अझै सानो ताल बनेको छ, फुट्न सक्छ

रसुवाको भोटेकोशीमा भदौ १० गते आएको विनाशकारी बाढीलाई मैले महाप्रलय भन्ने गरेको छु । सरकारले यसलाई हिमालयन सुनामी भनेको छ । तर यो घटनालाई बुझ्न मुख्यतः तीनवटा कोणबाट हेर्नुपर्छ । पहिलो यसको विज्ञान के हो ? हाम्रो हिमालयका लागि मात्रै होइन, विश्वभरका वैज्ञानिकका लागि समेत यो घटना किन नयाँ, नौलो र खोजको विषय बन्यो ? म आफै जलविद्युत् क्षेत्रमा संलग्न भएकाले पनि यो विषयसँग नजिक छु ।

नेपालमा मात्रै १२ सयभन्दा बढी जलविद्युत् आयोजना निर्माण भइसकेका वा निर्माणको प्रक्रियामा छन् । त्यसैले यस्ता प्राकृतिक विपद्ले हाम्रा जलविद्युत् आयोजनालाई कति जोखिममा पार्न सक्छन् भन्ने विषय निकै गम्भीर छ । भोटेकोशीमा बाढी आउँदाको दृश्य हेर्दा हामीले धेरै कुरा बुझ्न सक्छौं । पहिलो प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ । यस्तो बाढी हिमालयमा यसअघि कहिल्यै आएको थिएन त ? त्यसो होइन, हिमालयमा यस्ता घटनाका उदाहरण विगतमा पनि छन् । 

हामीले प्रायः ग्लेसियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड अर्थात् हिमताल विस्फोटनपछि आउने बाढीका बारेमा सुन्दै आएका छौं । पाकिस्तानको हुन्जा भ्यालीमा भएको घटना होस् वा भारतको चमोलीमा आएको बाढी । भोटेकोशीमा देखिएको घटनासँग तिनको प्रक्रिया केही हदसम्म मिल्दोजुल्दो छ । चमोलीको घटनामा धौलीगंगा जलविद्युत् आयोजनासमेत प्रभावित भएको थियो । पोखरामा सन् २०१२ मा सेती नदीमा आएको विनाशकारी बाढीलाई पनि लिन सकिन्छ । त्यसघटनामा करिब ७० जनाले ज्यान गुमाएका थिए । 

मेलम्चीको बाढी हामीले भोगेकै घटना हो । सन् २०१६ मा तिब्बतमा भएको ग्लेसियर लेक आउटबर्स्ट फ्लडले भोटेकोशीमा समेत प्रभाव पारेको थियो । पछिल्लो समय सिक्किममा लोनाक हिमताल विस्फोट हुँदा १२०० मेगावाटको चुन्थाङ बाँध नै ध्वस्त भयो । यसबाट के देखिन्छ भने हिमालयमा यस्ता घटना भइरहेका छन् । तर भोटेकोशीमा भएको घटनाको उत्पत्ति, यसको स्वरूप र त्यसले सिर्जना गरेको बाढीको परिमाण भने असाधारण छ । यसको स्केल हाम्रो कल्पनाभन्दा पनि बाहिरको देखिन्छ । त्यसैले मैले यसलाई ‘महाप्रलय’ भनेको हुँ ।

सबैभन्दा पहिले लाङटाङ क्षेत्रमा भएको हिमपहिरोलाई हेर्दा जुन भागबाट पहिरो खसेको हो, त्यो करिब ५२०० मिटरको उचाइमा छ । त्यहाँबाट करिब ४००० मिटर तलसम्म आइस, चट्टान र हिउँसहितको ठूलो समूह खसेको देखिन्छ । अर्थात् करिब १२०० मिटरको ठाडो उचाइबाट आइस, रक र स्नो एभलान्स तल झरेको हो । यस्तो ठूलो भर्टिकल ड्रपसहितको घटना हाम्रो हिमाली भूगोलका लागि अत्यन्तै असामान्य हो । हामीसँग अहिले भएका बाढीको मोडलिङ गर्ने वैज्ञानिक मोडलहरूले समेत यो घटनालाई पूर्ण रूपमा समेट्न सकेका छैनन् । हामीले मोडलमा विभिन्न प्यारामिटर राखेर यस्ता घटनाको अनुमान र विश्लेषण गर्छौं । तर भोटेकोशीमा भएको घटनामा ती प्यारामिटरहरूले अपेक्षित रूपमा काम गरिरहेका छैनन् । 

यसको अर्थ हामीसँग आवश्यक डेटा नै पर्याप्त छैन वा अहिले प्रयोग भइरहेका मोडलहरूले यस्तो असाधारण घटनाको वास्तविक व्यवहार समेट्न सकेका छैनन् । विशेषगरी माथिबाट ठूलो परिमाणमा आइस, चट्टान र हिउँ खस्दा त्यसले सिर्जना गरेको घर्षण र त्यसको गतिशील प्रभाव कति थियो भन्ने कुरा अहिलेका मोडलले ठीकसँग समेट्न नसकेको हुन सक्छ । हामीले मोडलमा प्रयोग गर्ने फ्रिक्सन प्यारामिटरले नै यहाँ अपेक्षित रूपमा काम नगरेको देखिन्छ ।

