बनाएको छ । एनएमबि बैंक कम्पनी ऐन, २०२१ अन्तर्गत २०५२ असोज २९ गते कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा दर्ता भएको हो । बैंकले २०५३ पुस ४ गते नेपाल राष्ट्र बैंकबाट वित्तीय कारोबार सञ्चालनको स्वीकृति प्राप्त गरी २०५३ पुस ११ गतेदेखि कारोबार सुरु गरेको थियो । २०६५ वैशाख २४ गते बैंक ‘क’ वर्गको वाणिज्य बैंकका रूपमा स्तरोन्नति भएको थियो । बैंकको संस्थागत तथा व्यावसायिक विस्तारमा मर्जर र प्राप्तिले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । क्लिन इनर्जी डेभलपमेन्ट बैंक, भृकुटी डेभलपमेन्ट बैंक, पाथीभरा विकास बैंक र प्रुडेन्सियल फाइनान्स कम्पनी गाभिएपछि २०७२ कात्तिक १ गतेदेखि एकीकृत कारोबार सुरु भएको थियो । त्यसैगरी, ओम डेभलपमेन्ट बैंकलाई गाभेपछि २०७६ असोज ११ गते र कञ्चन डेभलपमेन्ट बैंकलाई प्राप्ति गरेपछि २०७७ भदौ ७ गतेदेखि एनएमबि बैंककै नामबाट एकीकृत कारोबार सञ्चालन हुँदै आएको छ । विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाको एकीकरणमार्फत संस्थागत आधार विस्तार गरेको बैंकको चुक्ता पुँजी २२ अर्ब २८ करोड ५० लाख ४१ हजार रुपैयाँ रहेको छ । बैंकको सेयर स्वामित्व संरचनामा संस्थापक सेयरधनीको ५१ प्रतिशत र सर्वसाधारण सेयरधनीको ४९ प्रतिशत हिस्सा रहेको छ । मनोजकुमार गोयल नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा समस्याग्रस्त संस्थाको पुनरुत्थान, नयाँ वित्तीय संस्था स्थापना तथा व्यवस्थापनको अनुभव हासिल गरेका मनोजकुमार गोयल एनएमबि बैंकका अध्यक्ष हुन् । उनी सन् २०२४ जनवरीदेखि बैंकको अध्यक्षको जिम्मेवारीमा छन् । गोयलको व्यावसायिक यात्राको महत्वपूर्ण अध्याय बैंक अफ काठमाण्डूसँग जोडिएको छ । उनले सन् १९९८ अक्टोबरदेखि सन् २००२ नोभेम्बरसम्म उक्त बैंकको प्रमुख कार्यकारी अधिकृतका रूपमा काम गरेका थिए । उनी नेतृत्वमा पुग्दा बैंक वित्तीय तथा सञ्चालनगत समस्याबाट गुज्रिरहेको थियो । विदेशी लगानीकर्ता बाहिरिएपछि बैंक ऋणभार र सञ्चालन घाटाको दबाबमा परेको थियो । यस्तो चुनौतीपूर्ण अवस्थामा गोयलले बैंकको व्यवस्थापन सुधार तथा पुनरुत्थानमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए । यही योगदानको कदर गर्दै व्यवस्थापन संघ नेपालले सन् २००१ मा उनलाई वर्षका उत्कृष्ट व्यवस्थापकको पुरस्कार प्रदान गरेको थियो । एनएमबि बैंकसँग गोयलको सम्बन्ध यसको प्रारम्भिक संस्थागत विकाससँगै जोडिएको छ । उनी सन् १९९७ फेब्रुअरीदेखि सन् १९९८ नोभेम्बरसम्म नेपाल मर्चेन्ट बैंकिङ एन्ड फाइनान्स कम्पनीमा कार्यकारी निर्देशकका रूपमा कार्यरत थिए । उक्त संस्था पछि स्तरोन्नति हुँदै एनएमबि बैंकका रूपमा विकास भएको हो । उनले सन् २००६ मेदेखि सन् २०१४ जनवरीसम्म क्लिन इनर्जी डेभलपमेन्ट बैंकको प्रमुख कार्यकारी अधिकृतका रूपमा नेतृत्व गरेका