अस्मिता पराजुली/नरेश बोहोरा

बाढीपछिको रसुवा : राहतको आवरणमा बालबालिकालाई प्रलोभन

रसुवा । भदौ १० गतेको बाढीले अभिभावक गुमाएका र घरबारविहीन बनेका बालबालिकालाई राहत र संरक्षणका नाममा विभिन्न व्यक्ति तथा संस्थाले लैजान खोजेको भन्दै रसुवाका विद्यालय र स्थानीय तहले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । विशेषगरी परिवार गुमाएका बालबालिका र महिलालाई आर्थिक सहयोग, खान-बस्नको व्यवस्था तथा संरक्षणको आश्वासन दिएर प्रलोभनमा पार्ने प्रयास भइरहेको नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक माधव लामिछानेले बताए । ‘हाम्रा विद्यार्थीको बाबुआमा हामी आफै बन्छौं । उनीहरूलाई हामी आफै हुर्काउँछौं, सिकाउँछौं । विद्यार्थी लैजान यहाँ कोही नआउनूहोस्,’ राहतका नाममा बालबालिका लैजान खोज्नेहरूप्रति आक्रोश व्यक्त गर्दै लामिछानेले भने । उत्तरगया गाउँपालिका-५ स्थित नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयमा ५ सय ८ विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । बाढीपछि विद्यालयमा अध्ययनरत ६६ विद्यार्थी बेपत्ता भएको विद्यालयको तथ्यांक छ । त्यसमध्ये ५४ जनाले बुबा र आमा दुवै गुमाएका छन् भने करिब १ सय १० विद्यार्थीले अभिभावकमध्ये एक जना गुमाएका छन् । अभिभावक गुमाएका बालबालिकामध्ये केही आफन्तको आश्रयमा रहेको अनुमान विद्यालयको छ । तर, कतिपय विद्यार्थी अझै सुरक्षित आवास र अभिभावकको खोजीमै रहेकाले उनीहरूको पढाइसमेत प्रभावित भएको प्रधानाध्यापक लामिछानेले बताए । माधव लामिछाने ।  ‘उनीहरूमा अझै पनि त्रास छ, ध्यान केन्द्रित गर्न सक्ने अवस्था छैन । अहिले खेलकुद, चित्रकला, ध्यान, गीत–संगीतलगायत सिर्जनात्मक गतिविधिमा जोडेर जीवनलाई पहिलेको लयमा फर्काउने प्रयास गरिरहेका छौं,’ उनले भने, ‘उनीहरूलाई किताबभन्दा पनि एकअर्काको अनुभूति र पीडा साट्न लगाउँदै आशा जगाउने प्रयास भइरहेको छ ।’ विद्यालयले भदौ २५ गतेदेखि पठनपाठन पुनः सुरु गरेको हो । तर, विद्यालय परिसरमा राहत सामग्रीको चाङ लागेकाले नियमित पठनपाठन र बालबालिकाको मनोसामाजिक वातावरण प्रभावित भएको विद्यालयको भनाइ छ । बाढीपछि विद्यालय तीन दिन होल्डिङ सेन्टरका रूपमा प्रयोग भएको थियो । त्यसपछि राहत संकलन तथा वितरणका लागि विद्यालयलाई केन्द्र बनाइएको हो । ‘बाढीबाट त्रसित विद्यार्थीको दैनिकी पुरानै लयमा फर्काउन विद्यालय खोलेका हौं । अहिले राहतले एकदमै समस्या भइरहेको छ । गाडी आउँछ, प्रभावित र दाताहरू आउनुहुन्छ, वातावरण शान्त छैन,’ लामिछानेले भने, ‘राहत संकलनका लागि ठाउँ पहिचान भइसकेको छ । एक-दुई दिनमा यहाँबाट त्यहाँ स्थानान्तरण हुन्छ ।’ विद्यालयका अनुसार बाढीपछि अझै पनि धेरै विद्यार्थी नुवाकोटका होल्डिङ सेन्टर तथा आफन्तको आश्रयमा छन् । त्रिशूलीपारि खोलाबेंसीका करिब ३० विद्यार्थी पुल र सडकको अभावमा विद्यालय आउन सकेका छैनन् । शान्तिबजारका करिब २० विद्यार्थीको अवस्था पनि उस्तै छ । विद्यालयले भने अभिभावक गुमाएका तथा घरबारविहीन विद्यार्थीलाई आफ्नै संरक्षणमा राखेर पढाउने योजना अघि सारेको छ । गाँस, बासकै समस्या भएका विद्यार्थीलाई दुई वर्षसम्म निःशुल्क छात्रावासमा राखेर पढाउने निर्णय गरिएको प्रधानाध्यापक लामिछानेले बताए । ‘बाढीबाट एक्लिएका विद्यार्थीलाई पिर नमान, तिमीहरूका बाबु पनि हामी नै हौं, आमा पनि हामी नै हौं भनेर आश्वस्त पारिरहेका छौं । भोलि भविष्य छ, केही गरौंला भनेर विस्तारै उनीहरूलाई अध्ययनतर्फ तान्ने प्रयास गरिरहेका छौं,’ उनले भने । तर, विद्यालयको छात्रावासको क्षमता सीमित छ । हाल ६० जना विद्यार्थी राख्ने अनुमति रहेको छात्रावासमा बाढीपछि १४ छात्र र १२ छात्रासहित २६ विद्यार्थी रहेका छन् । त्यसबाहेक ६ जना स्थानीय बाढी प्रभावितले पनि त्यहाँ आश्रय लिइरहेका छन् । अभिभावकविहीन करिब ५० विद्यार्थीलाई समेत छात्रावासमा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था रहेकाले क्षमता बढाउन विद्यालयले संघ सरकारसँग आग्रह गरेको छ । ‘आपत्कालीन अवस्थालाई ध्यानमा राखेर छात्रावासको कोटा २०० पुर्याइदिन सरकारलाई पटक-पटक आग्रह गरेका छौं । अहिलेसम्म निर्णय भएको छैन,’ लामिछानेले भने । विद्यालयले छात्रावास परिसरमा निर्माणाधीन भवनमा गैरसरकारी संस्थाको सहयोगमा थप शैय्या, खानेपानीलगायत आवश्यक संरचना निर्माण गरिरहेको जनाएको छ । सरकारबाट क्षमता विस्तारको अनुमति पाए बालबालिकालाई अभिभावककै वातावरणमा राखेर हुर्काउने विद्यालयको योजना छ । ‘सरकारले कोटा बढाउने अनुमति दियो भने यहाँ राखेर उनीहरूलाई घरकै वातावरणमा हुर्काउनेछौं । त्रिशूलीपारि रहेका बच्चाहरूलाई पनि नआत्तिनु, नभौतारिनु, हामी छौं भनेका छौं,’ लामिछानेले भने, ‘सडक नबनेर हो भने उनीहरूलाई पनि ल्याउँछौं । बुबाआमाले जस्तै माया गरेर राख्न सक्छौं भन्ने विश्वास छ ।’ तर, विद्यालयले बालबालिकाको संरक्षणका लागि योजना बनाइरहँदा राहत तथा सहयोगको आवरणमा उनीहरूलाई अन्यत्र लैजान खोज्ने गतिविधिप्रति भने गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । ‘परिवार गुमाएको छ भन्ने थाहा भएपछि बालबालिका र महिलालाई भिडियोमा बोलिदिनुस्, पैसा दिन्छु, खानपान र कोठाको व्यवस्था गरिदिन्छु भनेर फकाउन आउनेहरू सुरुदेखि नै छ्यापछ्याप्ती भेटिएका थिए,’ लामिछानेले भने, ‘केही व्यक्ति तथा संघसंस्थाले बालबालिकालाई पनि लैजान्छु भनेको सुन्नमा आएको छ । अभिभावक विशेष सचेत हुनुपर्छ । सरकारले पनि यसतर्फ ध्यान दिनुपर्छ ।’ उनका अनुसार केही संस्थाले बालबालिकालाई लैजाने, पढाउने र संरक्षण गर्ने प्रस्तावसमेत गरेका छन् । तर, विद्यालयले बालबालिकालाई उनीहरूको समुदाय, संस्कृति र भूगोलबाट अलग नगरी स्थानीय संरचनामै संरक्षण गर्नुपर्ने धारणा राखेको छ । ‘केही संघसंस्था यहाँ बालबालिका लैजान्छु, पढाउँछु, संरक्षण गर्छौं भन्दै आउनुभएको छ । हाम्रा बालबालिका लैजान आउनुभएको हो भने तपाईंहरू फर्किनुहोस् । सहयोगका लागि हो भने हामीले काम गरेका छौं, सघाउनुहोस् भनेर आग्रह गर्ने गरेका छौं,’ लामिछानेले भने । उनका अनुसार बालबालिकालाई सुरक्षित राख्नुको अर्थ उनीहरूलाई भूगोलबाट विस्थापित गर्नु होइन । स्थानीय विद्यालय, समुदाय र राज्यको संयन्त्र बलियो बनाएर उनीहरूको संरक्षण गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । ‘उनीहरूलाई यहीँको संस्कार र वातावरणमा हुर्काउने हो । उनीहरूको विकास यहीँबाट मात्रै हुन्छ । कतै लैजाँदैमा उनीहरू पूर्ण रूपमा विकसित हुन्छन् भन्ने म मान्दिनँ,’ उनले भने । बालबालिकामाथि हुन सक्ने जोखिम रोक्न विद्यालयले सचेतना कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ । विभिन्न संघसंस्थाका प्रतिनिधिले विद्यार्थीलाई जोखिम र सावधानीका विषयमा जानकारी दिइरहेको लामिछानेले बताए । बालबालिकाको सुरक्षासँगै बाढी प्रभावित परिवारको तत्काल पुनःस्थापना गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि विद्यालयले औंल्याएको छ । लामिछानेका अनुसार घर, जमिन र बसोबासको टुंगो नलागेसम्म प्रभावित परिवार असुरक्षित अवस्थामा रहनेछन् । ‘सरकारले जति सक्दो छिटो यस्ता परिवारलाई सेटलमेन्ट देखाउनुपर्ने हो । त्यसो भयो भने उहाँहरूमा यो मेरो जग्गा हो भन्ने हुन्छ, घर बनाउन लाग्नुहुन्छ । त्यसपछि बाढी बिर्सिएर छिमेकीलाई सघाउने अवस्थामा पुग्दा जीवन सामान्य बन्दै जान्छ,’ उनले भने । उत्तरगया गाउँपालिकाले पनि बाढी प्रभावितको पुनःस्थापनाका लागि तीन स्थानमा सुरक्षित जग्गा पहिचान गरेको जनाएको छ । गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष चमेली गुरुङका अनुसार ती स्थानमा पुनर्वास गराउने प्रस्ताव सम्बन्धित निकायमा पठाइएको छ । चमेली गुरुङ ।  ‘हामीले पालिकाभित्रैका तीन सुरक्षित ठाउँमा जग्गा पहिचान गरेर निर्णयका लागि सम्बन्धित निकायमा पठाइसकेका छौं । उहाँहरूले मूल्यांकन गरेर अनुमति दिएमा बाढी प्रभावितलाई त्यहाँ पुनर्वास गराउने हाम्रो योजना छ,’ गुरुङले भनिन् । बालबालिकालाई बाहिर लैजानुभन्दा स्थानीय संस्था र समुदायलाई बलियो बनाएर उनीहरूको भविष्य सुरक्षित गर्नुपर्ने उनको धारणा छ । भदौ १० गतेको बाढीले रसुवामा ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति पुर्याएपछि अहिले राहत र उद्धारको चरणसँगै प्रभावित परिवार तथा बालबालिकाको दीर्घकालीन संरक्षणको प्रश्न थप जटिल बन्दै गएको छ । विद्यालय र स्थानीय तहले तत्कालको राहतसँगै बालबालिकाको संरक्षण, परिवारको पुनस्र्थापना र स्थानीय समुदायमै उनीहरूको भविष्य सुनिश्चित गर्ने दीर्घकालीन योजना आवश्यक रहेको बताएका छन् ।  बाढीपछि बढेको सुरक्षा चुनौतीबारे रसुवाका  प्रमुख जिल्ला अधिकारी कमल प्रसाद पाण्डेलाई प्रश्न गर्दा उनले उक्त विषयमा हालसम्म कुनै उजुरी नआएको बताए ।  ‘हामीले सोही जोखिमको सम्भावना हुनसक्ने भएकाले हरेक होल्डिङ सेन्टरमा सुरक्षाकर्मी परिचालन गरेका छौं,’ उनले थपे, ‘समुदायमा नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीको गस्ती  बढाएका छौं ।’ त्यस किसिमको शंका भएमा तुरुन्त खबर गर्न स्थानीय सरकारलाई सुझाएको उनले स्पष्ट पारे । अन्य पठनीय सामग्रीहरू : जोगिएकाहरू पनि छाड्दैछन् गाउँ आफ्नो पीडा भुलेर सामाजिक काममा सक्रिय वेदबहादुरको कथा हामी फेरि उठेर अगाडि बढ्छौं  विवश छन् विद्यार्थी, सकसमा शिक्षक सातामै १२ लाख कमाउँथे, ५ हजारमा झरे बाढीपछि विद्यार्थीको छात्रावासमै आश्रय, महिनादिन बित्दा समेत सरकाले सुनेन विद्यालयको माग ६१ जनाको जीवन बचाउन अनुजाले देखाएको अदम्य साहस मृत्यु संस्कारमा चुक्यो सरकार बस्ने गाउँ छैन, भाग्ने ठाउँ छैन तुइनमा अडिएको जिन्दगी बाढीले बचाएको स्याफ्रुबेंसीको एक्लो दोकान  आश्रयस्थलमा गुम्यो गोपनीयता रसुवा बाढीको २५ दिनपछि आमाछोरीको मिलन