त्यसैले यो घटना एउटा ठूलो बाढी मात्रै होइन । यो हिमालयको प्राकृतिक जोखिम, त्यसको विज्ञान र जलविद्युत् आयोजनाको भविष्यका लागि नयाँ प्रश्न खडा गर्ने असाधारण घटना हो । वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा यो घटना निकै पृथक छ । यसले हामीले अहिलेसम्म प्रयोग गर्दै आएका जोखिम मूल्यांकनका मोडल र विधिमाथि समेत पुनर्विचार गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ । हिमालको तलबाट हेर्दा सम्पूर्ण भाग तल आएर खसेको देखिन्छ । जुन भाग ग्लेसियर हो । हाम्रो अहिलेको प्रारम्भिक विश्लेषणअनुसार यसको मोटाइ ७० मिटरभन्दा बढी हुनसक्छ । यसको ठूलो हिस्सा चट्टान हो । अर्थात् ग्लेसियरसँगै ठूलो परिमाणमा चट्टानसमेत खसेको देखिन्छ ।

अब प्रश्न उठ्छ, यो यति ठूलो परिमाणमा किन खस्यो ? हामीले यसको प्रारम्भिक विश्लेषण गरिरहेका छौं । अहिलेसम्म मुख्यतः दुईवटा सम्भावना देखिन्छन् । पहिलो सम्भावना तापक्रमसँग जोडिएको छ । पछिल्लो अध्ययनले घटनाभन्दा करिब ४/५ दिनअघि त्यस क्षेत्रमा तापक्रम केही बढेको देखाएको छ । तापक्रम बढ्दा ग्लेसियर पग्लिन सक्छ । ग्लेसियर र चट्टानबीचको सम्पर्क क्षेत्रमा त्यसले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ । त्यहाँ चट्टानभित्र ठाडा चिरा हुन्छन्, जसलाई हामी जोइन्ट भन्छौं ।

तापक्रममा आएको परिवर्तनका कारण पानी पस्ने, जम्ने र फेरि पग्लिने प्रक्रिया ती चिरामा तीव्र भयो भने चट्टानमा एक्सटेन्सन र कन्ट्रयाक्सन हुन सक्छ । यही प्रक्रियाले अन्ततः चट्टान कमजोर बनाएर ठूलो फेलियर निम्त्याउन सक्छ । यसको एउटा उदाहरण हामीले जुरेमा देखिसकेका छौं । जुरेमा पानी तलतिर पस्दै गएर चट्टानभित्रका ठाडा चिराबाट फेलियर भएको थियो । भोटेकोशीमा भने त्यही किसिमको चट्टानी फेलियर फ्रिजिङ र थइङ अर्थात् जम्ने र पग्लिने प्रक्रियाका कारण भएको हुनसक्ने हाम्रो वैज्ञानिक अनुमान छ । तर अहिले नै यही कारण हो भनेर निष्कर्षमा पुगिसकेका छैनौं ।

त्यसैले मैले बारम्बार सरकारलाई त्यहाँ वैज्ञानिकहरूको टोली पठाएर विस्तृत अध्ययन गर्न आग्रह गरिरहेको छु । किनभने यो नेपालको भूभागमा भएको अत्यन्तै असाधारण प्राकृतिक घटना हो । यसको वास्तविक कारण र प्रक्रिया वैज्ञानिक रूपमा बुझ्नु हाम्रो आफ्नै जोखिम व्यवस्थापनका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ । यो एनिमेसनलाई हेर्दा हाम्रो पर्वतको ठूलो हिस्सा फेल भएर तल खसेको देखिन्छ । स्विट्जरल्यान्डमा समेत केही समयअघि ठूलो पहाडी भाग खसेको घटना भएको थियो । तर भोटेकोशीमा देखिएको जस्तो स्केलको घटना त्यहाँ पनि थिएन । त्यसैले वैज्ञानिक समुदायका लागि यो घटना निकै महत्त्वपूर्ण र असाधारण बनेको छ ।

मेरो विचारमा यो वान्स इन अ लाइफटाइम जस्तो घटना हो । यस्तो स्तरको माउन्टेन फेलियर कसरी भयो भन्ने बुझ्नु वैज्ञानिक दृष्टिले निकै रोचक र महत्वपूर्ण विषय हो । यो घटनापछि पानी जम्मा भएर बनेको ताल देखिन्छ । जलविद्युत् आयोजनाको जोखिम मूल्यांकन गर्दा हामीले सामान्यतया यस्ता तालको भोल्युम नाप्छौं र त्यसबाट भविष्यमा कति पानी तलतिर आउन सक्छ भनेर विश्लेषण गर्छौं । कुनै नदी बेसिनमा जलविद्युत् आयोजना छ र त्यसको माथिल्लो क्षेत्रमा ताल छ भने त्यो तालको आकार, पानीको मात्रा र सम्भावित आउटफ्लो हाम्रो जोखिम मूल्यांकनको महत्त्वपूर्ण आधार हुन्छ ।