थिए । उनी सन् २००९ नोभेम्बरदेखि सन् २०१३ डिसेम्बरसम्म सीईडीबी हाइड्रो फन्डका अध्यक्ष थिए । त्यसैगरी, सन् २०१४ अप्रिलदेखि मारुती सिमेन्ट्स लिमिटेडमा आबद्ध उनी हाल उक्त कम्पनीको कार्यकारी निर्देशक छन् । यसअघि उनले सन् २००५ जनवरीदेखि सन् २००६ मार्चसम्म कृषि विकास बैंकमा वरिष्ठ परामर्शदाताका रूपमा काम गरेका थिए । गोयलले दिल्ली विश्वविद्यालयबाट वाणिज्य विषयमा स्नातक गरेका छन् । त्यसैगरी, शिलर इन्टरनेसनल विश्वविद्यालयबाट अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसाय विषयमा व्यवसाय प्रशासनमा स्नातकोत्तर गरेका छन् । शर्मिला सञ्जीव हार्डी प्रकाश एफएमओको प्रतिनिधिका रूपमा एनएमबि बैंककी सञ्चालक शर्मिला सञ्जीव हार्डी प्रकाश लगानी, विकास वित्त तथा जोखिम व्यवस्थापन क्षेत्रमा तीन दशकभन्दा बढी अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव हासिल गरेकी अनुभवी लगानी व्यवसायी हुन् । पूर्वाधार, कृषि व्यवसाय, उत्पादन तथा घरजग्गालगायत विभिन्न क्षेत्रमा जटिल लगानी संरचना निर्माण, परिचालन र व्यवस्थापनमा उनको विशेषज्ञता रहेको छ । वातावरणीय, सामाजिक तथा सुशासनसम्बन्धी पक्ष, कर्जा जोखिम र प्रतिष्ठासम्बन्धी जोखिम न्यूनीकरणमा समेत उनको गहिरो अनुभव छ । उनले वित्तीय प्रतिफलसँगै मापनयोग्य विकास प्रभाव सुनिश्चित गर्ने लगानी अभ्यासलाई विशेष प्राथमिकता दिँदै आएकी छन् । उनले अन्तर्राष्ट्रिय वित्त निगममा करिब तीन दशक काम गरेकी थिइन् । उक्त संस्थामा विश्वव्यापी बैंकिङ तथा बीमा क्षेत्र प्रमुखका रूपमा जिम्मेवारी सम्हाल्दा उनले विभिन्न वित्तीय संस्थामा वार्षिक ६ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी लगानी परिचालन गर्ने टोलीको नेतृत्व गरेकी थिइन् । महिला स्वामित्व तथा महिला नेतृत्वमा रहेका उद्यममा लगानी केन्द्रित विश्वव्यापी कार्यक्रम स्थापना तथा विस्तारमा समेत उनको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । ठाकुर जङ्ग थापा थापा चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट हुन् । थापा सन् २०२४ डिसेम्बरदेखि एनएमबि बैंकको सञ्चालकका रूपमा कार्यरत छन् । यसअघि उनले विभिन्न वित्तीय तथा व्यावसायिक संस्थाको सञ्चालक र वैकल्पिक सञ्चालकका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालिसकेका छन् । उनी सन् २०२१ अप्रिलदेखि सन् २०२५ मार्चसम्म सञ्जेन जलविद्युत् कम्पनीको सञ्चालक थिए । त्यसैगरी, सन् २०१९ जनवरीदेखि सन् २०२१ मार्चसम्म प्रभु इन्स्योरेन्स कम्पनीको सञ्चालकका रूपमा काम गरेका थिए । उनी सन् २०१६ नोभेम्बरदेखि कर्मचारी सञ्चय कोषमा कार्यरत छन् । हाल प्रमुख प्रबन्धकको जिम्मेवारीमा रहेका थापाले कर्मचारी सञ्चय कोषमा आबद्ध हुनुअघि बहुराष्ट्रिय कम्पनीमा पाँच वर्षभन्दा बढी समय वित्तीय