जोगिएकाहरू पनि छाड्दैछन् गाउँ

रसुवा । भदौ १० गते बिहान समृद्धि न्यौपाने सधैंझैं तरकारी किन्न त्रिशूली किनारको बजार पुगेकी थिइन् । तरकारी किन्दाकिन्दै प्रहरीको सूचना उनको कानमा पर्यो- बाढी आउँदैछ, सुरक्षित स्थानतर्फ जानूहोस् ।  सूचना सुन्नेबित्तिकै उनी घरतर्फ दौडिइन् । घर पुग्न नपाउँदै उनले आफ्नै आँखाअगाडि त्रिशूलीको बाढी घरनजिकैको बिजुलीको पोलसमेत नाघेर उर्लिरहेको देखिन् । दृश्य भयावह थियो । ज्यान जोगाउन माथितिर भाग्नुपर्ने अवस्था थियो । तर, समृद्धिको मनले भाग्न मानेन ।  किनकि उनको ९ महिनाको छोरा घरभित्रै मस्त निदाइरहेको थियो । आमाको मनले छोरालाई छाडेर सुरक्षित ठाउँ खोज्न सकेन । बाढी घरनजिकै आइपुगिसकेको थियो । जोखिम मोलेर उनी घरभित्र पसेर छोरालाई खोज्न थालिन् ।  ‘आमाको मन बच्चालाई नजोगाई आफू सुरक्षित स्थानतर्फ जान मानेन । घरमा छोरा सुतिरहेको थियो । बाढी नजिकै आए पनि कुद्दै गएर झुल च्यातेरै उसलाई निकालें । बिना कपडा च्यापेर उकालोतिर भागें,’ उनले त्यो दिन सम्झिँदै भनिन् । त्यो दिन उनले छोरा त जोगाइन्, तर घर, खेतबारी र वर्षौंको सम्पत्ति जोगाउन सकिनन् ।  समृद्धि न्यौपाने ।  ‘सम्पत्तिको नाममा ज्यानबाहेक केही छैन’ अहिले २० वर्षीया समृद्धिको चार सदस्यीय परिवार बाढीबाट जोगिएको एउटा घरमा भाडा तिरेर बसेको छ । बेत्रावती बजारदेखि करिब पाँच सय मिटरको दूरीमा रहेको त्यो घरले उनीहरूलाई तत्कालका लागि छानो दिएको छ । तर, मनले भने अझै सुरक्षित महसुस गर्न सकेको छैन । आकाशमा बादल मडारिन थाल्यो कि उनको मनमा फेरि भदौ १० गतेको दृश्य घुम्न थाल्छ । खोलाको आवाज केही ठूलो सुनियो वा आकाश गड्याङगुडुङ गर्‍यो भने पनि उनीहरू राति नै घर छाडेर माथितिर भाग्छन् । ‘खोला अलिक बढी सुसाएको सुनियो, आकाश गड्याङगुडुङ भयो भने राति २-३ बजे पनि हामी यहाँबाट माथि-माथि भागिहाल्छौं । डर लागिराख्छ । सबै एकै ठाउँ जम्मा भएर रात बिताउँछौं,’ उनले भनिन् ।  बाढीअघि उनका श्रीमान् अटो चलाउँथे । समृद्धि बच्चा हुर्काउँदै घरखेतको काम गर्थिन् । दुवैको कमाइ र उत्पादनले चार सदस्यीय परिवारको गुजारा चलिरहेको थियो । घरनजिकैको खेतबारीमा अन्न र तरकारी फल्थ्यो । तर, अहिले त्यो सबै एकादेशको कथाजस्तै भएको छ ।  बाढीले घरखेत बगाएर बगर बनाइदिएपछि उनको परिवारसँग अब खेती गर्ने जमिनसमेत बाँकी छैन ।  ‘घरखेत सबै बाढीले लग्यो । अब सम्पत्तिको नाममा ज्यानबाहेक केही बाँकी छैन,’ भारी स्वरमा उनले भनिन्, ‘श्रीमानले अहिले पनि अटो चलाइरहनुभएको छ । बस्ने ठाउँ छैन, पहिले जस्तो कमाइ छैन । घर बनाउने कसरी ?’ राहतमा पाएको कपडाले अहिले शरीर ढाकिएको छ । कसैले खाद्यान्न वा अन्य सामग्री दिए त्यसैबाट चुलो बल्छ । त्यसबाहेक तत्कालका लागि उनीहरूसँग अर्को आधार छैन । ‘राहतमा पाएको सामानले जसोतसो गुजारा गरेका छाैं । यसरी कति दिन बस्ने ? सरकारले सबैभन्दा पहिले बास बस्ने ठाउँ बनाइदिए हुने हो । बनाइदिनुहुन्छ होला नि !,’ उनले आशा व्यक्त गरिन् । तर, त्यो आशाभित्र अन्याैल पनि उत्तिकै छ । मेसेजले जोगिएको ज्यान उत्तरगया गाउँपालिका-५ बोगटीटारकी सुस्मा अधिकारीको कथा पनि समृद्धिको जस्तै बाढीको त्रास, क्षति र भविष्यको चिन्तासँग जोडिएको छ । उनको घर बेत्रावती बजारदेखि करिब पाँच सय मिटरको दूरीमा छ । भदौ १० गते बिहान उनी घरमा खाना बनाउने तयारीमा थिइन् । छोरीलाई बेत्रावती बजारमा रहेको मोर्डन ट्रिनिटी इङ्लिस स्कुलमा पुर्‍याएर उनी बजारमै रहेको एनएमबी लघुवित्तको कार्यालय पुगिन् । अफिस पुगेर कम्प्युटर खोलेकी मात्र थिइन्, छोरीको विद्यालयको ग्रुपमा मेसेज आयो– बाढी आउँदैछ, छोरी लिन आउनूहोस् ।  मेसेज पढेपछि उनको मनमा कार्यालयको कामभन्दा छोरीको चिन्ता ठूलो भयो । उनले कम्प्युटर बन्द गरिन् र छोरी लिन विद्यालयतर्फ लागिन् ।  ‘छोरीको स्कुलबाट बाढी आउँदैछ, छोरी लिन आउनूस् भनेर मेसेज आयो । त्यसपछि कम्प्युटर बन्द गरेर छोरी लिन जाने सोचें,’ उनले भनिन् ।  त्यतिबेला कार्यालयमा उनीसहित तीनजना महिला कर्मचारी थिए । अन्य दुई जना भने गर्दै गरेको काम सकेर मात्रै निस्कने भन्दै कार्यालयमै बसे ।  बीचमा सुस्मा अधिकारी ।  ‘उहाँहरू काम गर्दै हुनुहुन्थ्यो, निस्कन मान्नुभएन । मचाहिँ छोरी लिन गएँ,’ उनले भनिन् । छोरी लिएर घर फर्कंदा सुस्मा र उनकी छोरी बाढीको मुखबाट बालबाल जोगिए । तर, कार्यालयमा रहेका उनका दुई सहकर्मी भने त्यसपछि कहिल्यै फर्किएनन् ।  एक वर्षदेखि सँगै काम गरेका ती दुई सहकर्मीलाई बाढीले बेपत्ता बनायो । ‘छोरीको स्कुलको मेसेजले हामी त बच्यौं, तर साथीहरू बग्नुभयो,’ उनले भनिन् । बाढीले उनका सहकर्मी मात्र होइन, आमालाई समेत खोस्यो । उनकी आमा थ्री ए त्रिशूली जलविद्युत आयोजनामा कार्यरत थिइन् । आफूले समयमै सूचना नपाएको गुनासो पनि उनको छ ।  ‘सरकारले यता म्यासेज पठाएको भन्ने सुनेँ, तर मेरोमा चाहिँ केही आएन,’ उनले भनिन् ।  ‘गाउँलेले सुन्ने साइरन चाहियो’ बाढीले घर, आफन्त र सहकर्मी गुमाएपछि अब सुस्माको माग राहतमा मात्रै सीमित छैन । उनलाई आगामी दिनमा आउने सम्भावित विपत्तिबाट जोगिने भरपर्दो प्रणाली चाहिएको छ । अझै पानी पर्नेबित्तिकै उनीहरू राति घर छाडेर माथितिर भाग्छन् । दिनमा कामका लागि घरबाहिर पुगेका बेला विपत्तिको सूचना कसरी पाउने भन्ने चिन्ता पनि छ । ‘पानी रोकिएको छैन । त्यसैमाथि फेरि बाढी आउँछ, के-के सुन्न परिराखेको छ । मध्यरातमा पानी पर्‍यो कि भागेका छौं । विपत्ति फेरि नआउला भन्न सकिँदैन,’ उनले भनिन् ।  मोबाइलमा पठाइएको सूचना मात्रै पर्याप्त नहुने उनको अनुभव छ । ‘दिउँसो काम गर्न कता–कता पुग्छौं । सरकारले मेसेज पठायौं भनेर हामीले हेर्ने अवस्था हुँदैन,’ उनले भनिन्, ‘यहाँका नागरिकले जुनसुकै कुनामा काम गर्दा पनि सुन्नेगरी माथि डाँडामा साइरन तत्काल सरकारले राखिदिनुपर्छ ।’ सुस्माको घर खोलाबाट अलि उचाइमा रहेकाले तत्काल बसोबासको समस्या छैन । तर, सडक सञ्जाल टुटेका कारण खाद्यान्नको चिन्ता बढ्दै गएको छ । ‘घर खोलादेखि अलिक उचाइमा रहेकाले बासका लागि समस्या छैन । खानेकुरा भने अभाव हुँदै गएको छ,’ उनले बताइन् ।  ‘बास हुनेलाई रासनको चिन्ता, नहुनेको बिजोग’ सोही क्षेत्रकी रश्मी कार्की न्यौपानेको चिन्ता पनि अहिले परिवारको रासनपानी कसरी जुटाउने भन्नेमा केन्द्रित छ । उनले राहतका नाममा एक बोरा चामल र एक पोका नुन पाएकी छन् । तत्कालका लागि त्यसैले गुजारा चले पनि भोलिका दिनमा खाद्यान्नको समस्या बढ्ने उनको चिन्ता छ । ‘राहत राखेको यहीँ नजिकैको नीलकण्ठ मावितिरका मान्छेले राहत अलिक पाउनुभएको छ । हामी अलिक टाढा भएकाले खासै पाएका छैनौं । पहिलोपटक पाएको अलिकति छ, त्यही खाइरहेका छौं,’ उनले भनिन् ।  स्वास्थ्योपचारमा भने तत्काल समस्या नभएको उनले बताइन् । ‘औषधीहरू पनि पाएका छौं । बच्चाहरूलाई पनि लिटो बनाउने पिठो पाइरहेका छौं,’ उनले भनिन् । रश्मी कार्की न्यौपाने ।  तर खाद्यान्न किनेरै खाने परिवार भएकाले सडक नखुलेसम्म दैनिक आवश्यकता कसरी पूरा गर्ने भन्ने चिन्ता भने कायमै छ । रश्मीलाई आफ्नै परिवारको भन्दा घर गुमाएका परिवारको अवस्था झन् पीडादायी लाग्छ । ‘हामी बास हुनेलाई त रासनको मात्रै चिन्ता हो । नहुनेको बिजोग भएको छ । सरकारले तत्काल बासको व्यवस्था गरिदिनुपर्छ,’ उनले भनिन् ।  उत्तरगया गाउँपालिका छाडेर करिब २४ किलोमिटर यात्रा गरेपछि बाढीले प्रत्यक्ष क्षति नपुर्‍याएको रसुवाको सदरमुकाम धुञ्चे पुगिन्छ । तर, त्यहाँ पुग्दा पनि बाढी प्रभावितको गुनासो र चिन्ता उस्तै सुनिन्छ । असोज लागेसँगै धुञ्चे बजारमा स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकको चहलपहल बढ्नुपर्ने हो । कैलाश मानसरोवर, गोसाइँकुण्ड, रुबी भ्याली र लाङ्टाङ भ्यालीलगायत गन्तव्यतर्फ जाने पर्यटक बोकेका साना सवारीले सडक भरिनुपर्ने हो । रसुवागढी नाकाबाट आवतजावत गर्ने मालवाहक सवारीको चाप पनि बढ्नुपर्ने समय हो । तर, अहिले धुञ्चेको दृश्य त्यसको ठीक विपरीत छ । होटल सुनसान छन्, सडकमा सवारीको चहलपहल छैन । बाढीका कारण सडक सञ्जाल टुटेपछि पर्यटक र व्यापार दुवै रोकिएका छन् । व्यवसायी आफैं राहतको प्रतीक्षामा छन् । लामा तामाङ ।  ‘पकाउने ग्यास छैन । दाल-चामल पनि पसलमा भएको स्टक बेचेर सकिन लाग्यो । ल्याउन सडक छैन, चिन्ता छ । हामी आफैले राहत माग्नुपर्ने होला जस्तो भएको छ,’ स्थानीय लामा तामाङले भनिन् । उनका अनुसार ग्यासको आपूर्ति पनि नियमित छैन । स्थानीय तहले ढुवानीको व्यवस्था गरेपछि मात्रै केही समयका लागि ग्यास भित्रिएको थियो । बारीमा तरकारी छ, बेच्ने बजार छैन धुञ्चेबाट करिब १४ किलोमिटर तल सानो भार्खुतर्फ पुग्दा त्रिशूली किनारमाथिको भिरालो पाखामा आफ्नो घरबारी देखाउँदै कृषक छिरिङ वाङ्बु तामाङ भेटिए । भदौ १० गते बिहान उनी त्यही बारीमा लगाएको खुर्सानीको गोडमेल गरिरहेका थिए । उनका अनुसार बिहान करिब ९ बजेर ६ मिनेट गएको थियो । एक्कासि ठूलो आवाज सुनियो । हेलिकप्टर उड्ने क्षेत्र भएकाले सुरुमा उनले हेलिकप्टरकै आवाज होला भन्ने ठाने । तर, आवाजसँगै जमिन थर्कियो । तुवाँलोसहित त्रिशूलीको असामान्य बहाव देखेपछि भने उनको मनमा चिसो पस्यो । ‘बुढी स्याफ्रु गएको थियो । म बारीमा काम गरिरहेको बेला बिहान ९ बजेर ६ मिनेट जाँदा होला, ठूलो आवाजसित माथि-माथि कालो-कालो पानी दूध उम्लिएजस्तो आयो । जमिन पनि हल्लियो,’ उनले त्यो क्षण सम्झिए । छिरिङ वाङ्बु तामाङ ।  बाढी आएको महिनादिन बितिसक्दा पनि उनलाई अझै चक्कर लाग्न छाडेको छैन । ‘घुमाउँछ, लड्ला-लड्ला जस्तो हुन्छ,’ उनले भने, ‘अलिअलि सामान दिएका छन् । गाडी त चलेको छैन, त्यही खाएका छौं ।’ उनको परिवारले प्रत्यक्ष जनधनको क्षति बेहोर्नुपरेन । तर, बाढीले उनीहरूको गरिखाने बाटो भने खोसिदिएको छ । सानो भार्खुका अधिकांश परिवार नगदेबाली र पशुपालनमा निर्भर छन् । भिरालो जमिनमा खुर्सानी, इस्कुस, सिमी, बैगुनलगायत तरकारी फलाएर उनीहरू स्याफ्रुबेंसीमा बिक्री गर्थे । अहिले पनि गाउँका बारीमा तरकारी लटरम्म देखिन्छ । समस्या उत्पादनको होइन, बजारको हो । किनकि उनीहरूले उत्पादन बेच्ने स्याफ्रुबेंसी बजार नै बाढीले उजाड बनाइदिएको छ । ‘यहाँ के-के तरकारी, कोदो फलाएर, बाख्रा, कुखुरा, बंगुर हुर्काएपछि स्याफ्रुमा लगेर बेच्ने हो । धुञ्चे यहाँबाट महँगो भाडा पर्छ । त्यही पनि लिन आउँदैनन् । हाम्रो बजार त्यता होइन, हामीलाई चिन्दैनन् । अब कहाँ बेच्ने खोइ ?’ तामाङले गुनासो गरे । गाउँको तल्लो भागबाट त्रिशूलीले जमिन कटान गरिरहेकाले पहिरो जाने हो कि भन्ने डर पनि उनलाई उत्तिकै छ । २५० घरको बजार, १२ घरमा ताला सानो भार्खुबाट करिब एक किलोमिटर तल स्याफ्रुबेँसी बजार पुगिन्छ । कुनै समय बिहानको मिर्मिरेदेखि मध्यरातसम्म चहलपहल हुने यो बजार अहिले भग्नावशेषमा परिणत भएको छ । बाढीले बजारका २५० भन्दा बढी घर बगरमा परिणत गरिदिएको छ । माथिल्लो भागमा जोगिएका १२-१३ घरमा पनि अहिले ताला झुण्डिएका छन् । घर जोगिए पनि स्थानीयले त्यहाँ बस्न सुरक्षित ठानेका छैनन् । त्रासका कारण धेरैजसो काठमाडौं तथा अन्यत्र सरेका छन् । ‘सक्ने जति त यहाँबाट काठमाडौं गइसके । हामी ४०-५० जना मात्रै स्कुलमा बसेका छौं । यहाँबाट कतै जान सकिँदैन । हामी त यहीँ बस्नैपर्ने हो,’ गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका-५ स्याफ्रुबेंसीका कर्पुसोनाम तामाङले भने ।  कर्पुसोनाम तामाङ  (बीचमा)।  उनको परिवारको पीडा झन् गहिरो छ । परिवारका दुई सदस्य-दिदी र नातिलाई बाढीले बगायो । उनीहरू स्याफ्रुबेंसी बजारमा रहेको बैंकमा काम गर्ने भएकाले भाग्ने अवसर नपाएको उनको भनाइ छ । कर्पुसोनाम, उनकी श्रीमती, दुई छोरा र दुई छोरी भने बजारमाथिको चौकीडाँडाबाट बाढी आएको देखेपछि भागेर ज्यान जोगाउन सफल भए । त्यसयता उनीहरूको रात विद्यालयमा बनाइएको होल्डिङ सेन्टरमा बितिरहेको छ । ‘मेरो दिदी र नाती गुम्यो । उनीहरू स्याफ्रुबेंसी बजारमा रहेको बैंकमा काम गर्ने हुँदा भाग्न पाएनन् । हामी भने बजारमाथि चौकीडाँडामा बाढी आएको देखेपछि भागेर ज्यान जोगायौं । त्यसपछि स्कुलमै बसेका छौं,’ उनले बताए । दिनभर भने उनी घर पुग्छन् । घरमा पालेका कुखुरा र बंगुरलाई दाना हाल्छन् । तर, दाना पनि सकिन लागेको छ । ‘पालेका जनावरलाई खान दिनैपर्यो । दाना पनि सकिन लागेको छ, ल्याउन समस्या छ । दिनभर यतै बसेर यिनीहरूको रेखदेख गर्छु । रात पर्न लागेपछि स्कुलमै जाने गरेको छु,’ उनले भने । आफ्ना पशुपन्छीको चिन्ता गरिरहेका कर्पु सोनामलाई आफ्नै परिवारको गासको भने ठेगान छैन । पालिकाले एकपटक राहत दिए पनि त्यसपछि कोही फर्केर नआएको उनको गुनासो छ । ‘हाम्रो वडाध्यक्ष गयो । पालिकाले एकपटक राहत त बाँड्यो । त्यसपछि कोही पनि यहाँ फर्किएर आएको छैन । अरू केही पाएको पनि छैन । आफै पकाएर खाऊँ भने पनि ग्यास छैन,’ उनले भने । उनको माग अरू प्रभावितको जस्तै छ- पहिले सडक जोडियोस् ।’ क्षतिग्रस्त स्याफ्रुबेंसी बजार ।   ‘सबै थियो, अब केही बाँकी रहेन’ कर्पुसोनामको घरमाथि लाङ्टाङ तामाङको घर थियो । बाढीले स्याफ्रुबेंसी बजारको रूप नै बदलिदिएपछि लाङ्टाङको स्मृतिमा अहिले पनि पुरानो बजारको चित्र ताजा छ । ‘यो बजार धेरै व्यवस्थित थियो । पारिपट्टि लाङ्टाङ हाइड्रो पनि थियो । बाटो राम्रै थियो । एउटै होटलमा सय-डेढ सय पर्यटक अट्ने थिए । सिजनभरि भरिभराउ हुन्थ्यो । ती सबै बगे । साथी बगे । सबै बैंक, संघ-संस्था थिए,’ उनले लामो सुस्केरा हाल्दै भने । लाङ्टाङ बजारमा तरकारी र मासुको पसल चलाउँथे । राँगा, कुखुरा, खसी र बंगुरको मासु बिक्री गरेर परिवारको गुजारा चलाउँथे । बाढीले पसलसहित उनको व्यवसाय बगायो । ‘मैले राँगा, कुखुरा, खसी, बंगुरको मासु बेच्थें । पसल बग्यो । यहाँका सबैको आफ्नो व्यवसाय थियो,’ उनले भने, ‘जवानहरू गाडी चलाउने, पठाओ चलाउने गरेर गुजारा गर्थे । ती सबै साथी गुमाउँदा बेहोसजस्तै भएको थिएँ । भर्खर होसमा फर्कंदै छु ।’ लाङ्टाङका अनुसार रसुवाका धेरै युवाका लागि चीनतर्फको केरुङ रोजगारीको महत्त्वपूर्ण गन्तव्य थियो । स्थानीयलाई सहजै केरुङसम्म आवतजावत गर्न दिइने भएकाले धेरै युवा त्यही क्षेत्रमा काम गर्थे । तर, अहिले सडक र बजारको संरचना भत्किएपछि त्यो अवसर पनि टुटेको उनको भनाइ छ । तर, उनको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता आफूले गुमाएको व्यवसायभन्दा पनि बाढीमा आमाबुबा गुमाएर बाँचेका बालबालिकाप्रति छ । ‘स्कुलमा भएका बच्चा बाचेका छन्, बुवाआमा छैनन् । तिनीहरूलाई कसरी शान्त पार्ने, कसरी पढाउने, कसले पाल्ने ? त्यही कुरा सबैभन्दा बढी दुःख लागेको छ,’ उनले भने । त्यसपछि केहीबेर रोकिएर उनले थपे, ‘सरकारले केही त गर्ला नि !’ परिवारका सदस्य गुमाएका केही प्रभावित दाहसंस्कार र किरियाका लागि काठमाडौं गएको उनले बताए । त्यहाँ पुग्न र दाहसंस्कार गर्नसमेत प्रभावितले आफै खर्च जुटाउनुपरेको उनको गुनासो छ । सरकारले हेलिकप्टरमार्फत उद्धार गरेकोमा धन्यवाद दिँदै उनले अब राहतभन्दा दीर्घकालीन पूर्वाधार आवश्यक रहेको बताए । ‘यहाँ एउटा आमा बिरामी हुनुभयो, हेलिकप्टरबाट काठमाडौं लगिदियो । चामल, नुन, तेल पनि दिएको छ । अब हामीलाई राहतभन्दा पुल चाहिएको छ । सरकारलाई त्यही अनुरोध छ,’ उनले भने । बाढीले बगाएकाे बेत्रावती बजार ।  ‘मान्छे बगे, सूचना आएन’ स्याफ्रुबेंसीमै चार दशकदेखि ‘घले स्टोर’ सञ्चालन गर्दै आएका लक्षिन घले पनि बाढीबाट जसोतसो ज्यान जोगाउनेमध्येका एक हुन् । उनको पसलमा खाद्यान्नदेखि दैनिक उपभोग्य किराना सामानसम्म पाइन्थ्यो । बाढी आएको बेला उनी पसलमै थिए । सुरुमा पहिरो आएको ठानेर उनी तल्लो क्षेत्रमा भागे । तर खोलाको सतह अस्वाभाविक रूपमा बढेको देखेपछि मात्रै बाढी आएको थाहा पाए । त्यसपछि उनी उचाइतर्फ भागे र ज्यान जोगाए । तर, घर र पसल भने जोगाउन सकेनन् । ‘मान्छे त तीन भागमा दुई भाग बगायो । सूचना दिएको भन्छन्, हामीले त केही थाहा पाएनौं,’ उनले भने । अहिले त्रासका कारण स्थानीय होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेका छन् । तर, लामो समयसम्म त्यहाँ बस्न सम्भव नहुने उनको अनुमान छ । लक्षिन घले ।  ‘अहिले त्रासमा मान्छे होल्डिङ सेन्टरमा बसे पनि केही समयपछि उनीहरू फर्किन्छन् होला,’ उनले भने । सरकारले प्रभावितको व्यवस्थापन गरिदिने आशा उनीसँग पनि छ । तर, अहिलेसम्म सरकारले आफूहरूलाई पुनर्वास वा दीर्घकालीन व्यवस्थापनबारे कुनै स्पष्ट आश्वासन नदिएको उनको गुनासो छ । ‘सरकारले व्यवस्थापन मिलाइदिनुहुन्छ कि ? अहिलेसम्म त केही भनेको छैन । राहत त चामल, ओढ्ने-के-के दिएको छ,’ उनले भने । भदौ १० गतेको बाढीले रसुवाको भूगोल मात्रै बदलेन, यहाँका मानिसको जीवन, व्यवसाय र भविष्यको बाटोसमेत फेरिदियो । स्थानीयका लागि सडक खुलेपछि मात्रै बजार फर्कनेछ, व्यवसाय चल्नेछ र बारीमा फलेको तरकारीले फेरि मूल्य पाउनेछ । त्यसैले उनीहरूको अहिलेको सबैभन्दा ठूलो अपेक्षा राहतको पोकोभन्दा टुटेको सडक र पुल जोडिनु हो । अन्य पठनीय सामग्रीहरू : आफ्नो पीडा भुलेर सामाजिक काममा सक्रिय वेदबहादुरको कथा हामी फेरि उठेर अगाडि बढ्छौं  विवश छन् विद्यार्थी, सकसमा शिक्षक सातामै १२ लाख कमाउँथे, ५ हजारमा झरे बाढीपछि विद्यार्थीको छात्रावासमै आश्रय, महिनादिन बित्दा समेत सरकाले सुनेन विद्यालयको माग ६१ जनाको जीवन बचाउन अनुजाले देखाएको अदम्य साहस मृत्यु संस्कारमा चुक्यो सरकार बस्ने गाउँ छैन, भाग्ने ठाउँ छैन तुइनमा अडिएको जिन्दगी बाढीले बचाएको स्याफ्रुबेंसीको एक्लो दोकान  आश्रयस्थलमा गुम्यो गोपनीयता रसुवा बाढीको २५ दिनपछि आमाछोरीको मिलन