यो घटना हुँदा म चीनमा थिएँ । चिनियाँ वैज्ञानिकहरूसँगै हामीले तत्कालै यसको अध्ययन र विश्लेषण सुरु गर्यौं । सुरुमा हामीले यो हिमताल विस्फोटनको घटना हो कि होइन भनेर हेर्यौं । तर हिमताल नै फुटेको होइन, माथिका तालहरू आफ्नो ठाउँमा सुरक्षित र इन्ट्याक्ट रहेको देखिएपछि घटनाको स्रोततर्फ ध्यान दियौं । त्यसपछि मात्रै माथिबाट आइस, रक र स्नो एभलान्स अर्थात् हिउँ, चट्टान र हिमपहिरोसहितको ठूलो समूह खसेको हुनसक्ने निष्कर्षतर्फ हामी पुग्यौं ।

अहिले पनि हामी घटनाको स्रोतसम्म प्रत्यक्ष रूपमा पुग्न सकेका छैनौं । त्यसैले यसको मूल कारणबारे निश्चित रूपमा भन्न गाह्रो छ । तर एनिमेसनमा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ, माथिल्लो क्षेत्रमा जम्मा भएको यो ठूलो परिमाणको सामग्री भविष्यमा पनि तलतिर खस्न सक्ने सम्भावना छ ।

त्यसैले अहिले बाढी आएर सकियो भनेर हेर्नु हुँदैन । माथि बाँकी रहेको सामग्री त्यसको स्थिरता र भविष्यमा हुनसक्ने थप फेलियरलाई समेत जोखिम मूल्यांकनमा समेट्नुपर्छ । हामीले देखेको बाढी एउटा घटना मात्रै हो, यसको पछाडि रहेको पर्वतीय फेलियरको प्रक्रिया र त्यसबाट भविष्यमा आउन सक्ने जोखिमलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । अहिले बाढीको पानी भने ड्रेन भइसकेको छ । तर माथिल्लो क्षेत्रमा एउटा सानो ताल स्वतः बनेको छ ।

यो नयाँ बनेको ताललाई पनि हामीले निगरानीमा राख्नुपर्ने हुन्छ । यति ठूलो परिमाणमा मास खसेर पहाड नै कोल्याप्स भयो भने त्यसलाई कसरी कल्पना गर्ने ? हाम्रो कुनै पनि इन्जिनियरिङ पूर्वाधार यस्तो घटनाका लागि तयार छ त ? के हामीले हाम्रा डिजाइन क्राइटेरियामा यति ठूलो स्तरको माउन्टेन कोल्याप्सलाई समेटेका छौं ? जवाफ स्पष्ट छ, समेटेका छैनौं । तर अब यो काल्पनिक कुरा रहेन, यो वास्तविकता बनेर हाम्रो अगाडि आइसकेको छ । त्यसैले हामीले क्लाइमेट रेजिलियन्ट इन्फ्रास्ट्रक्चरको कुरा गरिरहेका हौं ।

अहिले राहुघाटमा देखिएको घटना होस् वा हिमालयका अन्य क्षेत्रमा रहेका यस्तै पहाडहरू यस्तो स्तरको घटना फेरि हुनसक्ने सम्भावनालाई हामीले गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ । यति ठूलो स्तरको माउन्टेन कोल्याप्स भएपछि डाउनस्ट्रीममा रहेका कुनै पनि पूर्वाधारले त्यसलाई थाम्न सक्दैन । किनभने हामी त्यस्तो स्तरको जोखिमका लागि पूर्वाधार डिजाइन गर्नै सक्दैनौं । त्यसको लागत हाम्रो अर्थतन्त्रले धान्न सक्दैन । यस्तो प्रकारको प्रलय धान्न संसारको कुनै पनि देश तयार छैन । कुनै पनि देशले यति ठूलो प्राकृतिक शक्तिलाई आफ्नो पूर्वाधारले रोक्न सक्छ भन्ने कल्पना गर्नु नै गलत हुन्छ ।

अहिले हामीले प्राप्त गरेको उच्च रिजोलुसनको इमेजबाट डिजिटल एलिभेसन मोडल तयार गरेका छौं । करिब ०.९ किलोमिटर चौडाइ र १.३४ किलोमिटर लम्बाइमा फैलिएको क्षेत्रमा माथिबाट कति ठूलो परिमाणमा सामग्री खस्यो भन्ने प्रारम्भिक गणना गरेका छौं । त्यसअनुसार अहिलेको प्रारम्भिक अनुमानमा करिब ११ करोड ६० लाख घनमिटर सामग्री माथिबाट खसेको देखिन्छ । यो सामान्य पहिरो मात्रै होइन । यसमा हिउँ, बरफ र चट्टान मिसिएको ठूलो एभलान्स थियो । यति ठूलो परिमाणको आइस, स्नो र रक तल खसेपछि त्यो केही समयमै पानीमा रूपान्तरण भयो । यस क्रममा कति ठूलो मात्रामा ताप ऊर्जा उत्पन्न भयो भन्ने विषयलाई समेत हामी वैज्ञानिक रूपमा गणना गर्न सक्छौं ।