व्यवस्थापनसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । सन् २०११ अगस्टदेखि सन् २०१६ अप्रिलसम्म हिमालयन ब्रुअरी तथा त्रिशक्ति डिस्टिलरीमा लेखा तथा वित्त प्रमुखका रूपमा काम गरेका उनले वित्तीय प्रतिवेदन, लागत, कर तथा वित्तीय योजना व्यवस्थापनको नेतृत्व गरेका थिए । त्यसपछि सन् २०१६ अप्रिलदेखि अक्टोबरसम्म हुवावे टेक्नोलोजिज नेपालमा सहायक कम्पनीको वित्त व्यवस्थापकका रूपमा कार्यरत थिए । उनको व्यावसायिक यात्राको सुरुआत लेखापरीक्षण तथा परामर्श क्षेत्रबाट भएको हो । सन् २००७ मार्चदेखि सन् २०११ मेसम्म जोशी एन्ड भण्डारीमा लेखापरीक्षण प्रबन्धकका रूपमा काम गरेका उनले विभिन्न लेखापरीक्षण तथा परामर्श परियोजनामा टोलीको नेतृत्व गरेका थिए । थापाले नेपाल चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट्स संस्थाबाट चार्टर्ड एकाउन्टेन्सी अध्ययन पूरा गरेका छन् । उनले नेपाल ल क्याम्पसबाट कानुनमा स्नातक तथा नेपाल कमर्स क्याम्पसबाट व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेका छन् । उत्तम भ्लोन उत्तम भ्लोन (लामा) सन् २०२० जनवरीदेखि एनएमबि बैंकको सञ्चालकका रूपमा कार्यरत छन् । उनी सीईडीबी हाइड्रो फन्डमा सन् २०१६ फेब्रुअरीदेखि सञ्चालकका रूपमा आबद्ध छन् । त्यसैगरी, उनी एनएमबि लघुवित्तका संस्थापक अध्यक्ष हुन् । सन् २०१२ मेदेखि सन् २०२० जनवरीसम्म अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालेका उनले ग्रामीण तथा दुर्गम हिमाली क्षेत्रका समुदायमा वित्तीय सेवा विस्तार गर्ने अभियानको नेतृत्व गरेका थिए ।  ऊर्जा क्षेत्रमा भ्लोनको अनुभव जलविद्युत् तथा सौर्य ऊर्जा परियोजनाको विकास र लगानी व्यवस्थापनसँग जोडिएको छ । उनले ८०० मेगावाटभन्दा बढी जलविद्युत् तथा २३० मेगावाटभन्दा बढी सौर्य ऊर्जा क्षमताका परियोजना पोर्टफोलियो विकासमा योगदान गरेका छन् । स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था, नेपाल (इप्पान)मा सन् २०२० अगस्टदेखि कार्यकारी समिति सदस्यका रूपमा आबद्ध भएका उनी सन् २०२३ जुनदेखि सन् २०२६ जुनसम्म उपाध्यक्ष थिए । सन् २०२६ जुनदेखि संस्थाको वरिष्ठ उपाध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालिरहेका छन् ।  त्यसैगरी, उनी नेपाल उद्योग परिसंघ तथा नेपाल चेम्बर अफ कमर्सका ऊर्जा परिषद्का कार्यकारी सदस्यका रूपमा आबद्ध छन् । नेपाल–भारत उद्योग वाणिज्य संघको ऊर्जा तथा पूर्वाधार समितिमा समेत उनको सहभागिता रहेको छ । ऊर्जा तथा वित्तीय क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुअघि भ्लोनले सञ्चारमाध्यम र विज्ञापन व्यवसायमा समेत अनुभव हासिल गरेका थिए । सन् २००४ जनवरीदेखि सन् २०१२ सम्म कान्तिपुर पब्लिकेसन्समा काम गरेका उनले संस्थागत प्रवद्र्धन तथा वितरणसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । त्यसैगरी, सन् २००७ जनवरीदेखि सन् २०१० फेब्रुअरीसम्म प्रिज्मा एड्भर्टाइजिङ कम्पनीमा ग्राहक सेवा तथा खाता व्यवस्थापकका रूपमा कार्यरत थिए । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट मार्केटिङमा एमबीए गरेका उनले पब्लिक युथ क्याम्पसबाट व्यवस्थापनमा स्नातक गरेका हुन् । हरिश्चन्द्र सुवेदी हरिश्चन्द्र सुवेदी वरिष्ठ अधिवक्ता हुन् । सुवेदी सन् २०२४ जनवरीदेखि एनएमबि बैंकको सञ्चालकका रूपमा कार्यरत छन् । यसअघि पनि उनले सन् २००४ देखि सन् २०२० सम्म करिब १६ वर्ष एनएमबि बैंकको सञ्चालकका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । उनी सन् १९९३ देखि नाभाटा लिगलमा आबद्ध छन् । हाल उक्त कानुनी संस्थामा साझेदारका रूपमा कार्यरत सुवेदीले कानुनी टोलीको नेतृत्व गर्दै विभिन्न क्षेत्रका संस्थालाई कानुनी परामर्श र प्रतिनिधित्व प्रदान गर्दै आएका छन् । उनी सन् २०१९ देखि एनएमबि क्यापिटलको सञ्चालकका रूपमा कार्यरत छन् । त्यसैगरी, सन् २०१७ देखि हयात सेन्ट्रिक सोआल्टीमोड काठमाडौंको सञ्चालक समितिमा आबद्ध छन् । सन् २०२६ अगस्टदेखि रिलायन्स स्पिनिङ मिल्सको सञ्चालकका रूपमा समेत कार्यरत छन् । यसअघि सन् २०१२ देखि सन् २०१७ सम्म नेपाल लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनीको सञ्चालकको जिम्मेवारी पनि सम्हालेका थिए । कानुनी अभ्याससँगै शिक्षण क्षेत्रमा समेत सक्रिय सुवेदी सन् १९९९ देखि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा व्यवसाय कानुन विषयका सहायक प्राध्यापकका रूपमा कार्यरत छन् । उनले भारतको पुणे विश्वविद्यालयबाट बैंकिङ, कर्पोरेट, वित्त तथा धितोपत्र कानुनमा कानुनमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेका छन् । शिरीषकुमार मुरारका एनएमबि बैंकका सञ्चालक शिरीषकुमार मुरारका व्यावसायिक क्षेत्रमा अनुभवी व्यवसायी हुन् । उनले बेलायतको कार्डिफ विश्वविद्यालयबाट व्यवसाय प्रशासनमा स्नातकोत्तर गरेका छन् । रणनीतिक व्यवस्थापन तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसायमा अनुभव हासिल गरेका मुरारका प्यारामाउन्ट मोटर्स प्रालिसँग आबद्ध छन् । त्यसैगरी, उनी श्री स्टिल प्रालिसँग समेत आबद्ध छन् । नवीनता तथा दीर्घकालीन मूल्य सिर्जनालाई प्राथमिकता दिँदै आएका मुरारकाले अन्तर्राष्ट्रिय व्यावसायिक अनुभवलाई स्थानीय अवसरसँग जोडेर विभिन्न क्षेत्रमा योगदान गर्दै आएका छन् । बन्दना पाठक बन्दना पाठक नेपालको बैंकिङमा करिब तीन दशकको अनुभव हासिल गरेकी अनुभवी बैंकर हुन् । पाठक सन् २०२३ जनवरीदेखि एनएमबि बैंकको स्वतन्त्र सञ्चालकका रूपमा कार्यरत छन् । त्यसैगरी, सन् २०२६ अगस्टदेखि वैकल्पिक ऊर्जा प्रवद्र्धन केन्द्रको सञ्चालक समितिमा समेत आबद्ध छन् । उनको बैंकिङ करियरको महत्वपूर्ण हिस्सा साबिक नेपाल क्रेडिट एन्ड कमर्स