काठमाडौं । ढोलक र नरसिंगाको तालसँगै हातमा खुँडा, तरबार र ढाल बोकेका युवाहरू गोलो घेरामा नाचिरहेका छन् । कोही तरबार घुमाउँछन्, कोही ढालले छेक्छन् । बाजाको तालसँगै भीडबाट ‘वाख्खै, वाख्खै’ को आवाज गुञ्जिन्छ । दर्शक थपिँदै जान्छन्, नाच्नेहरूको जोस बढ्दै जान्छ । कोतघर र देवीका शक्तिपीठमा देखिने यो दृश्य लुम्बिनी प्रदेशका पहाडी जिल्लामा दशैंको विशिष्ट पहिचान हो । स्थानीय भाषामा यसलाई ‘सराय नाच’ भनिन्छ ।
देशका धेरै ठाउँमा विजयादशमीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्मको दशैं टीका लगाउने, आफन्तकहाँ जाने र मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने परम्परासँग जोडिएको छ । तर लुम्बिनी प्रदेशका अर्घाखाँची, गुल्मी, प्युठान र पाल्पाका विभिन्न क्षेत्रमा दशमीको दिन टीका लगाएपछि पनि दशैंको रौनक सकिँदैन । एकादशीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म गाउँका कोतघर, मन्दिर र शक्तिपीठमा सराय नाच तथा मेला चलिरहन्छन् ।
यस क्षेत्रमा दशैंको एक दिन परिवार र आफन्तका नाममा हुन्छ भने त्यसपछिका दिन गाउँ, समुदाय, इतिहास र परम्पराका नाममा समर्पित हुने गरेको स्थानीय संस्कृतिका जानकार डा। हरिप्रसाद भण्डारी बताउँछन् ।
सप्तमीदेखि सुरु हुन्छ रौनक
घटस्थापनादेखि नै घरघरमा जमरा राख्ने र देवीको आराधना गर्ने क्रम सुरु भए पनि यस क्षेत्रमा दशैंको सामूहिक रौनक सप्तमीदेखि बाक्लिँदै जान्छ । फूलपाती भित्र्याउने, कोतघर तथा शक्तिपीठमा विशेष पूजा गर्ने र स्थानीय परम्पराअनुसार देवीको प्रतीक मानिने आलम निकाल्ने चलनले दशैंको माहोल बनाउने डा। भण्डारी बताउँछन् ।
उनका अनुसार अष्टमी र नवमीमा कोतघर तथा शक्तिपीठमा विशेष पूजाआजा गरिन्छ । कतिपय स्थानमा बलि दिइन्छ भने परम्परागत हतियार निकालेर प्रदर्शन गरिन्छ । कुनै बेला स्थानीय राज्यको शक्ति र युद्धकौशलसँग जोडिएका यी हतियार अहिले धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्पराका प्रतीक बनेका छन् । धुर्कोट गाउँपालिकाका पूर्वउपाध्यक्ष शिव केसी पनि यस परम्परालाई इतिहास र संस्कृतिसँग जोडेर हेर्छन् ।
विजयादशमीका दिन घरघरमा टीका र जमरा लगाउने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने तथा परिवारका सदस्यबीच भेटघाट गर्ने क्रम चल्छ । त्यही दिनदेखि कतिपय स्थानमा सराय नाच पनि सुरु भइसकेको हुन्छ ।
एकादशीदेखि चतुर्दशीसम्म विभिन्न गाउँमा सराय नाच र मेला आयोजना हुने केसी बताउँछन् । कोही नजिकैको कोतघर पुग्छन्, कोही छिमेकी गाउँको मेला हेर्न जान्छन् । पूर्णिमाका दिन भने गुल्मीको धुर्कोट कोट, मालिकाको अर्जै तथा अर्घाखाँचीका अर्घा भगवती मन्दिर र भण्डारथुमलगायत स्थानमा विशेष चहलपहल हुन्छ ।
प्युठानको बिजुवारस्थित डल्ले सराय भने तिहारपछि आयोजना हुने परम्पराका कारण अन्य स्थानभन्दा फरक छ । यसले सरायको समयतालिका सबै ठाउँमा एउटै नरहेको देखाउँछ ।
कोतघरदेखि मेलासम्म : सरायको इतिहास
सराय नाचको उत्पत्तिबारे पर्याप्त ऐतिहासिक प्रमाणसहितको सर्वस्वीकार्य निष्कर्ष उपलब्ध छैन । तथापि, यसको परम्परा यस क्षेत्रका पुराना कोट, स्थानीय राजदरबार र देवीका शक्तिपीठसँग जोडिएको मानिन्छ । अर्घाखाँचीको अर्घा क्षेत्रलाई सरायको ऐतिहासिक केन्द्रका रूपमा पनि उल्लेख गर्ने गरिन्छ ।