करिब ११ करोड ६० लाख घनमिटर सामग्री भनेको झन्डै ४६ हजार ओलम्पिक आकारका स्विमिङ पुलमा अट्ने परिमाण बराबरको सामग्री हो । एकैपटक ४६ हजार ओलम्पिक स्विमिङ पुल बराबरको हिउँ, बरफ र चट्टान एउटा साँघुरो हिमाली क्षेत्रमा आएर थुप्रिएको कल्पना गर्नुस् । घटनाको स्केल कति ठूलो थियो भन्ने त्यहीँबाट बुझ्न सकिन्छ । जहाँ बाढी र डेब्रिसको गति करिब ५० देखि ६० मिटर प्रतिसेकेन्डसम्म पुगेको अनुमान छ । यति तीव्र गतिमा आएको बाढी र डेब्रिस कति शक्तिशाली थियो भन्ने कल्पना गर्न पनि गाह्रो हुन्छ । त्यसले करिब ४०/५० मिटर उचाइसम्म उफ्रिएको देखिन्छ ।

त्यसैले हाम्रो कुनै पनि सामान्य इन्जिनियरिङ पूर्वाधार यस्तो घटनालाई थाम्ने गरी डिजाइन गरिएको हुँदैन । यो सामान्य बाढी होइन, यो क्याटास्ट्रोफिक इभेन्ट हो । तर यस घटनाले हामीलाई महत्त्वपूर्ण पाठ दिएको छ । डाउनस्ट्रिममा बस्ने मानिस, जलविद्युत् आयोजना र पूर्वाधारका लागि जोखिम मूल्यांकन गर्दा पानीको मात्रा मात्रै हेरेर पुग्दैन । माथिल्लो क्षेत्रमा कति ठूलो परिमाणमा हिउँ, बरफ र चट्टान जम्मा भएको छ, त्यो कहिले र कसरी तल खस्न सक्छ र त्यसले नदीको बहावलाई कति ठूलो शक्तिमा बदल्न सक्छ भन्ने पनि बुझ्नुपर्छ ।

किनभने जोखिम पानीबाट मात्रै आउँदैन । पहाडबाट पनि आउँछ । भोटेकोशीको यो घटनाले हिमालयमा त्यो जोखिम कति ठूलो हुन सक्छ भन्ने कुरा देखाइदिएको छ । घटनाअघिको र घटनापछिको अवस्था हेर्दा हामीले जुन संरचना बनाएका थियौं, यहाँसम्म फ्लड लेभल आउला भनेर डिजाइन गरेका थियौं । तर अहिले यहाँ देखिएको लेभल पानीको मात्रै होइन, डेब्रिसको लेभल हो । यो क्लिन वाटर फ्लड होइन । यो डेब्रिस फ्लो हो । डेब्रिस फ्लोको म्याग्निच्युड नै फरक हुन्छ, यसको वेग फरक हुन्छ र त्यसले गर्नसक्ने विनाशको क्षमता पनि पानीको सामान्य बाढीभन्दा धेरै फरक हुन्छ । त्यसैले यस्तो घटनालाई सामान्य बाढीको मापदण्डबाट मात्रै हेरेर जोखिम मूल्यांकन गर्न मिल्दैन ।

अहिले धेरै ठाउँमा हामीले समयमै सूचना पाएनौं भन्ने कुरा सुनिन्छ । तर प्रारम्भिक सूचना आएको थियो । सरकारले थाहा पाउनेबित्तिकै सूचना प्रवाह गरेको देखिन्छ । मैले हेरेको रेकर्डअनुसार करिब ९ः४२ बजेतिर सूचना आएको देखिन्छ । समस्या सूचना नआएको मात्रै होइन, सूचना आएपछि प्रतिक्रिया जनाउन हामीसँग पर्याप्त समय नै थिएन । बेत्रावतीसम्मका कतिपय मानिसहरू भाग्न सफल भए, कतिपयले पनि यत्रो ठूलो बाढी आउला र ? भनेर कल्पनासम्म गरेनन् । हामीसँग यस्तो स्तरको बाढी आउन सक्छ भन्ने इम्याजिनेसन नै थिएन । हामीले धेरै ठाउँमा मानिसहरू घरको छतमा उभिएर बाढी हेरेको देख्यौं । उनीहरूले बाढी आउँदै गरेको देखिरहेका थिए, तर त्यो बाढीको वास्तविक शक्ति र त्यसले गर्नसक्ने विनाशको स्तर कति हुन्छ भन्ने अनुमान गर्न सकेनन् । यही घटनाले वैज्ञानिक, नीति निर्माता र राजनीतिक नेतृत्व तीनै पक्षलाई एउटा नयाँ पाठ दिएको छ ।

अब जलविद्युत् कहाँ बनाउने ?