बैंकमा बितेको छ । उक्त बैंकमा उनले करिब १९ वर्ष काम गरेकी थिइन् । सन् २०१७ जनवरीदेखि सन् २०२२ नोभेम्बरसम्म नायब प्रमुख कार्यकारी अधिकृत, प्रवक्ता तथा सूचना अधिकारीको जिम्मेवारी सम्हालेकी थिइन् । प्रमुख कार्यकारी अधिकृत अनुपस्थित रहेका विभिन्न अवसरमा उनले निमित्त प्रमुख कार्यकारी अधिकृतको जिम्मेवारीसमेत सम्हालेकी थिइन् । उनको बैंकिङ यात्राको सुरुआत साबिक नेपाल बंगलादेश बैंकबाट भएको थियो । सन् १९९४ मेदेखि सन् २००३ नोभेम्बरसम्म उक्त बैंकमा कार्यरत गरेकी उनले बैंकिङ क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुअघि सन् १९९३ मा न्यू इरामा सहायक अनुसन्धान अधिकृतका रूपमा काम गरेकी थिइन् । उक्त अवधिमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय जनसंख्या कोषको सहयोगमा सञ्चालित औपचारिक क्षेत्रमा महिलाको सहभागितासम्बन्धी अध्ययन परियोजनामा साहित्य समीक्षा, तथ्याङ्क सङ्कलन तथा प्रतिवेदन तयारीमा योगदान गरेकी थिइन् । पाठकले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेकी छन् । 

बदलिँदो जीवनशैलीले बढ्दै मधुमेह, जोखिममा आँखा, मिर्गौला र मुटु

काठमाडौं । आज विश्व मधुमेह दिवस । मधुमेहमा छिटो पहल भन्ने नाराका साथ नेपाल लगायत विश्वभर मनाइँदैछ । मधुमेहका कारण उत्पन्न हुने स्वास्थ्य तथा आर्थिक जोखिमप्रति बढ्दो चिन्तालाई सम्बोधन गर्न विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ) को सहयोगमा अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासङ्घद्वारा सन् १९९१ देखि यो दिवस मनाउन थालिएको हो ।  बदलिँदो खानपान, शारीरिक निष्क्रियता र तनावपूर्ण दैनिकीका कारण मधुमेहको जोखिम बढ्दै गएको छ । बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धालाई प्रभावित पारिरहेको यो रोग समयमै पहिचान र नियन्त्रण गर्न नसके आँखाको ज्योति गुम्ने, मिर्गौलाको कार्यक्षमता घट्ने, हृदयघात तथा मस्तिष्कघातसम्मको जोखिम निम्त्याउन सक्छ । पहिले मानिसको दैनिकीमा शारीरिक श्रमको हिस्सा बढी हुन्थ्यो । खेतबारीमा काम गर्ने, पैदल हिँड्ने र घरायसी काममा सक्रिय रहने बानी सामान्य थियो । अहिले प्रविधिको विकाससँगै जीवन सहज बनेको छ, तर त्यसको मूल्य शारीरिक सक्रियता घटाएर चुकाउनुपरेको छ । कार्यालयमा घन्टौं कुर्सीमा बसेर काम गर्ने, घरमा मोबाइल तथा टेलिभिजनमा समय बिताउने र नियमित व्यायाम नगर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । यसमा असन्तुलित खानपान र मानसिक तनावसमेत थपिँदा मधुमेहको जोखिम बढिरहेको चिकित्सकहरू बताउँछन् । वीर अस्पतालमा कार्यरत मधुमेह रोग विशेषज्ञ डा. सुकेश पुरुष ढकालका अनुसार नेपालमा मात्रै नभई विश्वभर नै मधुमेहका बिरामीको संख्या बढ्दो क्रममा छ । किन बढ्दैछ मधुमेहको जोखिम ? शरीरले खानाबाट प्राप्त गर्ने ऊर्जा