बाइसे–चौबिसे राज्यकालका स्थानीय शक्तिकेन्द्रसँग जोडेर हेरिने यस परम्परामा हतियार प्रदर्शनको विशेष महत्त्व छ । पुराना कोट र शक्तिपीठमा दशैंका बेला गरिने पूजा तथा हतियार प्रदर्शनले सरायलाई धार्मिक अनुष्ठान र ऐतिहासिक स्मृतिको संगम बनाएको छ ।
खुँडा, तरबार, खुकुरी, ढाल र भाला सराय नाचका दृश्यात्मक आकर्षण हुन् । तर यसको अर्थ हतियार प्रदर्शनमा मात्रै सीमित नरहेको डा। भण्डारी बताउँछन् । उनका अनुसार बाजाको तालमा सामूहिक रूपमा नाच्नु, स्थानीय भाका गाउनु र गाउँलेहरू एकै ठाउँमा भेला हुनु यस परम्पराको महत्त्वपूर्ण सामाजिक पक्ष हो ।
सरायलाई युद्धकौशलको प्रदर्शनका रूपमा मात्रै बुझ्दा यसको आधा कथा छुट्ने पूर्वउपाध्यक्ष केसीको धारणा छ । उनका अनुसार यसको अर्को पाटो देवीप्रतिको आस्था, गाउँको पहिचान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सामूहिक स्मृतिसँग जोडिएको छ ।
कुन जिल्लामा कहाँ हुन्छ सराय ?
सराय नाच विशेषगरी लुम्बिनी प्रदेशका पहाडी जिल्लाका ऐतिहासिक कोटघर तथा शक्तिपीठमा प्रचलित छ । अर्घाखाँचीमा अर्घा भगवती, खाँचीकोट, भण्डारथुम, अर्घातोष, ठाडा, असुरकोट, उल्काछत्र र ढुङ्गेचौरकोटलगायत स्थान सरायसँग जोडिएका छन् ।
गुल्मीमा धुर्कोट कोट, अर्जै, बस्तुको कालिका मन्दिर, इस्माकोट, चन्द्रकोट, मुसिकोट, अमरपुर, नयाँगाउँ, जैसिथोक र पुर्कोट दहलगायत क्षेत्रमा सराय नाच्ने चलन छ । प्युठानमा बिजुलीकोट, ओखरकोट र भित्रीकोटलगायत स्थानमा सराय आयोजना गरिन्छ । बिजुवारको डल्ले सरायको भने आफ्नै विशिष्ट पहिचान छ । पाल्पाका रैनादेवी, रम्भादेवी र माथागढीलगायत क्षेत्रमा पनि स्थानीय परम्पराअनुसार सराय नाच आयोजना गरिन्छ ।
यी जिल्लाभित्रका सबै ठाउँमा एकै दिन सराय हुँदैन । यही विविधताका कारण एउटा गाउँको मेला सकिएपछि अर्को गाउँको मेलामा पुग्ने चलन छ । यसले दशैंको उत्सवलाई लामो बनाउनुका साथै गाउँगाउँबीचको सामाजिक सम्बन्धलाई पनि निरन्तरता दिएको केसी बताउँछन् ।
पछिल्लो समय सराय पहाडमा मात्रै सीमित छैन । अर्घाखाँची, गुल्मी, प्युठान र पाल्पाबाट बसाइँ सरेर तराई पुगेका समुदायले पनि आफ्नो परम्परालाई निरन्तरता दिएका छन् । रूपन्देही, कपिलवस्तु, दाङ र नवलपरासीका विभिन्न बस्तीमा आयोजना हुने सरायले यो संस्कृति भूगोलमा मात्रै सीमित नभई समुदायसँग जोडिएको परम्परा भएको देखाउँछ ।
सरायको अर्को पाटो : गाउँको अर्थतन्त्र
सराय हुने दिन गाउँमा मानिसको आवागमन बढ्छ । टाढा पुगेका आफन्त घर फर्कन्छन् भने छिमेकी गाउँका मानिस मेला हेर्न आउँछन् । मन्दिर तथा कोतघर आसपास अस्थायी पसल खुल्छन् । यही चहलपहल स्थानीय व्यापारका लागि अवसर बन्छ ।
मेलामा मिठाई, जेरी, चिया–नास्ता, पूजासामग्री, खेलौना र दैनिक उपभोग्य वस्तुको कारोबार हुन्छ । साना व्यापारी तथा अस्थायी पसल सञ्चालकले केही दिनमै थप ग्राहक पाउँछन् । स्थानीय उत्पादन बेच्ने किसान र घरेलु परिकार बनाउने परिवारले पनि बजार पाउने सम्भावना हुन्छ ।