आफ्नो पीडा भुलेर सामाजिक काममा सक्रिय वेदबहादुरको कथा

रसुवा । बेत्रावती बजारको प्रवेशद्वारमा जस्तापाताले बनेका स-साना टहरा छन् । तीमध्ये एउटा टहरामा वेदबहादुर थापा मगरको परिवारले झण्डै चार दशक बितायो । दुई कोठाको त्यही टहरो उनका लागि घर मात्रै थिएन, पाँच सदस्यीय परिवारको आश्रय र जीवन धान्ने आधार पनि थियो । काठमाडौं-रसुवा चल्ने गाडी चलाएर वेदबहादुरले परिवारको गर्जो टार्दै आएका थिए । कमाइ ठूलो थिएन, तर घरखर्च धान्न पुग्थ्यो । बिहान गाडी लिएर निस्कने र साँझ घर फर्कने उनको दैनिकी थियो । तर, भदौ १० गते त्रिशूलीमा आएको बाढीले बेत्रावती बजारको भूगोलसँगै उनको जीवनको लय पनि बदलिदियो ।  वेदबहादुर थापा मगर र उनकी श्रीमती ।  अहिले वेदबहादुर न ढुक्कसँग आफ्नै घरमा सुत्न सक्छन्, न गाडी चलाएर परिवारको हातमुख जोड्ने बाटो नै खुलेको छ । उनले वर्षौंदेखि चलाउँदै आएको गाडी नुवाकोटको त्रिशूली बजारमा थन्किएको छ । सडक खुलोस् र फेरि गाडी चलाएर परिवार पाल्न सकूँ भन्ने उनको चाहना छ । तर, सडक ठप्प हुँदा उनलाई अर्को विकल्प देखिँदैन । दिनभर उनी आफ्नै टहरामा टोलाइरहन्छन् । सम्पत्तिका नाममा बाँकी रहेको त्यही टहराको भित्ताबाट केही पर त्रिशूली सुसाइरहेको छ । नदीको आवाजसँगै भासिएको जमिन र चर्किएको भित्ताले उनलाई बाढीको त्रासबाट बाहिर निस्कन दिँदैन । ‘यसो आकाशमा बादल देख्नेबित्तिकै डर लागेर आउँछ । पल्लोपट्टि भएको त्रिशूली घर पछाडिबाट जमिन थर्किने गरी बग्छ । पछाडिको भाग भासिएको छ । भित्ता चर्किएको छ,’ वेदबहादुरले भने ।  बाढीले उनको परिवारमा पीडा थप्ने अर्को कारण पनि छ । परिवारका दुई काका र एक दिदी गुमाएका वेदबहादुरको आफ्नै टहरोसमेत त्रिशूलीको कटानका कारण जुनसुकै बेला खस्न सक्ने अवस्थामा छ । तर, असुरक्षित भए पनि उनको परिवारको भान्सा त्यहीँ छ । राति भने उनीहरू टहरामा सुत्दैनन् । दुई छोरा, आफू-श्रीमती र दिदीका लागि नजिकै अलि उचाइमा रहेको घरमा दुई कोठा भाडामा लिएका छन् ।  ‘बाढी आएको दिनदेखि दिनभर हामी यहीँ छौं । दुई छोरा, हामी बुढाबुढी र दिदीका लागि रात बिताउन माथिपट्टि दुई कोठा डेरा लिएका छौं । जसोतसो त्यही रात कटेको छ,’ उनले भने ।  तर, त्यहाँ पनि सहज छैन । बाढीपछि धेरै परिवार घरबारविहीन भएकाले भाडामा बस्न कोठा पाउनै मुस्किल छ । पाइएको कोठाको भाडा पनि आफ्नो सम्पत्ति गुमाएका प्रभावित परिवारका लागि महँगो छ । ‘कोठाको लागि ३ हजारदेखि १५ हजारसम्म भनेका छन् । त्यही पनि पाउन मुस्किल छ,’ उनले दुःखेसो पोखे ।  बाढी प्रभावित परिवारलाई भाडाका लागि केन्द्र सरकारले प्रतिपरिवार १५ हजार रुपैयाँ दिने निर्णय गरिसकेको छ । आफूहरूले उक्त रकम पाउनेबारे सोध्दा वेदबहादुरको जवाफमा अझै अन्योल छ । ‘पालिकाले दिने भनेको त छ । अहिलेसम्म निर्णय गरेको छैन, दिन्छ होला नि,’ उनले भने ।  राहतका नाममा उनले अहिलेसम्म एक बोरा चामल, एक पोका नुन र तेल पाएका छन् । थप राहत आउने आशा छँदैछ । तर, तत्कालको राहतभन्दा उनको ठूलो अपेक्षा पुनर्वासमा छ । बाढीले बस्ने ठाउँसमेत असुरक्षित बनाएपछि उनी सरकारसँग सुरक्षित स्थानमा पुनर्वासको आशा गरिरहेका छन् । आफ्नै पीडाबीच अरूका लागि फड्के वेदबहादुरको कथा घरबार गुमाएका एक बाढीपीडितको कथामा मात्रै सीमित छैन । आफ्नै घर असुरक्षित भएर पनि उनले बाढीपछि नुवाकोट र रसुवाको आवतजावत सहज बनाउन स्थानीयस्तरमा गरेको प्रयासले उनको अर्को परिचय बनाएको छ । बाढीअघि बेत्रावती बजारलाई फलेखु खोलाले दुई भागमा छुट्याएको थियो । बजारको एक भाग रसुवाको उत्तरगया गाउँपालिका-५ मा पर्छ भने अर्को भाग नुवाकोटको विदुर नगरपालिका–१० मा । यही खोलामाथि रहेका नयाँ र पुरानो दुवै पुल भदौ १० गतेको बाढीले बगाएपछि दुई जिल्लाका बासिन्दाको आवतजावतसमेत टुट्यो ।  बाढीबाट ज्यान जोगाएर वारिपारि पुगेका कतिपय मानिस उतै रोकिए । आफैं घरमा बस्न नसक्ने अवस्थामा रहेका वेदबहादुरलाई भने मानिसहरू परिवारसँग भेट्न नसकी वारिपारि अलपत्र परेको दृश्यले झन् बेचैन बनायो ।  त्यसपछि उनले सुरक्षाकर्मीलाई गुहारे । स्थानीयको सहयोग जुटाए र फलेखु खोलामा पैदल आवतजावतका लागि फड्के बनाउन सक्रिय भए । ‘मान्छेहरू यहाँसम्म आउने-जाने गरिरहे, त्यो देख्नै गाह्रो भयो । त्यसपछि मैले फड्के बनाउने सोचेर प्रहरी र आर्मीलाई भनेँ । त्यसपछि स्थानीयको सहयोगमा फड्के हालियो,’ उनले भने ।  फड्के ।  फड्के बनेपछि केही समयका लागि भए पनि दुई जिल्लामा छुट्टिएका मानिस परिवारसँग जोडिए । तर, त्यो खुसी लामो समय टिकेन । रातभर वर्षा भएपछि खोलामा आएको बाढीले फड्केको आधा भाग बगायो । फेरि आवतजावत रोकियो । वारिपारिका मानिस एकअर्कालाई आँखाले हेरेर चित्त बुझाउनुपर्ने अवस्थामा पुगे ।  त्यसपछि वेदबहादुर फेरि रोकिएनन् । पुरानै टोलीसँग मिलेर अर्को ठाउँ पहिचान गरे र नयाँ फड्के बनाउन जुटे ।  ‘रसुवातर्फ बेत्रावती बजारमा बाढीबाट क्षतिग्रस्त बनेको घरलाई टेको बनाएर हामीले पारीसम्म तर्न फड्के बनायौं,’ उनले भने । अहिले त्यो फड्के स्थानीयको वारपार गर्ने बाटो मात्रै बनेको छैन, राजमार्गसम्म पुग्ने अस्थायी सारथिसमेत बनेको छ । ‘धुञ्चेदेखि यहाँसम्म सडक राम्रै भएकाले माइक्रोमा मान्छे यहाँ आउँछन् । यहाँबाट ४०-४५ मिनेट हिँडेपछि नुवाकोटतर्फको विदुर नगरपालिका-१० भैंसेसम्म पुग्छन् । त्यहाँबाट सडक छ र गाडीमा वारपार गर्छन्,’ उनले भने ।  लामो बाटो पैदल हिँडेर आउने यात्रुको समस्या पनि उनले देखे । घाममा हिँडेर आएका मानिस तिर्खाएको देखेपछि फड्के नजिकै खानेपानीको व्यवस्था मिलाएँ । ‘मान्छेहरू घाममा तिर्खाएर आएको देखेँ । त्यहाँ पाइपमा पानी आएको देखेपछि मैले नै जडान गरौं भनेँ । त्यसपछि बनेको हो,’ उनले भने । आफ्नो घर र पेशा दुवै संकटमा परेका बेला पनि अरूलाई बाटो देखाउने उनको प्रयास अहिले बेत्रावतीका लागि एउटा सानो तर महत्त्वपूर्ण सहारा बनेको छ । बेलीब्रिजको प्रतीक्षा फलेखु खोलामा अहिले बेलीब्रिज निर्माणको कामसमेत अघि बढेको छ । बाढीले सडक र पुलको संरचना भत्काएपछि अस्थायी आवतजावतका लागि बनाइएको फड्केको भर पर्नुपरेका स्थानीयलाई बेलीब्रिज बनेपछि केही राहत हुने अपेक्षा छ । ‘बल्लतल्ल गाडीबाट सामान आइपुगेपछि हामी काममा लागेका छौं । पारी पनि पुरानो पुलको बेस भेटिएको छ । सम्भवतः दशैंअघि सक्ने गरी काम गर्ने कुरा आएको छ,’ बेलीब्रिज निर्माणमा खटिएका वीरबहादुरले बताए । नुवाकोटतर्फ सडकसमेत बगेकाले अहिले ट्र्याक खोल्ने काम भइरहेको छ । सरकारले करिब दर्जनभन्दा बढी डोजर परिचालन गरेर सडक निर्माण गरिरहेको देखाउँदै वेदबहादुरले अब छिट्टै आफ्नो पुरानो पेशामा फर्कन पाइने आशा व्यक्त गरे ।  सडक खुलेपछि गाडी चलाएर फेरि परिवारको खर्च धान्ने उनको योजना छ । तर, त्यसका लागि सडक मात्रै खुल्नु पर्याप्त छैन । सुरक्षित बसोबास पनि आवश्यक छ । यही कारण उनको आशा अहिले सडक र पुनर्वास दुवैतर्फ केन्द्रित छ । पुनर्वासका लागि तीन ठाउँ पहिचान वेदबहादुरजस्ता बाढी प्रभावितको पुनर्वासबारे उत्तरगया गाउँपालिकाले तीन सुरक्षित स्थानमा जग्गा पहिचान गरिसकेको जनाएको छ । गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष चमेली गुरुङका अनुसार पालिकाभित्रका तीन सुरक्षित स्थान पहिचान गरी निर्णयका लागि सम्बन्धित निकायमा पठाइएको छ । ‘हामीले पालिकाभित्रैका तीन सुरक्षित ठाउँमा जग्गा पहिचान गरेर निर्णयका लागि सम्बन्धित निकायमा पठाइसकेका छौं । उहाँहरूले मूल्याङ्कन गरेर अनुमति दिएमा बाढी प्रभावितलाई त्यहाँ पुनर्वास गराउने हाम्रो योजना छ,’ गुरुङले भनिन् ।  राहत वितरण भने तीन चरणमा अघि बढाइएको उनको भनाइ छ । पहिलो चरणमा सहारा नभएका प्रभावितलाई प्राथमिकता दिइएको र दोस्रो चरणमा परिवार भएका तर घर तथा सम्पत्ति गुमाएका प्रभावितलाई समेटिने उनले बताइन् ।  चमेली गुरुङ ।  ‘पहिलो चरणको राहत वितरण हामीले सकेका छौं । जसमा पहिलो प्राथमिकतामा कोही नभएका प्रभावितलाई राखेका छौं । दोस्रोमा परिवार भएका तर घर–सम्पत्ति केही नभएका र तेस्रो चरणमा समुदायमा राहत पुगेको छ,’ उनले भनिन् । उनका अनुसार अहिले पालिका दोस्रो चरणको राहत वितरणको तयारीमा छ । भाडामा बसिरहेका प्रभावितका लागि केन्द्रबाट बजेट रकमान्तरसमेत भइसकेको र केही दिनमै निर्णय गरिने उनले बताइन् । पालिकाले प्रभावितको यकिन तथ्यांक तयार गर्न भने अझै समय लागिरहेको जनाएको छ । ‘हामीले अझै पनि प्रभावितको तथ्यांक यकिन गरिसकेका छैनौं । प्रारम्भिक डाटा मात्रै छन् । त्यसैले केही समय लाग्यो,’ गुरुङले भनिन् ।  उनले राहतको अभाव नभएको दाबी गर्दै राहत वितरणमा दोहोरोपन र वास्तविक प्रभावित छुट्ने अवस्था नआओस् भनेर पालिकाले समन्वयमा जोड दिएको बताइन् । ‘राहतको अभाव भएको छैन । सामान आइराखेको छ । खासगरी कोही नछुटून् र कोही नदोहोरिऊन् भनेर हामीले विशेष ध्यान पुर्‍याएका छौं,’ उनले भनिन् । पालिकाले उत्तरगया-५ स्थित नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयलाई राहत संकलन केन्द्र बनाएको छ । त्यहाँ राहत सामग्री दर्ता गरेर अभिलेख राख्ने र आवश्यकताका आधारमा वितरण गर्ने व्यवस्था मिलाइएको गुरुङले बताइन् ।  व्यक्तिगत रूपमा राहत वितरण गर्न आउने दातालाई समेत पालिकासँग समन्वय गर्न उनले आग्रह गरिन् । ‘केही दाता सम्पर्क नगरी पनि आउनुहुन्छ । ल्याएका सामान आफै वितरण गर्नुहुन्छ । त्यसो गर्दा वास्तविक प्रभावितले सामान पाउँदैनन् । पालिकाको समन्वयमा मात्रै राहत लिएर आउनुहोला,’ उनले सुझाइन् । वेदबहादुरलाई भने राहतभन्दा बढी आफ्नै पुरानो जीवन फर्किने प्रतीक्षा छ । सडक खुलोस्, गाडी फेरि चलाउन पाइयोस् र परिवारलाई सुरक्षित ठाउँमा राख्न सकियोस्, अहिले उनका सपना यिनै तीन कुरामा अडिएका छन् । पालिकाकी उपाध्यक्ष गुरुङले दशैंसम्म सडक सञ्चालनमा ल्याउने लक्ष्य रहेको बताएकी छन् ।  अन्य ग्राउन्ड जिरो रिपोर्टिङहरू : हामी फेरि उठेर अगाडि बढ्छौं विवश छन् विद्यार्थी, सकसमा शिक्षक सातामै १२ लाख कमाउँथे, ५ हजारमा झरे बाढीपछि विद्यार्थीको छात्रावासमै आश्रय, महिनादिन बित्दा समेत सरकाले सुनेन विद्यालयको माग ६१ जनाको जीवन बचाउन अनुजाले देखाएको अदम्य साहस मृत्यु संस्कारमा चुक्यो सरकार बस्ने गाउँ छैन, भाग्ने ठाउँ छैन तुइनमा अडिएको जिन्दगी बाढीले बचाएको स्याफ्रुबेंसीको एक्लो दोकान  आश्रयस्थलमा गुम्यो गोपनीयता रसुवा बाढीको २५ दिनपछि आमाछोरीको मिलन

हामी फेरि उठेर अगाडि बढ्छौं

भदौ १० गते चीनतर्फबाट भोटेकोशी र त्रिशूलीमा आएको बाढीले सबैभन्दा बढी क्षति पु¥याएको उत्तरगया गाउँपालिका मानवीय तथा भौतिक क्षतिको विवरण संकलन, राहत संकलन र वितरणकै चरणमा छ । परिवारका सदस्य, घर तथा आयआर्जनका स्रोत गुमाएका परिवारलाई अस्थायी आवासको व्यवस्था गर्न गाउँपालिकाले यतिबेला जग्गा पहिचान गरी संघको निर्णय पर्खिरहेको छ । विपद्पछिको अवस्था र प्रभावित परिवारको पुनर्वास तथा जीविकोपार्जनसँगै  गाउँपालिकाको पुनरुत्थानको योजनाबारे उत्तरगया गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष चमेली गुरुङसँग विकासन्युजकर्मी अस्मिता पराजुली र नरेश बोहोराले कुराकानी गरेका छन् ।  बाढीपछि उत्तरगया गाउँपालिकाको अवस्था के छ ? बाढीपीडितलाई कसरी व्यवस्थापन गरिरहनुभएको छ ?  भदौ १० गतेको विनाशकारी बाढीबाट उत्तरगया गाउपालिकाका पाचै वटा वडा प्रभावित बने । वडा नम्बर १ र ५ मा ठुलो धनजनको क्षति भयो । कति परिवारका सबै सदस्य गमेका कारण पनि आधिकारिक डाटा आउन बाकी नै छ । हामीले निकालेको प्रारम्भिक डाटाअनुसार ६१८ घरधुरी पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ । ७४८ बेपत्ता रहेकामा ११ जनाको शव भेटेर आफन्तले आफ्नो संस्कार अनुसार दाहसंस्कार गर्नु भएको छ ।  जीवित उद्धार गरिएकालाई भने पालिकाका विभिन्न ठाउँमा खडा गरिएका ५ वटा होल्डिङ सेन्टरमा अवस्थित हुनुहुन्छ । तल्लो बेल्टका केही भने ५ नम्बर वडाको माथिल्लो क्षेत्रहरु बोगटीटार माझगाउँ लहरे लगायतका ठाउँहरूमा आफन्त र कोठा भाडामा लिएर बस्नुभएको छ । लगभग ३०० घरधुरी भने बिदुर नगरपालिकाको विभिन्न क्षेत्रहरूको होल्डिङ सेन्टरमा पनि हुनुहुन्छ । त्रिशूली वारीका चार र पाँचको वडाहरूमा सडक जोडिएको छ । तर सडकको अवस्था भने निकै नाजुक छ । त्रिशूली पारीको तीन वडा चाहिँ सडक सञ्जालबाट बाहिर छन् । त्यहाँ उद्धार र राहतका लागि सुरुमा हेली भन्दा दोस्रो विकल्प नै हामीसँग भएन । अहिले पनि उत्तरगया एक नम्बरको गोगने  र करमर्याङ क्षेत्र चाहिँ हेलीबाहेक कतैबाट जान सक्ने सम्भावना नै छैन । हेलीमार्फत नै खाद्यान्नहरु व्यवस्थापन गरेर उहाँहरुलाई खाना खुवाउने काम भइराखेको छ ।   अहिले वडा नम्बर १, २ र ३ मा जाने एउटा सडक छ, जुन गल्छी हुँदै जान्छ । उक्त सडक निकै कच्ची र लामो भएकाले दुई-तीन दिन लगाएर गाडीले बोक्न सक्ने क्षमताअनुसार थोरै–थोरै गरेर खाद्यान्न पु¥याइरहेका छौं । त्यहाँ दुईवटा होल्डिङ सेन्टर पनि सञ्चालनमा छन् । तल्लो तटीय क्षेत्रमा बाढीका कारण धेरै मानिसहरूको घरमा क्षति पुगेको छ र उहाँहरू बस्न सक्ने अवस्था छैन । अहिले उहाँहरू त्यहाँ रहेका दुईटा विद्यालयमा बनाइएका होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहनुभएको छ ।  ती वडाका जनप्रतिनिधिसँग फोन सम्पर्कमा उहाँले दीर्घ रोगीहरूको लागि औषधिको समस्या भयो भन्नुभएको थियो, कसरी सहजीकरण गरिराख्नु भएको छ ?  सुरुवाती अवस्थामा नयाँ आर्थिक वर्ष सुरु हुँदै गरेकाले हामी सार्वजनिक खरिद ऐनअनुसार टेन्डर प्रक्रियाबाट औषधि खरिद गर्ने चरणमा थियौँ । १० गतेको बाढीले टेन्डर प्रक्रिया प्रभावित भयो र सडक सञ्जालसमेत अवरुद्ध हुँदा पारिका तीनवटा वडामा पुग्न कठिन भयो । स्वास्थ्य चौकीहरूमा पनि औषधिको अभाव देखियो । त्यसपछि जनस्वास्थ्य कार्यालय धुन्चे तथा संघ र प्रदेशका स्वास्थ्य मन्त्रालयसँग समन्वय गरी दीर्घ रोगीका नियमित औषधि र अत्यावश्यक औषधिहरू हेलिकोप्टरमार्फत प्रभावित क्षेत्रमा पु¥याइयो । विभिन्न सहयोगी संघसंस्थाले पनि स्थानीयको आवश्यकताअनुसार औषधि उपलब्ध गराउन सहयोग गरे । अहिले संघ, प्रदेश र सहयोगी संस्थाहरूबाट औषधि प्राप्त भइरहेकाले तत्काल औषधिको अभाव छैन । सरकारले एकद्वार प्रणालीमार्फत राहत वितरण गर्न भनेको छ । राहत आइरहेको छ छैन, कसरी व्यवस्थापन गरिरहनुभएको छ ? राहत सामग्री पनि विभिन्न संघसंस्था तथा सहयोगी व्यक्तिहरूमार्फत निरन्तर आइरहेको छ र आवश्यकताअनुसार वितरण तथा व्यवस्थापन भइरहेको छ । सरकारले भनेअनुसार हामीले नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयलाई राहत संकलन केन्द्र बनाएका छौँ । जिल्ला प्रशासन कार्यालय र सीडीओको समन्वयमा विभिन्न संघसंस्था तथा सहयोगीहरूले ल्याएको राहत पालिकाको स्टोरमा दाखिला गरी व्यवस्थित रूपमा वितरण गरिरहेका छौं । विशेषगरी राहतलाई तीनवटा प्याकेजमा विभाजन गरेका छौं । पहिलो, घर र परिवार दुवै गुमाएका पीडितलाई ग्यास चुलो, खाना पकाउने सामग्री, ब्ल्याङ्केट, खाद्यान्न लगायतको पूर्ण प्याकेज उपलब्ध गराइन्छ । दोस्रो, घर भए पनि परिवारका सदस्य गुमाएका परिवारलाई आवश्यक राहत सामग्री दिइन्छ । तेस्रो, सडक अवरुद्ध हुँदा बजार तथा मिल सञ्चालन हुन नसकेर खाद्यान्न संकट भएका समुदायलाई चामल, नुन, तेललगायत सामग्री वितरण गरिएको छ । यसअन्तर्गत पारिका करिब १२ सय  र वारीका करिब ११ सय घरधुरीलाई राहत दिइसकेका छौं । अहिले दोस्रो चरणको राहत वितरणको तयारी छ ।  खानेपानी, खाद्यान्न लगायत अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्ति कस्तो छ ? पानीको माग बढेको छ । यस विषयमा हामीले खानेपानी विभागमा पत्राचार गरिसकेका छौं । संघ र प्रदेश सरकारसँगको सहकार्यमा मुहान संरक्षण गर्ने तथा विस्थापित परिवारलाई स्वच्छ खानेपानी उपलब्ध गराउने पहल भइरहेको छ । अहिले तत्कालै खानेपानीको पूर्ण अभाव भने छैन । उपलब्ध स्रोतलाई व्यवस्थापन गरेर आवश्यकताअनुसार पानी पु¥याउने काम भइरहेको छ । सडक नहुँदा सबै कुराको समस्या भएको छ ।  होल्डिङ सेन्टरमा महिला, पुरुष, बालबालिका, गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाको बसोबास र सुरक्षाको व्यवस्थापन कसरी गर्नुभएको छ ? बाढीपछिको सुरुका एक–दुई दिन ठूलो संख्यामा प्रभावितलाई एउटै स्थानमा राख्नुपर्ने अवस्था थियो । पछि महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती तथा सुत्केरीको संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राखेर छुट्टै व्यवस्थापन गरेका छौं । बालबालिकालाई नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयको होस्टेलमा छुट्टै राखिएको छ । एक जना सुत्केरी महिलालाई संस्थासँगको समन्वयमा सुरक्षित स्थानमा घर भाडामा लिएर राखिएको छ । अन्य प्रभावित परिवारहरूलाई पनि पारिवारिक रूपमा छुट्टाछुट्टै बस्ने व्यवस्था गरिएको छ । तपार्इंले यसो भन्दै गर्दा समाचार संकलनका क्रममा हामीले होल्डिङ सेन्टरमा धेरै परिवार एकै कोठामा बस्नुपरेको गुनासो सुन्यौं, यसले त अर्को जोखिम निम्त्याउँछ हैन र ?  