पर्याप्त खर्च गर्न नपाउँदा अतिरिक्त क्यालोरी बोसोका रूपमा जम्मा हुन थाल्छ । यसले तौल बढाउनुका साथै शरीरमा इन्सुलिनको प्रभावकारिता घटाउन सक्छ । परिणामस्वरूप टाइप २ मधुमेहको जोखिम बढ्छ । डा. ढकालका अनुसार शारीरिक निष्क्रियता र बदलिँदो खानपान यसका प्रमुख कारण हुन्। त्यस्तै, लामो समयसम्म रहने मानसिक तनावले शरीरमा तनावसम्बन्धी हर्मोनको स्तर बढाएर रगतमा ग्लुकोजको मात्रा प्रभावित पार्न सक्छ । वंशाणुगत कारण पनि मधुमेहको जोखिमसँग जोडिएको हुन्छ । आमाबुबा वा परिवारका नजिकका सदस्यमा मधुमेह छ भने अन्य सदस्यमा पनि यसको सम्भावना बढी हुन सक्छ । तर पारिवारिक इतिहास हुँदैमा अनिवार्य रूपमा रोग लाग्छ भन्ने होइन । सन्तुलित खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि र तौल व्यवस्थापनले जोखिम कम गर्न सकिने डा. ढकाल बताउँछन् ।  बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म जोखिममा  डा. ढकालका अनुसार मधुमेह कुनै निश्चित उमेर समूहमा मात्र सीमित छैन । यसको प्रकृति र कारणअनुसार मुख्य रूपमा टाइप १, टाइप २ र गर्भावस्थाजन्य मधुमेह गरी विभिन्न प्रकारमा वर्गीकरण गरिने उनले बताए । टाइप १ मधुमेह प्रायः बालबालिका तथा किशोर-किशोरीमा देखिन्छ । यस अवस्थामा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले गल्तीवश अग्न्याशयमा इन्सुलिन उत्पादन गर्ने कोषिकालाई नष्ट गर्छ । फलस्वरुप शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न सक्दैन । इन्सुलिनले रगतमा रहेको ग्लुकोजलाई शरीरका कोषिकासम्म पुर्याउन मद्दत गर्छ । यसको अभावमा रगतमा चिनीको मात्रा बढ्छ । यस्तो मधुमेह भएका व्यक्तिलाई नियमित इन्सुलिन उपचार आवश्यक पर्छ । उनका अनुसार मधुमेहका बिरामीमा सबैभन्दा बढी देखिने प्रकार टाइप २ हो । यसमा शरीरले इन्सुलिन उत्पादन गरे पनि त्यसको प्रभावकारी उपयोग गर्न सक्दैन । यस अवस्थालाई इन्सुलिन प्रतिरोध भनिन्छ । अत्यधिक तौल, शारीरिक निष्क्रियता, असन्तुलित खानपान र वंशाणुगत जोखिम यसका प्रमुख कारण हुन् । पहिले प्रौढ उमेरमा बढी देखिने यो समस्या अहिले कम उमेरका व्यक्तिमा पनि देखिन थालेको डा. ढकाल बताउँछन् । गर्भावस्थाका क्रममा हुने हर्मोनल परिवर्तनले केही महिलामा रगतमा चिनीको मात्रा बढाउन सक्ने उनले बताए । समयमै पहिचान र नियन्त्रण नगरे यसले आमा तथा गर्भमा रहेको शिशुको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ । त्यसैले गर्भवती महिलाले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु आवश्यक हुने उनि बताउँछन् ।  