स्याफ्रुबेँसीमा पहिले बजार थियो, अहिले कहाँ छ ? केही संरचना बाँकी छ कि छैन भनेर खोज्नुपर्ने अवस्था छ । त्यसैले प्रश्न आउँछ नेपालमा जलविद्युत् आयोजना नबनाउने त ? आयोजना कहाँ बनाउने ? हाइड्रोपावर बनाउन पहाड चाहिन्छ, पानीको हेड चाहिन्छ । इन्टेक पनि त्यही भूगोलमा राख्नुपर्छ र पावरहाउस पनि त्यहीअनुसार बनाउनुपर्ने हुन्छ । त्यसैले जोखिम छ भन्दैमा हामीले हिमालयबाट जलविद्युत् नै निकाल्न छाड्ने भन्ने विकल्प हुँदैन । हामीले एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ, तिब्बत हाम्रो छत हो, भारततर्फका बिहार र बंगाल हाम्रो खुट्टा हुन् । यी क्षेत्रबीच करिब दुई अर्ब मानिस बसोबास गर्छन् । आज संसार क्लिन इनर्जीको कुरा गरिरहेको छ । 

त्यस्तो अवस्थामा हिमालयमा जलविद्युत् उत्पादन नगरी हामीसँग विकल्प पनि सीमित छ । तर यसको अर्थ जोखिमलाई बेवास्ता गर्ने भन्ने होइन । यस्ता महाप्रलयलाई हामी रोक्न सक्दैनौं । यति ठूलो प्राकृतिक शक्तिलाई कुनै बाँध, सडक वा पावरहाउसले रोक्न सक्दैन । तर यसबाट हुने जोखिमलाई पहिल्यै पहिचान गरेर त्यसअनुसार योजना बनाउन भने सकिन्छ । यही नै रिस्क असेसमेन्टको महत्व हो ।

पहिले सुरक्षित ठानेको ठाउँ पनि एकैछिनमा असुरक्षित

चिलिमेमा ठूलो क्वार्टजाइटको चट्टान आएर काममै समस्या परेको छ । अहिले त्यसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने विषयमा छलफल भइरहेको छ । घटनाअघिको अवस्था हेर्दा पर्याप्त ठाउँ थियो । अहिले त्यही ठाउँमा बस्न मिल्ने सानो चउरजस्तो भाग मात्रै बाँकी छ । बाढीको लेभल कति माथिसम्म आएको रहेछ भनेर हेर्दा हामी आफैं अचम्ममा पर्छौं । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने हामीले पहिले अत्यन्त सुरक्षित ठानेका ठाउँहरू पनि यस्तो घटनापछि कति असुरक्षित हुनसक्छन् भन्ने कुरा यो घटनाले देखाइदिएको छ ।

अब फेरि प्रश्न उठ्छ, हामी पावरहाउस कहाँ बनाउने ? खोलाको किनारमा बनाउने कि पहाडमा ? कहाँ बनाउने ? यस्ता प्रश्नको सजिलो उत्तर छैन । तपाईंले जीवनमा कल्पना गर्नुभएको कुनै पनि प्रलयभन्दा ठूलो दृश्य हो यो । त्यसैले मैले यसलाई महाप्रलय भन्ने गरेको हुँ । बाढीले कुनै एउटा संरचना मात्रै होइन, पूरा भूभाग नै बगेको छ । सडकमा समेत डेब्रिसको बहाव चलेको छ । माथिबाट आएको सामग्रीले डाउनस्ट्रीममा भएका संरचना, सडक, घर र बजारलाई बगाएर लगेको छ । यसको एक्सटेन्ड र म्याग्निच्युड यही दृश्यबाट अनुमान गर्न सकिन्छ ।

बेत्रावतीमा केही क्षणमै पूरै संरचना तहसनहस भएको छ । मानिसहरू ज्यान जोगाउन भागिरहेका थिए । कतिपयलाई त्यो बाढीले बगाएर लगेको छ । अब प्रश्न उठ्छ, त्यहाँ यस्तो अवस्था आएपछि मानिसले के गर्न सक्छ ? बेत्रावतीसम्मका केही क्षेत्रमा भने मानिसहरूलाई भाग्नका लागि थोरै लिड टाइम थियो । यही कारणले विपद् व्यवस्थापनमा ड्रिलको आवश्यकता हुन्छ । विपद् आउँदा के गर्ने, कहाँ जाने, कुन बाटो प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा घटना भएपछि सिकेर हुँदैन । त्यसको अभ्यास पहिल्यै गरिएको हुनुपर्छ । हामीले फोटोमा देखेकोभन्दा फिल्डमा विनाश कति गुना ठूलो रहेछ । म आफै केही दिनअघि फिल्डमा गएको थिएँ । सुरुमा मैले भिडियो र फोटोबाट मात्रै यो क्षतिको अवस्था हेरेको थिएँ । तर त्रिशूलीसम्म पैदल गएर र त्यसपछि हेलिकप्टरबाट माथिल्लो क्षेत्र हेरेपछि वास्तविक अवस्था देखियो ।