महिला र पुरुषलाई पूर्ण रूपमा अलग नराखिए पनि परिवारको संरचना र सुरक्षाको संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राखेर व्यवस्थापन गरिएको छ । सम्भावित हिंसा वा अन्य जोखिम नहोस् भन्ने कुरालाई विशेष ध्यान दिँदै हरेक सेन्टरमा २ जना प्रहरी खटाएर सुरक्षित वातावरण कायम गर्ने प्रयास भइरहेको छ ।  बाढीपीडितहरूलाई पुनर्वाससँगै जीविकोपार्जनसँग जोड्न प्रदेश र संघ सरकारसँग पालिकाले केही योजना अघि सारेको छ ? हामी स्थानीय सरकार भए पनि स्वतन्त्र रूपमा सबै निर्णय गर्न सक्ने अवस्था छैन । हामीसँग स्रोत–साधन पनि निकै सीमित छन् । त्यसैले संघ र प्रदेश सरकारसँग समन्वय गरेर नै अगाडि बढ्नुपर्छ । बाढी गएको सुरुका दिनमा खोज तथा उद्धारका लागि पर्याप्त हेलिकप्टर उपलब्ध नहुँदा नदी तटीय क्षेत्रमा रहेका घाइते तथा प्रभावितको उद्धारमा केही कठिनाइ भयो । तर त्यसको दुई-तीन दिनपछि संघ र प्रदेश सरकारसँगको समन्वय प्रभावकारी हुँदै गएको छ । अहिले राहत सामग्री ल्याउने र वितरण गर्ने, खोज तथा उद्धार गर्ने, बिरामीलाई आवश्यक परे अस्पतालसम्म पुर्याउने लगायतका काममा संघ र प्रदेश सरकारसँग राम्रो सहकार्य भइरहेको छ । आवश्यकताअनुसार स्वास्थ्य सामग्री तथा औषधि पनि प्राप्त भइरहेको छ । अब छिट्टै नै एनडीआरआरएमबाट अस्थायी बसोबास सम्बन्धी डिजाइन स्वीकृत भएर हामीलाई प्राप्त हुन्छ । हामीले त्यसका लागि केही जग्गा पनि पहिचान गरिसकेका छौं । अहिले केही प्रभावितहरु भाडामा पनि बस्नुभएको छ । ती जग्गा पालिकाको स्वामित्वमा लिएर स्वीकृत मापदण्डअनुसारका अस्थायी बासस्थान निर्माण गर्ने प्रक्रियालाई अगाडि बढाउँछौँ । त्यसका लागि आवश्यक समन्वय भइरहेको छ र हामी छिट्टै उक्त प्रक्रियामा जाने तयारीमा छौं । केही बाढी पीडितहरू अहिले भाडामा पनि बसिरहेका छन् भन्नुभयो । अहिले उनीहरूसँग आय-आर्जनको स्रोत पनि छैन । उनीहरूलाई पालिकाले आर्थिक रूपमा सहजीकरण गरेको छ ?  संघ सरकारले काठमाडौंका नदी किनारमा बसोबास गर्ने सुकुमबासी परिवारका लागि मासिक १५ हजार रुपैयाँ दिएर भाडामा बस्ने व्यवस्था गर्ने निर्णय गरेको छ भन्ने जानकारी हामीलाई पनि प्राप्त भएको छ । त्यससम्बन्धी कार्यविधिसहितको निर्णय पनि हामीलाई प्राप्त भइसकेको छ । हामीले पनि पालिकाको आर्थिक क्षमताभित्र रहेर परिवारको संख्या, उहाँहरू कुन अवस्थामा बसिरहनुभएको छ, उपलब्ध कोठाको अवस्था र यहाँको चलन-चल्ती अनुसारको घरभाडा दरलाई ध्यानमा राखेर व्यवस्थापन गर्ने निर्णय गरिसकेका छौं ।  राहत संकलनको क्रममा हाम्रै अगाडि पनि समस्या देखिए, राहत लिएर आउने संघ–संस्थाहरूलाई तपाईंको सुझाव के छ ? राहत वितरणमा समस्या भन्दा पनि राहत कसरी आउने भन्ने प्रक्रियामा केही समस्या देखिएको छ । कतिपय सहयोगी संस्थाहरू यो विपद्को समयमा सहयोग गर्न आउनुहुन्छ । तर उहाँहरूले आफ्नै सोच र इच्छाअनुसार लाभग्राही पहिचान गरेर बाटोमै राहत सामग्री वितरण गर्दै आउनुभएको देखिन्छ । बाँकी सामग्री मात्रै यहाँ ल्याएर इन्ट्री गर्ने अवस्था पनि देखिएको छ । तर, हामीले अपनाएको प्रक्रिया के हो भने राहत सामग्री यहाँ इन्ट्री भइसकेपछि, विशेषगरी महिला, बालबालिका र सुत्केरीका लागि आवश्यक सामग्रीलगायतका सामानलाई हामी लामो समय होल्ड गरेर राख्दैनौं । इन्ट्री गरेपछि एक्जिटमा विवरण हेरेर प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित लाभग्राहीसम्म पुर्याउँछौं ।  अहिले तपाइँहरू आफैं पनि पीडामा हुनुहुन्छ । उत्तरगया गाउँपालिका मात्रै होइन, देश नै पीडामा छ । अन्तर्राष्ट्रियस्तरबाट पनि यो घटनालाई विशेष रूपमा हेरिएको छ । अब यहाँका मानिसहरूको आर्थिक अवस्था र जीविकोपार्जनलाई पुनः उठाउन अन्तर्राष्ट्रिय तथा राष्ट्रिय स्तरबाट सहयोग आवश्यक छ । त्यसका लागि तपाईंको आग्रह के छ ? हाम्रो उत्तरगया गाउँपालिकामा आर्थिक रूपमा अगाडि बढ्न सक्ने विभिन्न क्षेत्रहरू छन् । हाम्रो गाउँपालिकाको नामकरण पनि यहाँको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको उत्तरगया धामबाट भएको हो । यो क्षेत्र सात धार्मिक तथा सांस्कृतिक पुरातात्विक स्थलका कारण अत्यन्तै महत्वपूर्ण धामका रूपमा विकसित भइरहेको थियो । त्यसका पूर्वाधारहरू पनि विकास हुने क्रममा थिए । बगाएका ती संरचनालाई पुनः खडा गर्नुपर्ने छ ।  उत्तरगया, हाइड्रोपावरको क्षेत्रमा पनि सम्भावना भएको गाउँपालिका हो । यहाँ २१६ मेगावाटका ठूला आयोजनादेखि साना-ठूला थुप्रै जलविद्युत् आयोजना छन् । ती आयोजनाबाट हाम्रा धेरै नागरिक, विशेषगरी युवा पुस्ताले रोजगारी प्राप्त गरिरहेका थिए । त्यसपछि हामीले पर्यटकीय क्षेत्रहरूको पनि पहिचान गरेका थियौं । होमस्टेदेखि वडा नम्बर २ मा रहेको भाँगे झरना र वडा नम्बर ४ मा रहेको घलेगढीजस्ता क्षेत्रलाई पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गरिरहेका थियौँ । त्यहाँ पर्यटक आउने क्रम बढेको थियो र स्थानीयका लागि आम्दानीको राम्रो स्रोत बन्दै थियो ।  त्यसैगरी, उत्तरगया गाउँपालिकाले कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रलाई आय–आर्जनसँग जोडेर व्यवस्थित रूपमा अगाडि बढाइरहेको थियो । डेरीहरू सञ्चालनमा थिए र कृषकहरूले नियमित रूपमा आम्दानी गर्न थालेका थिए । तर अहिले यी सबै क्षेत्र ठूलो क्षतिमा परेका छन् । अब हामीले उत्तरगयालाई फेरि उठाउनुपर्छ । बगरमा परिणत भएका बस्ती र यहाँका बासिन्दाको जीवनलाई पुनः व्यवस्थित गर्न यी सबै क्षेत्रलाई फेरि जागृत गर्नुपर्छ ।  यसका लागि गाउँपालिकाले आफ्नै योजना बनाएर अगाडि बढ्छ नै, तर संघ र प्रदेश सरकारले पनि गाउँपालिकाले पहिचान गरेका सम्भावनाका क्षेत्रलाई पुनः विकास गर्न सहकार्य, समन्वय र जिम्मेवारीका साथ साथ दिन आवश्यक छ । गाउँपालिकाले बनाएका योजनामा संघ र प्रदेश सरकारले पनि सहकार्य गरेमा हामी यहाँका जनताको आर्थिक र सामाजिक हैसियतलाई फेरि माथि उठाउन सक्छौं । हामी फेरि उठ्नैपर्छ । सधैं यही पीडामा बसिरहन सक्ने अवस्था छैन । हाम्रो बाध्यता पनि छ र हाम्रो संकल्प पनि छ, हामी फेरि उठ्छौं, अगाडि बढ्छौं ।   

विवश छन् विद्यार्थी, सकसमा शिक्षक

रसुवा । ‘विद्यालय हिँडेको म कता अगाडि पुग्दो रहेछु अनि बल्ल आफू अझै सामान्य अवस्थामा रहेनछु भन्ने सोचेर झसङ्ग हुँदै विद्यालय फर्कन्छु ।’  उत्तरगया गाउँपालिका-५ मा रहेको शिवालय आधारभूत विद्यालयका शिक्षक दीपक ढकालको अहिलेको अवस्था हो यो । तरपनि उनी विद्यालय आउन छाडेका छैनन् । काठमाडौंबाट समाचार संकलनका लागि रसुवाको यात्रा तय गरेको विकासन्युजको टोली असोज ५ गते मंगलबार उत्तरगया गाउँपालिका-५ मा रहेको शिवालय आधारभूत विद्यालयको प्राङ्गणमा पुग्यो । प्राङ्गणमा त्यतिबेला दुई दृश्य देखिए ।  प्राङ्गणको प्रवेशद्वारतर्फ गैरसरकारी संस्थाका दाताबाट विद्यार्थीले पठनपाठनमा आवश्यक पर्ने झोला, कपी, कलम लगायत सामाग्री लिँदै थिए । अर्को भागमा भने उनीहरुको आँखा जाँच भइरहेको थियो । त्यसकै लागि कक्षा ५ सम्म मात्रै अध्ययन अध्यापन हुँदै आएको उक्त विद्यालयका विद्यार्थी लामबद्ध बनेर आफ्नो पालो कुर्दै थिए ।  दीपक ढकाल ।  बाढीपछि शिवालय विद्यालयले पुरानै लय समात्ने जमर्को गरेको छ । विद्यालय भने भदौ २५ गतेबाट सुचारु भएको हो । विद्यालय मात्रै होइन, बाढीपछि विक्षिप्त बनेकी विद्यार्थी रजनी ढकालको दैनिकी पनि विद्यालय सुचारु भएयता बदलिँदै गएको छ । गत सातादेखि उनी झोलामा किताब भरेर पठनपाठनका लागि बिहान १० बजे शिव आ.वि पुग्ने गरेकी छन् । ‘स्कूलमा के-के खेल्न पाइन्छ । साथी पाइन्छ रमाइलो लाग्छ,’ उनले हामीसँग भनिन् । सामान्य गफगाफमा उक्त कुरा बताएकी आचार्यकाे बाल मानसपटलमा दबाब नपरोस् भन्दै उनीसँगको कुराकानीलाई बिट मार्दै शिक्षकसँग कुरा गर्दा भने त्यहाँको अवस्था फरक पाइयो ।  ‘हामी आफै विक्षिप्त छौं । बच्चाहरूको हालत पनि उस्तै छ । पहिले जस्तो ध्यान लगाउन सकेका छैनन्,’ विद्यालयको एक कुनामा विद्यार्थीलाई परामर्श दिँदै गरेका शिक्षक दीपक ढकालले समस्या खुलाए ।  त्यतिबेला उनले होल्डिङ सेन्टरबाट विद्यालयमा अध्ययन गर्न आएका एक विद्यार्थीलाई परामर्श दिँदै थिए ।  ‘विद्यार्थीमा एकाग्रता छैन । हल्ला गर्ने रुने चिडचिडाहट छ, सम्झाइबुझाइ गरेका छौं,’ उनले भने ।   