मेला ठूलो हुँदै जाँदा यातायात तथा अन्य सेवाको मागसमेत बढ्न सक्छ । बाहिरबाट आउने आगन्तुकले स्थानीय सवारीसाधन प्रयोग गर्छन्, खानपिनमा खर्च गर्छन् र कतिपयले बसोबासको व्यवस्था पनि खोज्छन् । त्यसैले सरायको आर्थिक प्रभाव मेला परिसरका पसलमा हुने बिक्रीमा मात्रै सीमित रहँदैन ।
सरायलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्ने तयारी भइरहेको धुर्कोट गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष सीता गिरी बताउँछिन् । ऐतिहासिक कोटघर, शक्तिपीठ, स्थानीय इतिहास र प्राकृतिक दृश्यलाई समेटेर सूचना तथा भ्रमण योजना बनाउन सके आगन्तुकलाई एउटा मेलामा मात्रै सीमित नराखी आसपासका अन्य स्थानसम्म पुर्याउन सकिने उनको भनाइ छ । यसबाट स्थानीय होटल, यातायात व्यवसाय, पसल र उत्पादनले लाभ लिन सक्ने उनले बताइन् ।
तर, सरायलाई पर्यटनसँग जोड्न प्रचारप्रसार मात्रै पर्याप्त नहुने स्थानीय अर्जुन भण्डारीको बुझाइ छ । मेला हुने मिति र स्थानबारे विश्वसनीय सूचना, सडक पहुँच, सरसफाइ, प्राथमिक उपचार, भीड व्यवस्थापन र हतियार प्रदर्शनको सुरक्षा पनि उत्तिकै आवश्यक रहेको उनी बताउँछन् ।
परम्परा जोगाउने जिम्मा कसको ?
सरायको भविष्य नयाँ पुस्ताको सहभागितासँग जोडिएको छ । बाजाको ताल जान्ने, पुराना भाका गाउने र नाचको विधि सिकाउने व्यक्तिहरू घट्दै गए परम्परा नाममा मात्रै सीमित हुन सक्ने जोखिम रहेको डा। भण्डारी बताउँछन् ।
त्यसैले सरायलाई वर्षमा एकपटक आयोजना हुने मेलाका रूपमा मात्रै नभई सिकाइ र पुस्तान्तरणको प्रक्रियाका रूपमा पनि संरक्षण गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । स्थानीय तह, मन्दिर तथा कोतघर व्यवस्थापन समिति र सांस्कृतिक समूहले सरायको इतिहास अभिलेखीकरण गर्ने, पुराना भाका तथा बाजाको संरक्षण गर्ने र युवालाई प्रशिक्षण दिने काम गर्न सक्छन् । विद्यालय तथा स्थानीय सांस्कृतिक कार्यक्रममा यस परम्पराबारे जानकारी समेट्दा नयाँ पुस्ताले आफ्नै क्षेत्रको संस्कृति बुझ्ने अवसर पाउने उनी बताउँछन् ।
पूर्वउपाध्यक्ष केसी पनि सरायलाई पर्यटनसँग जोड्दा यसको मूल धार्मिक तथा सामुदायिक चरित्र जोगाउनुपर्नेमा जोड दिन्छन् । सराय स्थानीय समुदायको परम्परा भएकाले यसलाई दर्शक आकर्षित गर्ने कार्यक्रमका रूपमा मात्रै विकास गर्दा यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक अर्थ ओझेलमा पर्न सक्ने उनको चिन्ता छ ।
डा। भण्डारीका अनुसार लुम्बिनी प्रदेशका सराय प्रभावित क्षेत्रमा दशैंको टीका एक दिनमा सकिए पनि उत्सवको रौनक पूर्णिमासम्म फैलिन्छ । अष्टमी-नवमीको पूजा, दशमीको टीका, त्यसपछिको हतियारसहितको नाच र मेलामा जुट्ने भीडले यस क्षेत्रको दशैंलाई विशिष्ट पहिचान दिएको छ ।
टीकाले परिवार र मान्यजनसँगको सम्बन्ध नवीकरण गर्छ भने सरायले गाउँ, समुदाय र इतिहाससँगको सम्बन्धलाई जीवन्त राख्छ । त्यसैले लुम्बिनीको दशैं बुझ्न टीका लगाइने दिन मात्रै हेरेर पुग्दैन । कोतघरमा घन्किने बाजा, तालमा घुम्ने खुँडा–तरबार र मेलामा फेरि भेटिने गाउँलेहरूको आत्मीयता पनि बुझ्नुपर्छ । यही संगममा लुम्बिनीको दशैंको मौलिकता लुकेको छ ।