फोटो र भिडियोमा देखिएको भन्दा फिल्डमा देखिएको विनाश कति गुना ठूलो रहेछ भन्ने कुरा त्यहाँ पुगेपछि मात्रै थाहा हुन्छ । त्यही क्षेत्रमा काम गर्ने भएकाले पनि मलाई त्यो दृश्यको स्केल केही हदसम्म कल्पना गर्न सजिलो भयो । तर प्रत्यक्ष हेर्दा त्यो कल्पनाभन्दा पनि धेरै ठूलो थियो ।

त्रिशूली बजारमा बाढी कति तलसम्म पुगेको छ । पुलमा समेत डेब्रिसले प्रत्यक्ष प्रहार गरेको देखिन्छ । घटनाअघिको त्रिशूली बजार र घटनापछिको अवस्था तुलना गर्दा विनाशको वास्तविक स्तर देखिन्छ । अझ तल देवीघाटसम्म आइपुग्दा पनि त्यही अवस्था छ । माथिल्लो क्षेत्रमा साँघुरो गर्ज भएकाले मात्रै विनाश भयो भन्ने होइन । तल आएर नदी फराकिलो हुँदै, भूभाग तुलनात्मक रूपमा समथर र मध्यम ढलानमा पुगिसक्दा पनि डेब्रिसको प्रभाव र विनाश उत्तिकै ठूलो देखिन्छ । अझ तल बैरेनीतर्फ हेर्दा खोलाको बहाव यताबाट आएको छ र बैरेनी बजारसम्म त्यसले ठूलो क्षति पुर्याएको छ । विनाशको प्रभाव स्रोत नजिकको साँघुरो हिमाली गर्जमा मात्रै सीमित रहेन । ठूलो परिमाणको डेब्रिस र तीव्र बहाव तलतिर फैलिँदै जाँदा समथर भूभाग, बजार र पूर्वाधारसम्म यसको असर पुग्यो । त्यसैले अब हामीले यति ठूलो घटना फेरि आउँदैन भनेर होइन, यस्तो घटना आयो भने हामी कहाँसम्म सुरक्षित छौं ? भनेर सोच्नुपर्छ ।

यही प्रश्नको वैज्ञानिक उत्तर खोज्नु नै अबको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो । घटनापछि पनि ग्लेसियरको एउटा ठूलो भाग त्यहाँ ह्याङ्गिङ अवस्थामा देखिन्छ । यहाँ पानी पग्लिरहेको छ, तर ग्लेसियर अझै पनि त्यही चट्टानी मासमा अडिएर बसेको छ । यसको अर्थ के हो भने यो ग्लेसियर भविष्यमा पनि कोल्याप्स हुनसक्छ । कहिले हुन्छ भनेर अहिले नै भन्न सकिँदैन । हामी त्यहाँ पुगेर प्रत्यक्ष अध्ययन गर्नसमेत सकेका छैनौं । त्यहाँ पुगेर हेर्दा पनि ठ्याक्कै कुन दिन वा कुन समयमा खस्छ भनेर भन्न सजिलो हुँदैन । आउँदा दिन, महिना वा वर्षमा यो फेरि फेल हुनसक्ने सम्भावनालाई हामीले बेवास्ता गर्न मिल्दैन । त्यसैले अहिले हामीले घटनालाई सकिएको विपद्का रूपमा मात्रै हेर्नु हुँदैन । माथिल्लो क्षेत्रमा बाँकी रहेको ग्लेसियर र चट्टानी संरचनाको स्थिरता पनि हाम्रो निरन्तर चासोको विषय हुनुपर्छ ।

घटना हुँदा हामीले भूकम्प पनि महसुस गरेका थियौं । त्यसपछि कतिपयलाई यो बाढी वा पहिरो भूकम्पकै कारण आएको हो कि भन्ने लागेको थियो । तर हामीले गरेको तथ्यांक विश्लेषण र अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणको डेटाले अर्कै कुरा देखाउँछ । म्याक्रोसिस्मिक विश्लेषणबाट हेर्दा त्यो कम्पन भूकम्पले सिर्जना गरेको होइन । माथिबाट ठूलो परिमाणमा सामग्री खसेपछि त्यसले उत्पन्न गरेको भाइब्रेसनले भूकम्पजस्तो कम्पन सिर्जना गरेको देखिन्छ । त्यसको स्थानीय म्याग्निच्युड करिब ५.२ सम्म पुगेको देखिन्छ ।