विद्यार्थीलाई सम्हाल्न बाढीको २५ औं दिनामा बल्ल विद्यालय पुगेका उनकै वेदना पनि असह्य छ । उत्तरगया–५ कैदलेटारमा बस्दै आएका उनको घर सम्पत्तिसहित बाढीले सर्वस्व बगर बनायो । १ छोरा २ छोरी र श्रीमतीको जिम्मेवारीमा बाँधिएका उनी अहिले बेघर छन् । बास बस्ने ठेगान छैन । ‘भदौ १० गतेको बाढीमा डुबिसकेको ६ वर्षको छोरो बल्लतल्ल गर्दा बचाएँ तर उसको अवस्था अझै सामान्य छैन,’ उनले पीडा पोखे । छोरालाई सामान्य अवस्थामा फर्काउन रसुवाबाट काठमाडौंसम्म पुर्याउँदा पनि समस्याका समाधान नभएको उनको भनाइ छ । ‘जहाँ लगेपनि बाढी आउँछ यहाँ नबसौं भनेर रोएको रोएकै छ,’ लामो सुस्केरा हाल्दै गुनासो पोखे, ‘छोराको असामान्य अवस्थाले उसको स्वास्थ्य र शिक्षा दुवैमा असर परिरहेको छ ।’ बाढीले छोराको मस्तिष्कमा उब्जाएको त्रास मात्रै होइन, छोराको शारीरिक स्वास्थ्य पनि नाजुक छ । शिक्षक ढकालकाअनुसार उनका ६ वर्षीय छोरालाई जन्मैदेखी गंगालाल हृदय केन्द्रमा हरेक महिना पुर्याउनै पर्ने हुन्छ । बाढीपछि  सडकसमेत अवरुद्ध बनेकाले उनले परिवारलाई काठमाडौं सार्नुको विकल्प भेटेनन् । ‘छोराको अहिलेको अवस्था त्यसैमाथि पहिलेदेखि उसलाई मुटुको समस्या छ । यताको कुरा बिर्साउन श्रीमती, २ छोरी र छोरालाई साथीभाइको आर्थिक सहयोगमा काठमाडौं पुर्याएको छु,’ उनले भने ।  परिवारबाटै ४ सदस्य गुमाएका शिक्षक ढकालले मृत आत्माको अन्तिम संस्कार गर्ने ठाउँ नपाएर काठमाडौंमा गरेको बताउँछन् ।  ‘परिवारको व्यवस्थापन गर्न जादाँ काठमाडौं ग्राण्डी अस्पताल पछाडि निःशुल्क किरिया बस्न पायौं, परिवारबाट बाढीले बगाएका ४ सदस्यको काम उतै सकेर मात्रै विद्यालय फर्किएँ,’ उनले भने ।  काठमाडौंबाट फर्किएर उनी खोला किनारमा ढलेको घर पुगे । जहाँ उनले समाजको अर्को निकृष्ट रूप देख्नु पर्यो ।  ‘काजकरिया गर्न र परिवारको बास ठेगान लगाएर घर आउँदा लेदोले भरिएको घरबाट पनि  चोरी भएछ । त्यहाँ रहेको दराज निकालेर सबै गहना सामान लुटिएछ,’ दुःख भावमा उनले समाजको चरित्रमाथि औंला उठाए ।  यसरी परिवारको व्यवस्थापन पश्चात उनी पुनः पेशागत जिम्मेवारीमा फर्किएका हुन् । उनका अनुसार ९ जना शिक्षक रहेको उक्त विद्यालयका ३ जना शिक्षक बाढीमा परे । ‘३ जना शिक्षक बेपत्ता हुनुहुन्छ, एक जना अझै फर्किन सक्नुभएको छैन  । अहिले ५ जनाले पढाइरहेका छौं,’ उनी थप्छन्, ‘हामी बाँचेकाको पनि आफ्नै दुरावस्था छ । तरपनि, विद्यार्थीलाई साहस दिनु पर्यो,’ साथीभाइ र आफन्तको शरण लिएर अध्यापन गराइरहेका शिक्षक ढकालले दुखेसो पोखे । केही दिनदेखि विद्यार्थीलाई परामर्श दिइरहेका उनीमा यतिबेला बाढीबाट प्रभावित बालबालिकाका लागि विज्ञ मनोपरामर्शविद्को आवश्यकता खड्किरहेको छ । ‘हामीले त सकेको गरिरहेका छौं । अझ पोख्त मान्छेले विभिन्न तौरतरिकासँग परामर्श गरे छिटो सुधार हुने थियो कि ?,’ आशासहित उनले प्रश्न गरे ।  बालमनोपरामर्शका लागि केही स्थानीय प्रदेश तथा संघीय सरकारबाट पहल भए नभएकोबारे जिज्ञासा राख्दा उनले भने, ‘शिक्षामन्त्रीको सल्लाहकार भन्नुहुने रमन रायमाझीज्यूसँग मेरो कुरा भएको थियो । उहाँले हामी भरे फोन गर्छौ भन्नुभयो । भरे फेरि मैले नै फोन गरें, केही दिन पर्खन भन्नुभयो अहिलेसम्म पर्खिएकै छौं ।’ मन्त्रालयसम्म पठाउन तयार गरेर दराजमा थन्क्याएको विद्यार्थीको सूची निकालेर देखाउँदै उनले गुनासो पोखे, ‘हामी हेर्छौं गर्छौं भन्ने त धेरै संघसंस्था छन् । राहत पनि आएको छ । बास बनाउन अलिक समय लाग्छ । जसोतसो बासको जोहो भएकै छ,’ उनले थपे, ‘अभिभावक, शिक्षक र बालबालिका सबैलाई राखेर ग्रुपमा परामर्श गरिदिए अहिले चाहिएको त्यहीँ हो ।’ त्यहीँ पनि बालबालिकालाई खुसी बनाउन प्रयास गरिरहेको बताए । उनी मात्रै होइनन्, शिवालय आ.विकी शिक्षिका प्रविना आचार्यको व्यथा पनि उस्तै छ । उत्तरगया गाउँपालिका-५ बोगटीटार बस्दै आएकी उनले बाढीबाट बुबा गुमाइन् । ‘पहिले-पहिले बाढी सामान्य आउथ्यो, त्यस्तै सोच्नुभयो होला बुबा बेपत्ता हुनुभयो । परिवारमा आमा, भाइबुहारी र म छौं । बाढीले बुवासंँगै खेतबारी सबै लग्यो,’ उनले दुःखी हुँदै भनिन् ।   शिक्षिका प्रविना आचार्यसँग कुराकानी गर्दै विकासन्युजकर्मी अस्मिता पराजुली ।  घरको बलियो खम्बा बुबा गुमाउँदाको पीडा दबाएर यतिबेला उनी उसैगरी उठ्न खोजेका विद्यार्थीको सहारा बन्ने प्रयासमा छिन् । जीवन रक्षाका लागि बसाइँ जाने कि भन्नेसम्मको सोच आएको उनको भनाइ छ ।  विद्यार्थीको अवस्थाबारे विकासन्युजकर्मीको जिज्ञासामा थप्दै उनले भनिन्, ‘हामी आफै पनि अब बाँच्ने अवस्था नै हुँदैन भने बसाइँ जाने कि भन्ने अवस्थामा छौं । यहाँ आउने अधिकांश बच्चा बाढीबाट लखेटिँदै बाँचेर होल्डिङ्ग सेन्टरमा बसेका छन् । उनीहरू त कसरी सामान्य हुन सक्नु र !’  विद्यार्थीमा यतिबेला बाढी पुनः आउँछ भन्ने त्रास मात्रै रहेको उनले सुनाइन् । परामर्श र पुनर्वासमा विशेष ध्यान पुर्याउन उनले सरकारसँग माग राखिन् ।  सोही वडाको लहरेपौवा बसोबास गर्दै आएकी शिक्षिका विन्दु पौडेल भन्छिन्, ‘बच्चाहरू बाउआमा छोडेर स्कूल आउन डराइरहेका छन् । अभिभावकले पनि फेरी केही हुने हो कि भनेर बच्चालाई ढुक्कसँग पठाउन सकेका छैनन् ।’  उनीहरूका अनुसार पुनः ठूलो बाढी आउन सक्ने भनिएकाले त्रास अझ बढ्दै गएको छ । बाढीअघि ४५ जनाले अध्ययन गर्दै आएको उक्त विद्यालयमा होल्डिङ्ग सेन्टरबाट ४० बालबालिका थपिएका छन् । ३९ छात्र र ४७ जना छात्रा विद्यार्थीलाई ६ जना शिक्षकले अध्ययन अध्यापन गराइरहेका छन् । ९ जना शिक्षक शिक्षिका रहेको उक्त विद्यालयका ३ शिक्षक बाढीमा परी बेपत्ता बनेका छन् ।  विन्दु पौडेल ।  यस्तै, सोही वडाको अर्को विद्यालय नीलकण्ठ माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक माधव लामिछाने भने आफै अभिभावक बनेर विद्यार्थीलाई संघर्ष सिकाउन चाहन्छन् ।  ‘२५ गतेबाट विद्यार्थीको पढाइ सुरु हुन थालेको छ । उनीहरुलाई बाढीको पीडा बिर्साउन कथा पढ्ने, वाद्यवादन, नृत्य लगायत सिर्जनात्मक अभ्यासमा केन्द्रित गरेका छौं,’ उनले थप्दै भने, ‘त्यसबाट उनीहरुलाई पढाइतर्फ निरन्तरता दिँदै जाँदा र बालबालिकाहरू दैनिक जीवनमा फर्किँदै जाँदा उनीहरूका क्रियाकलापहरू पनि क्रमशः मिल्दै जान्छन् भन्ने लाग्छ ।’ अभिभावकबिहिन बालबालिकालाई उनी आफ्नै स्वामित्वमा हुर्काउन चाहन्छन् । तर, यतिबेला विभिन्न संघ-संस्थाहरू बच्चा लैजान्छु भन्दै आउँदा भने उनको मन  कुँडिएको छ ।  ‘विभिन्न संघ संस्थाहरू अहिले हामी बालबालिका लैजान्छौ संरक्षण गर्छौ भनेर आउनुभएको छ,’ पीडा भरिएको आक्रोशसहित उनले थपे, ‘म उहाँहरूलाई हाम्रा बच्चालाई हामी अभिभावक बनेर यहीँ माटो अनुकूल संघर्ष गर्न सिकाउँछौं । बढाउँछौं, हुर्काउछौं भनेर भन्छु ।’ उक्त प्रस्ताव ल्याउने संस्थालाई उनले सोही ठाउँलाई उठाउन सहकार्यका लागि आह्वान गरे । ‘बाल संरक्षण, खानपान, सरसफाइ, शिक्षा र मनोरञ्जनलगायतका क्षेत्रमा सबै संघ-संस्थाले आफ्नो विशेषज्ञताअनुसार समन्वय र सहकार्य गरौं । हामी काम गर्न तयार छौं,’ उनले भने, ‘तपाईंहरू सहयोग गर्नुस् र सबै मिलेर पीडामा परेको यो ठाउँ, विद्यालय र बालबालिकालाई माथि उठाउने प्रयत्न गरौं ।’  बाढीबाट विद्यालयका ६ जना विद्यार्थी बेपत्ता छन् । ५ सय ८ जना विद्यार्थीले अध्ययन गर्दै आएको उक्त विद्यालय खुलेको २ साता पुग्दा २ सय ८५ जना विद्यार्थी पठनपाठनमा फर्किएका छन् ।  

सातामै १२ लाख कमाउँथे, ५ हजारमा झरे

रसुवा । कुनै समय सातामै १२ लाख रुपैयाँसम्मको कारोबार हुन्थ्यो । होटलका कोठा खाली भेटिँदैनथे । पाहुना खोज्नुपर्ने अवस्था थिएन, बरु आएका पाहुनालाई कहाँ राख्ने भन्ने चिन्ता हुन्थ्यो । तर, अहिले त्यही होटलमा दिनभर कुर्दा पनि पाहुना मुस्किलले भेटिन्छन् । आम्दानी खुम्चिएर ४-५ हजारमा झरेको छ । २७ वर्षीय डेभिड लोप्चनले धुन्चेमा होटल व्यवसाय थालेको चार वर्ष भयो । ‘स्टे एण्ड रुम्स एण्ड क्याफे’ उनको आम्दानीको मुख्य आधार हो । बाल्यकालदेखि हुर्किएको धुन्चे उनका लागि बजार मात्रै होइन, परिवारको भविष्य जोडिएको ठाउँ हो । यही व्यवसायको आम्दानीबाट बुबाआमा, दुई भाई, श्रीमती र सानो बच्चासहितको परिवार चल्दै आएको थियो ।  केही समयअघिसम्म उनको व्यवसाय उकालो लागिरहेको थियो । सामान्य दिनमा पनि १५ देखि २० जना पाहुना होटलमा बास बस्न आउँथे । वर्षमा एकपटक लाग्ने गोसाइँकुण्डको जनैपूर्णिमा मेलाका बेला भने धुन्चेमा मानिसको चाप थामिनसक्नु हुन्थ्यो । त्यही समयमा डेभिडको होटलमा पनि पाहुनाको ओइरो लाग्थ्यो । दिनमै लाखौंको कारोकार भएको अनुभव पनि उनीसँग छ ।  तर, भदौ १० गते आएको बाढीले डेभिडको त्यो लय एकाएक भत्काइदियो । बाढीले रसुवाको जनजीवनमा क्षति मात्रै पु¥याएन, धुन्चेका साना–ठूला व्यवसायको आधारसमेत हल्लाइदियो । डेभिडले होटलका लागि आवश्यक चामल, तेल, तरकारीलगायत दैनिक उपभोग्य सामग्री सस्तोमा ल्याउने त्रिशूली बजार नै बाढीले तहसनहस बनायो ।  