बिना लक्षण शरीरका विभिन्न अङ्गमा क्षति मधुमेहको सबैभन्दा जोखिमपूर्ण पक्षमध्ये एक यसको दीर्घकालीन असर रहेको डा. ढकाल बताउँछन् । उनका अनुसार कतिपय व्यक्तिमा लामो समयसम्म कुनै स्पष्ट लक्षण देखिँदैन । तर रगतमा ग्लुकोजको मात्रा निरन्तर उच्च रहँदा रक्तनली र नसामा क्रमशः क्षति पुग्न थाल्छ । यसको असर आँखादेखि मिर्गौला, मुटु र स्नायुसम्म देखिन सक्छ । जस्तै आँखाको ज्योति गुम्ने, मिर्गौलाको कार्यक्षमता घट्ने, हातखुट्टा झमझमाउने र पोल्ने समस्या, मुटुरोग र हृदयघात हुने, मस्तिष्कघात हुने सम्भावना अझ बढी हुने उनले बताए । ‘त्यसैले मधुमेह भएका व्यक्तिले रगतमा चिनीको मात्रा मात्र नभई रक्तचाप र कोलेस्टेरोलको अवस्थासमेत नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ,’ उनले भने । मधुमेहबाट बच्न के गर्ने ? डा. ढकालका अनुसार मधुमेहको जोखिम घटाउन र रोग लागि सकेपछि नियन्त्रणमा राख्न जीवनशैलीमा सुधार गर्नु आवश्यक छ ।  सन्तुलित खानपान गर्ने: चिनी तथा गुलिया खानेकुरा मात्र नभई भात, रोटी, आलु, चिउरा, मैदाजन्य परिकारलगायत कार्बोहाइड्रेट युक्त खानेकुराको मात्रा पनि मिलाएर खाने । हरियो साग सब्जी, दाल तथा फाइबरयुक्त खानेकुरालाई प्राथमिकता दिने । एकैपटक धेरै खाना नखाने: आफ्नो शरीरको आवश्यकता र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार सन्तुलित भोजन गर्ने । खानाको मात्रा र समयतालिका मिलाउने तथा चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाह लिने । खाना खाएपछि हिँड्ने: खाना वा खाजा खाएपछि पाँचदेखि १० मिनेट हल्का हिँड्ने बानी बसाल्ने । यसले रगतमा ग्लुकोजको मात्रा व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ  नियमित व्यायाम गर्ने: दैनिक हिँडडुल गर्ने, शारीरिक गतिविधि बढाउने र लामो समय एउटै ठाउँमा बसेर काम गर्ने बानी घटाउने । तौल नियन्त्रणमा राख्ने: शरीरको तौल र पेटको बोसो बढ्न नदिने । आवश्यकताअनुसार खानपान र व्यायाममार्फत स्वस्थ तौल कायम राख्ने । मानसिक तनाव व्यवस्थापन गर्ने: पर्याप्त निद्रा लिने, तनाव कम गर्ने, मनोरञ्जन तथा शारीरिक गतिविधिका लागि समय निकाल्ने र मानसिक स्वास्थ्यमा ध्यान दिने । धूमपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहने: धूमपान र सुर्तीजन्य पदार्थले रक्तनलीमा क्षति पुर्याउने भएकाले यस्ता पदार्थको सेवन नगर्ने। मदिराबाट पनि टाढा रहने ।  नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने: जोखिममा रहेका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार फास्टिङ ब्लड सुगर र एचबीएवानसी परीक्षण गराउने । मधुमेह भएका व्यक्तिले मिर्गौला, आँखा, रक्तचाप र कोलेस्ट्रोलको अवस्थासमेत नियमित जाँच गर्ने । औषधि नियमित सेवन गर्ने: मधुमेह पहिचान भएका व्यक्तिले चिकित्सकले दिएको औषधि नियमित सेवन गर्ने। आफ्नो इच्छाले औषधि बन्द गर्ने वा मात्रा परिवर्तन नगर्ने । पारिवारिक इतिहास भए थप सचेत हुने: आमाबुवा वा परिवारका सदस्यमा मधुमेह छ भने आफूले पनि समयमै रगतमा चिनीको परीक्षण गराउने र जीवनशैलीमा विशेष ध्यान दिने ।