माथिबाट खसेको सामग्रीले करिब ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको कम्पन सिर्जना गर्न सक्छ भने त्यो सामग्रीको परिमाण र शक्ति कति ठूलो थियो होला ? हामीले धेरै भिडियोहरूमा मानिसहरू भागिरहेको देखेका छौं । तर वास्तविकता के हो भने माथिल्लो स्रोतबाट त्यो डेब्रिस तलको निश्चित क्षेत्रमा आइपुग्न करिब ७/८ मिनेट मात्रै लागेको देखिन्छ । यस्तो साँघुरो हिमाली गर्जमा ७/८ मिनेटको लिड टाइम भनेको लगभग केही पनि होइन ।

त्यहाँ मान्छेले के गर्ने ? भाग्ने ठाउँ कहाँ छ ? बाटो कहाँ छ ? यति तीव्र गतिमा आएको डेब्रिसबाट जोगिन कति समय पाइन्छ ? मिडियामा मैले पनि भनेको छु । म त्यहाँ भएको भए पनि त्यो अवस्थामा केही गर्न सक्दिनँ होला । किनभने लिड टाइम नै यति छोटो छ । साँघुरो गर्जमा यस्तो बाढी आउँदा भाग्ने ठाउँसमेत हुँदैन ।

भिडियो हेर्दा त कहिलेकाहीँ हलिउडको कुनै विनाशसम्बन्धी एनिमेसन फिल्म हेरिरहेको जस्तो लाग्छ । तर यो कुनै फिल्मको दृश्य होइन, वास्तविक हिमालयमा भएको घटना हो । केही क्षणमै यति ठूलो परिमाणको पानी, चट्टान, बरफ र डेब्रिस तलतिर बगेको छ ।

यो घटना चीनतर्फको संरचनामा समेत पुगेको थियो । त्यहाँ पनि यसको मोनिटरिङ थिएन, किनभने यति ठूलो घटना त्यहाँसम्म आइपुग्छ भन्ने कल्पना नै गरिएको थिएन । पहिलो बाढीले मात्रै सबै संरचना बगाएको होइन । दोस्रो चरणमा आएको सेकेन्डरी फ्लडले थप क्षति गरेको देखिन्छ । पहिलो सर्जले नदीको बेड नै परिवर्तन गर्यो । त्यसपछि आएको दोस्रो सर्जले बाँकी संरचनासमेत काटेर लग्यो । यसले के देखाउँछ भने यस्ता घटनाको प्रभाव एउटै चरणमा सकिँदैन । प्राथमिक बाढीपछि हुने सेकेन्डरी इफेक्ट पनि उत्तिकै विनाशकारी हुन सक्छ । मेरो आफ्नै अनुसन्धान अनुभवको कुरा गर्ने हो भने म करिब २० वर्षदेखि हिमालयमा काम गरिरहेको छु । आधुनिक हिमालयको इतिहासमा यति ठूलो परिमाणमा हिमपहिरो खसेर त्यसले यस्तो स्तरको बाढी र डेब्रिस फ्लो सिर्जना गरेको घटना मैले यसअघि देखेको छैन ।

ग्लेसियर लेक आउटबस्र्ट फ्लडका उदाहरण हामीसँग छन् । यस्ता घटना हामीले देखेका छौं । तर यति ठूलो हिमपहिरोले यति ठूलो परिमाणको सामग्री तल ल्याएको घटना भने हाम्रो जानकारीमा असाधारण छ । त्यसैले मैले यसलाई महाप्रलय भन्ने गरेको हुँ ।

जलविद्युतका लागि पहाड चाहिन्छ, पानीको हेड चाहिन्छ । इन्टेक र पावरहाउस पनि त्यही भूगोलअनुसार बनाउनुपर्ने हुन्छ । त्यसैले जोखिम छ भन्दैमा जलविद्युत् विकास नै रोक्ने होइन । जोखिम बुझेर लगानी गर्ने हो । कुनै आयोजनाको लाइसेन्स क्षेत्र, ग्लेसियर पोलिगन र हाइड्रोलोजिकल बेसिनलाई आपसमा जोडेर त्यस आयोजनामा कस्तो ग्लेसियल एक्सपोजर छ भनेर स्क्रिनिङ गर्न सकिन्छ । यो अहिले प्रारम्भिक चरणमा छ । तर यसले एउटा महत्वपूर्ण सम्भावना देखाएको छ । हामी अनुमानका आधारमा होइन, डेटा र विज्ञानका आधारमा जलविद्युत्को जोखिम पहिचान गर्न सक्छौं ।

अहिलेको अवस्थामा जलविद्युत् आयोजनाका इन्टेक, एडिट, टेलरेस र नदीको बेड लेभलमा समेत ठूलो परिवर्तन आएको देखाएको छ । कतिपय ठाउँमा नदीको बेड उठेको छ । प्राकृतिक प्रक्रियाबाट नदीले काटेर लैजान वर्षौं लाग्न सक्छ । तर त्यहाँ हाम्रो ठूलो लगानी छ । त्यसैले अब मेकानिकल एक्स्काभेसन गर्ने कि, फ्लसिङ गर्ने कि सेडिमेन्ट म्यानेजमेन्ट गर्ने कि निरन्तर मोनिटरिङमा जाने कि यसका लागि विज्ञान र इन्जिनियरिङ दुवै प्रयोग गर्नुपर्छ ।