त्यसपछि धुन्चेको बजारमा सामानको अभाव सुरु भयो । आसपासका गाउँबाट आउने तरकारी रोकियो । पसलमा चामल, नुन, तेलदेखि ग्यास सिलिन्डरसम्मको अभाव हुन थाल्यो । सामान ल्याउन टाढाको काठमाडौंमा निर्भर हुनुपरेपछि ढुवानी खर्चले व्यवसायीलाई थप थिचेको छ । पहिले करिब १०–१५ हजार रुपैयाँमा धुन्चे पुग्ने सामानको ढुवानी खर्च अहिले ७०–८० हजार रुपैयाँसम्म पुगेको डेभिड बताउँछन् । स्थानीय पालिकाले ढुवानीमा केही सहयोग गर्ने प्रयास गरे पनि भत्किएको र जोखिमपूर्ण सडकका कारण सामान ल्याउन सहज छैन । वर्षा भयो कि आवतजावत नै प्रभावित हुन्छ । पहिले केही घण्टामै पार हुने बाटो अहिले एक दिनसम्म लाग्ने अवस्था छ । ढुवानी महँगिएसँगै सामानको मूल्य पनि बढेको छ । पेट्रोलियम पदार्थको लागत बढेको छ । अर्कोतर्फ बजारमा ग्राहक छैनन् ।  पर्यटन क्षेत्रको अवस्था झनै कमजोर बनेको छ । चीनतर्फको नाका तथा बस्ती क्षेत्रमा हुने आवतजावत प्रभावित छ । गोसाइँकुण्ड जाने मार्गबाहेक अन्य क्षेत्रमा पर्यटकको चहलपहल लगभग शून्यजस्तै छ । डेभिडको होटलमा अहिले केही संस्थागत समूहका मानिस बसेकाले मात्र व्यवसाय धानिएको छ । तर, उनीहरू फर्किएपछि के हुन्छ भन्ने चिन्ताले डेभिडलाई पिरोलिरहेको छ । ‘हामी बाढीबाट त बाँच्यौं, । तर, यो महँगी र सम्भावित भोकमरीले पो मर्ने हो कि भन्ने ठूलो चिन्ता छ,’ उनी भन्छन् ।  डेभिडका लागि अहिले सरकारसँग ठूलो माग छैन । उनको अपेक्षा यति मात्रै हो,  भत्किएका बाटो र पुल सकेसम्म छिटो बनून् । सडक खुले बजार फेरि चलायमान हुने उनको विश्वास छ । बाढीले घरबारविहीन बनाएका परिवारका लागि सुरक्षित घरबास र जग्गाको व्यवस्था हुनुपर्ने उनको माग छ । ‘बाटो खुले बजार चल्छ । बजार चलेपछि हामी आफैँ आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्छौं’ भन्ने आशा उनीसँग छ । लामा तामाङ ।  डेभिडको पीडा धुन्चेको अर्को कुनामा व्यापार गरिरहेकी लामा तामाङको कथासँग पनि मिल्छ । गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका-६ की स्थायी बासिन्दा लामा तीन-चार दशकदेखि धुन्चेमा किराना पसल चलाउँदै आएकी छन् । उनका श्रीमानले सानो मेडिकल सञ्चालन गर्छन् । कुनै समय सामानले भरिभराउ देखिने उनको पसल अहिले रित्तो हुँदै गएको छ । पहिले उनको दैनिक कारोबार १५ देखि २० हजार रुपैयाँसम्म हुन्थ्यो । गोसाइँकुण्ड र लाङटाङ जाने पर्यटकको आवतजावतले व्यापारलाई साथ दिएको थियो । दशैं– तिहारको समय त झन् मुख्य व्यापारिक सिजन हुन्थ्यो । यही समयमा लाखौँ रुपैयाँको कारोबार हुने गरेको उनी सम्झिन्छिन् ।  तर, अहिले अवस्था उल्टिएको छ । बाढी र पहिरोले सडक अवरुद्ध भएपछि सामानको आपूर्ति रोकिएको छ । दैनिक १५-२० हजारको कारोबार गर्ने पसलमा अहिले २–३ हजार रुपैयाँको व्यापार गर्न पनि कठिन छ । ‘अहिले बाढीले गर्दा एकदमै समस्या छ, सामानहरू भनेजस्तो पाइएको छैन,’ लामा भन्छिन्, ‘पहिला ल्याएको अलिअलि सामान जति थियो, त्यति बेचियो; अब त ठप्पै भएको छ ।’ अहिले उनको पसलमा सबैभन्दा ठूलो अभाव ग्यासको छ । पालिकाले ग्यास उपलब्ध गराउने भने पनि कहिले र कसरी उपलब्ध हुन्छ भन्ने अझै स्पष्ट छैन । ग्याससँगै तेल, चामल, चिनी, मसला लगायतका अत्यावश्यक वस्तुको अभाव पनि उत्तिकै छ । व्यापारको मुख्य सिजन दशैं-तिहार नजिकिँदै गर्दा सडक नखुले अवस्था झनै कठिन हुने उनको चिन्ता छ । दशैंभन्दा अगाडि नै बाटो खोल्न पाए हामी व्यापारीलाई अलिअलि भए पनि व्यापार हुन्थ्यो,’ उनी भन्छिन्, ‘बाटो छिटोभन्दा छिटो खुल्यो भने हामी रसुवावासीलाई निकै राहत र सजिलो हुने थियो ।’ डेभिड र लामाको कथा धुन्चेमा बाढीपछि बदलिएको अर्थतन्त्रको एउटा सानो तस्वीर हो । बाढीले घर र बाटो मात्रै भत्काएको छैन, बजारको कारोबार, पर्यटनको चहलपहल र स्थानीयको आम्दानीको आधारसमेत कमजोर बनाएको छ । हिजोसम्म पर्यटकको पर्खाइमा व्यस्त होटल र ग्राहकले भरिने पसल अहिले सडक खुल्ने दिनको प्रतीक्षामा छन् ।    

६१ जनाको जीवन बचाउन अनुजाले देखाएको अदम्य साहस

काठमाडौं । ‘बसमा कुनै विद्यार्थी बाँकी छन् कि भनेर फर्केर हेर्न जाँदा बाढीले स्कुल बस बगायो । हुत्तिएर म बसको अन्तिम सिटमा पुगें,’ ज्यान जोगाउन गरेको अन्तिम प्रयास सुनाउँदै अनुजा अधिकारीले भनिन्, ‘झ्यालको सिसा लात्तीले फोरेरै भीरमा हाम फालें । त्यसपछि अब म बाँचें भन्ने महसुस भयो ।’ भदौ १० को यो कहालीलाग्दो क्षण सम्झिँदा उत्तरगया गाउँपालिका-५ बनुवाकी अनुजा अधिकारीलाई अझै पनि मनमा त्रास सिर्जना हुन्छ । मन आत्तिन्छ । मुटु ढुकढुक हुन्छ । के बिर्सें, के बिराएँ र के छोडें भन्ने लाग्छ ।  अनुजा अधिकारी आचार्य ७ वर्षदेखि शिक्षण पेसामा आवद्ध छिन् । भदौ १० गते बिहान ८ बजेर ५५ मिनेट जाँदासम्म पनि उनको दैनिकी विगतका दिनहरूजस्तै थियो । बिहानै उठ्ने, खाना खाएर विद्यालय जाने तयारी सकेर आफूले ७ वर्षदेखि पढाउँदै आएको बेत्रावती मोर्डन त्रिनिटी विद्यालयको बस पर्खिने । त्यो दिन पनि उनी उसैगरी विद्यालय जान बस चढिन् ।  उनीमाथि आफ्नो क्षेत्रका विद्यार्थीलाई सुरक्षित विद्यालयसम्म पुर्याउने जिम्मेवारी थियो । ७ वर्षदेखि उनले यहीँ काम सम्हाल्दै आएकी थिइन् । भदौ १० गते बिहान भने उनीको अनुभव कहालीलाग्दो बन्न पुग्यो । ‘म मेरो गाउँ र माथि गाउँका ३१ जना बच्चालाई लिएर बेत्रावती बजारमा रहेको स्कूल पुगेकी थिएँ । ९ बजेर १० मिनेट जाँदा मलाई फोन आयो,’ त्यसपछि मात्रै बाढी आएको बारे आफूले जानकारी पाएको शिक्षिका  आचार्यले बताइन् ।  फोनमा बसमा रहेका बच्चा लिएर भाग्न सुझाइएको थियो । त्यत्तिकैमा उनको कानमा बेत्रावती बजार छाडेर सुरक्षित स्थानमा जानूस् भन्ने आवाज पर्यो । ‘फोन आउने र प्रहरी कार्यालय, पिलिकाका कर्मचारी बजार क्षेत्रका व्यापारीले बजार छाडेर सुरक्षित ठाउँमा जान माइकिङ्ग गर्दै आउनुभएको एकैसाथ सुने । उहाँहरूले मलाई भेटेपछि बच्चालाई तुरुन्त लिएर भाग्न सुझाउनुभयो,’ उनले स्मरण गरिन् ।  त्यसपछि उनले छात्रावासमा रहेका २६ विद्यार्थीलाई समेत बसमा चढाएर उचो क्षेत्रतर्फ लागिन् । ‘हामी भर्खर बच्चा लिएर स्कुल ग्राउण्डमा पुगेका थियौं । बाढी आउँदैछ भनेपछि होस्टलका २६ बच्चासमेत लिएर ड्राइभर दाइलाई अग्लो ठाउँमा जा‍औं भने,’ उनले सुनाइन् ।  तर, त्यतिबेला विद्यालय र कार्यालय समय भएकाले सधैंजस्तो जाम हुनसक्ने कुरा उनको मानसपटलमा आयो ।  ‘बजार कट्नै लागेका थियौं, विद्यालय जाने बेला सधैं गाडीको जाम भोगेको याद गरें । त्यहाँबाट भाग्न सकिँदैन भन्ने पक्का भयो । त्यसपछि साना-साना बच्चाहरू कहाँबाट भगाउने भन्ने सोच्न नभ्याउँदै बाढीले छाेपिसक्यो,’ उनले तीतो अनुभव सुनाइन् । त्यतिबेलासम्म त्रिशुलीमा आएको बाढीले बजार रहेको फाँट सबै छोपिसकेको थियो । बजारमा रहेका नुवाकोट–रसुवा जोड्ने २ पुल उनले देख्दादेख्दै बगायो ।  ‘हामी बाढीबाट लखेटिदै अलिक डिलमा पुगेका थियौं । हेर्दाहेर्दै बाढीले फाँट बगाइसक्यो । त्यहाँबाट त बाँचियो अब जाने ठाउँ छैन भन्ने भएपछि के गरौं कसो गरौं भन्ने भयो,’ उनले त्यो कहाली लाग्दो दृश्य स्मरण गर्दै भनिन्, ‘त्यसपछि मेरो दिमागमा बच्चाहरूलाई भीरबाटै भएपनि माथि चढाउने सोच आयो, ड्राइभर दाई र म भएर कसैलाई तान्ने कसैलाई माथि फाल्ने गरिहाल्यौं ।’   सबै बच्चालाई सारियो भन्ने भएपनि अन्तिममा बसमा नहेरी उनको मन ढुक्क बनेन । जिम्मेवारीमा खरो बन्दै उनी जोखिमको प्रवाह नगरी पुनः बसतर्फ लागिन् ।   ‘अन्तिममा मेरो मनमा कोही बच्चा रोएजस्तो सुनें । बसमा अझै बच्चा छ जस्तो भइरह्यो फेरि हेर्न गएँ,’ ‘शिक्षिका आचार्यले अँध्यारो मुद्रामा भनिन्, ‘त्यो बेला म बसमा छिर्नु र बच्चा जोगाउन गएकी मलाईसहित बाढीले बस पल्टाउनु एकैपटक भयो ।’ उनका अनुसार बसमा बच्चा थिएनन् तर बाढीले उनी स्वय‌ंको जीवन जोखिममा पर्यो । बाढीले उनलाई अन्तिम सिटमा हुत्यायो । त्यहीबेला बसको झ्यालको सिसा फोरर उनी बाहिर आउन सफल भइन् ।  सोही क्रममा पैदल विद्यालय आइरहेको ४ बच्चाको जीवन समेत उनकै उद्धारबाट जोगियो । यसरी उनले त्रादी माहोलमा देखाएको साहस र चेतपूर्ण कदमले शिक्षिका आचार्य, सवारीचालकसहित ६१ जना बालबालिकाले पुनर्जन्म पाए ।  बाढीले विद्यालयको भवनसहित सबै संरचना ध्वस्त बनाएकाले विद्यार्थीको पठनपाठन यतिबेला भने ठप्प छ ।  ‘केही बच्चाहरू यतै खुलेका पायक पर्ने स्कूलमा जान थालेका छन् ।  अब यो क्षेत्र सामान्य बन्न त वर्षाैं लाग्छ होला,’ उनले भनिन् ।   सरकारसँग उनले तत्काल बाढीपीडितका लागि पुनर्बासको व्यवस्था गरिदिन समेत  माग राखिन् । बाढीले ५ वडा रहेको उत्तरगया गाउँपालिकामा रहेका १० वटा विद्यालयमा क्षति पुगेको छ । जसमा एक विद्यालय नर्ससहित मोर्डन ट्रिनिटी इङ्लिस विद्यालयमा प्रधानाध्यापकसहित ९ शिक्षक बाढीबाट बेपत्ता छन् । ‘दश वर्षदेखि यहीँ ठाउँमा वारपार गरिराखेको छु यस्तो प्रलय कहिले आएन । हाम्रो स्कूल र प्रिन्सिपल बाढीबाट बेपत्ता हुनुहुन्छ,’ उनले दुःखी हुँदै सुनाइन् ।