एक्लाएक्लै होइन, एउटै क्यास्केडका सबै आयोजना मिलेर काम गर्नुपर्छ

एउटा आयोजनाले मात्रै आफ्नो जोखिम हेरेर पुग्दैन । माथिल्लो आयोजनाको क्षेत्रमा आएको डेब्रिसले तलको आयोजनालाई असर गर्न सक्छ । एउटा ठाउँमा नदीको बेड लेभल बढ्दा त्यसको प्रभाव अर्को आयोजनाको इन्टेक वा टेलरेससम्म पुग्न सक्छ । त्यसैले एउटै नदी प्रणालीमा रहेका सबै जलविद्युत् कम्पनीले संयुक्त जोखिम मूल्यांकन र सेडिमेन्ट व्यवस्थापनमा काम गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ ।

रणनीतिक वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनले समेत यही सामूहिक दृष्टिकोणको आवश्यकता देखाउँछ । हाम्रो इन्टेकभन्दा माथि, आरओआर आयोजना होस् वा स्टोरेज आयोजना, पावरहाउससम्मको सम्पूर्ण क्षेत्रमा कस्तो जोखिम छ भनेर पहिचान गर्नुपर्छ । रिस्क भनेको हजार्ड मात्रै होइन । हजार्ड भयो भने त्यसले हाम्रो पूर्वाधारमा कति क्षति पुर्याउँछ । लगानीमा कस्तो असर गर्छ र त्यसको आर्थिक परिणाम के हुन्छ । त्यो पनि गणना गर्नुपर्छ । किनभने हामी त्यहाँ लगानी गरिरहेका छौं । निजी क्षेत्रले प्रतिफल नआउने जोखिममा लगानी गर्दैन । त्यसैले रिस्क बुझेर लगानी सुरक्षित गर्नु नै अबको प्राथमिकता हुनुपर्छ ।

त्यसका लागि क्लाइमेट रेजिलियन्ट इन्फ्रास्ट्रक्चर आवश्यक छ । नो-रिग्रेट नीतिमा जानुपर्छ । आज खर्च गरेको केही रकमले भोलि हुने ठूलो क्षति रोक्न सक्छ भने त्यसलाई खर्च होइन, लगानीका रूपमा हेर्नुपर्छ । अहिलेसम्म हामीले धेरैजसो क्लिन वाटर फ्लड मोडलिङ गर्दै आएका छौं । तर यो घटनाले देखाएको छ । क्लिन वाटर फ्लड मोडलले डेब्रिस फ्लोको वास्तविक जोखिम देखाउन सक्दैन । अब हामीले डेब्रिस फ्लो मोडलिङमा जानुपर्छ । ल्यान्डस्लाइड, रकफल, डेब्रिस र नदीमा आउने सेडिमेन्टको संयुक्त जोखिमलाई मोडलिङ गर्नुपर्छ । त्यससँगै महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारको सुरक्षा, रिजिलियन्ट कन्भेयन्स सिस्टम, निरन्तर मोनिटरिङ र अर्ली वार्निङमा लगानी गर्नुपर्छ । स्टेसन राखेर मात्रै हुँदैन । त्यो स्टेसनबाट आएको सूचना कसले, कति छिटो र कसरी विश्लेषण गर्छ भन्ने पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

अब हिमालय हेर्ने साझा मनिटरिङ सेन्टर चाहिन्छ

भारत, पाकिस्तान, चीन, नेपाल, भुटान र बंगलादेशका वैज्ञानिकहरू एउटै प्लेटफर्ममा बसेर हिमालयको जोखिम अध्ययन गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । नेपालले त्यसको नेतृत्व लिन सक्छ, किनभने रणनीतिक रूपमा नेपाल हिमालयको केन्द्रविन्दुमा छ । कम्तीमा पाँच वर्ष निरन्तर हिमालयको मोनिटरिङ गरौं । जहाँ जोखिमका हटस्पट पहिचान हुन्छन्, त्यहाँ ग्राउन्ड मोनिटरिङ स्टेसन राखौं । त्यसबाट अर्ली वार्निङ सिस्टम विकास गरौं र त्यसकै आधारमा‘रिस्क सेन्सेटिभ ल्यान्ड युज जोनिङ गरौं । अहिलेको पुन: र्निर्माण पनि यही सोचमा आधारित हुनुपर्छ । हामीले यस्तो महाप्रलय रोक्न सक्दैनौं । तर विज्ञान, प्रविधि, अनुसन्धान, पूर्वसूचना र जोखिम मूल्यांकनमार्फत सानो र मध्यम स्तरका जोखिमबाट हुने क्षति भने धेरै हदसम्म घटाउन सक्छौं ।

(त्रिभुवन विश्वविद्यालयको जैविक प्रविधि अध्ययन केन्द्रका निर्देशक एवं जल-मौसमविद् डा. वसन्तराज अधिकारीले इप्पानको कार्यक्रममा राखेको विचार )