काठमाडौं । चकलेट शताब्दीयौंदेखि विश्वभरि मनपर्ने चीज हो । तर, फेब्रुअरी २०२४ मा चकलेटको मूल्यले कीर्तिमान हासिल गरेको छ । अर्थात्, मूल्यवृद्धि भएको छ ।
चकलेटमा प्रयोग हुने कोकोको मूल्य अमेरिकी बजारमा प्रतिटन दोब्बर बढेर ५ हजार ८ सय ७४ डलर पुगेको छ । त्यसयता निरन्तर भाउ बढ्दै गएको छ । यो वृद्धिका कारण कोको उत्पादनमा गिरावट हुन सक्छ ।
विश्वमा आपूर्ति हुने अधिकांश कोको दुई पश्चिमी देशहरूमा उत्पादन गरिन्छ, जहाँ किसान जलवायु परिवर्तनको प्रभावसँग संघर्ष गरिरहेका छन् ।
त्यहाँको मौसम परिवर्तनले कोको उत्पादनमा निकै नराम्रो प्रभाव पारेको छ । तर, यसबाहेक ती किसानले अन्य चुनौती पनि सामना गर्छन् ।
चकलेटको इतिहास
इङ्गल्यान्डको रिडिङ विश्वविद्यालयमा पुरातत्व विज्ञान इतिहासका प्राध्यापक डा. केटी साम्पेकले चकलेटको इतिहासबारे अनुसन्धान गरिरहेकी छिन् ।
उनी भन्छिन्, ‘करिब चार हजार वर्षअघि उत्तरी अमेजन अर्थात इक्वेडर र भेनेजुएलाको क्षेत्रमा कोकोका रुख भेटिएका थिए । पछि यी रूख मेक्सिको र मध्यअमेरिकामा बढ्न थाले । कोको रूखका नयाँ प्रजाति हुर्किए ।’
सुरुमा कोको फलको रसलाई फर्मेन्ट गरी खाना र पेय पदार्थमा प्रयोग गरिन्थ्यो । पुरातत्वविद्ले धेरै पुरातन बोतलहरू फेला पारेका छन् जसमा कोकोको रासायनिक निशान फेला परेका थिए । पछि मानिसले यो फलको बीउ प्रयोग गरेर खाद्यान्न बनाउन थाले ।
यो मन्दिर र पूजास्थलहरूमा भेटीका रूपमा प्रयोग हुन थाल्यो । कोकोका फाइदाहरू माया सभ्यताका केही शिलालेखहरूमा पनि उल्लेख गरिएको छ ।
कोकोलाई प्रजनन क्षमतासँग पनि जोडिएको देखियो । चौथो शताब्दीका केही प्रमाणका अनुसार कोकोआ बीउहरू लेनदेनका लागि मुद्राका रूपमा पनि प्रयोग गरिन्थ्यो र पछि कोको एल साल्भाडोरमा पनि उब्जाउन थालियो ।
डा. केटी साम्पेक भन्छिन्, ‘यस क्षेत्रका किसानले कोकोको उत्पादकता बढाउने तरिकाहरू आविष्कार गरे ।’
एल साल्भाडोर चाँडै एक प्रमुख कोको उत्पादन क्षेत्र बन्यो । कोको उत्पादनका लागि हावापानी उपयुक्त नभएका क्षेत्रमा पनि उनीहरूले कोको निर्यात गर्न थाले ।
स्पेनिस डुङ्गाहरू सोह्रौं शताब्दीमा त्यहाँ पुगेका थिए । तिनीहरूले यो क्षेत्र कब्जा गरे । स्पेनी उपनिवेशहरूले पनि मुद्राका रूपमा कोकोको बीउ प्रयोग गर्न थाले ।
डा. केटी साम्पेकका अनुसार एल साल्भाडोरमा कोकोबाट पेय वा जुस पनि बनाइएको थियो । यसलाई चकलेट भनिन्थ्यो ।
सोह्रौं शताब्दीमा स्पेन र अन्य धेरै क्षेत्रमा चकलेट पेयको प्रयोग सामान्य भयो र मानिसले बिहान चकलेट पिएर सुरु गर्न थाले ।
सोह्रौं शताब्दीको मध्यतिर चियाको खपत सुरु भएको थियो र सत्रौं शताब्दीको मध्यतिर कफीको खपत बढेको थियो तर त्यसअघि बिहानको खाजासँगै चकलेट पेयको सेवन सुरु भएको थियो ।
जसरी आजकल कफी र चिया घरहरू छन्, सोह्रौं शताब्दीको मध्यतिर लन्डनमा चकलेट घरहरू खोलिएका थिए । त्यतिबेलासम्म युरोपमा चकलेट र कोकोको खपत निकै लोकप्रिय भइसकेको थियो ।
युरोपमा चकलेटको बढ्दो मागले धेरै परिवर्तन ल्यायो । पहिलो सय वर्षसम्म चकलेट उत्पादनसम्बन्धी निर्णय स्थानीय जनताको हातमा थियो । जब स्पेनी उपनिवेशवादीहरूले त्यहाँ कोको खेती कब्जा गरे, उत्पादनमा उल्लेखनीय कमी आयो किनभने कोको एक संवेदनशील बोट हो ।
यसलाई आर्द्रता र गर्मीको सही मात्रा चाहिन्छ । यसको विशेष ख्याल राख्नुपर्छ, जुन कुरा स्थानीय जनतालाई राम्ररी थाहा थियो । त्यसैले उनीहरू यस कार्यमा निकै सफल भएका छन् ।
डा. केटी साम्पेक भन्छिन्, ‘यसका कारण सुरुमा स्पेनीहरूले यसमा हस्तक्षेप गरेनन् तर कोकोको माग बढ्न थालेपछि उनीहरूले ठूला(ठूला कोकोको बिरुवा रोप्न थाले । स्थानीय दासहरूले त्यहाँ काम गर्न थाले ।’
त्यसपछि १८९० मा पोर्चुगलका राजालाई ब्राजिलको उपनिवेश आफ्नो हातबाट चिप्लिन्छ कि भनेर चिन्ता लाग्न थाल्यो । उनले ब्राजिल र अफ्रिकामा कोको खेती सुरु गरे ।
१८औं शताब्दीमा सबैभन्दा बढी कोको उत्पादन अफ्रिकामा भइरहेको थियो । आज धेरै देशहरूमा कोको खेती गरिन्छ ।
डा. केटी साम्पेक भन्छिन् कि ब्राजिल, इक्वेडर र भेनेजुएला अझै पनि ल्याटिन अमेरिकामा कोको उत्पादन गर्ने प्रमुख देशहरू हुन् । तर, अहिले एसियामा थाइल्यान्ड, मलेसिया र भारतमा पनि कोको उत्पादन तीव्र गतिमा बढिरहेको छ । यद्यपि, पश्चिम अफ्रिका अझै पनि कोको उत्पादनमा हावी छ ।
कठिन कोको खेती
घानाको क्वामे एनक्रुमाह युनिभर्सिटीका पर्यावरण विज्ञानका सहयोगी प्राध्यापक फिलिप एन्ट्वी अग्येया घाना आइभरी कोस्टपछि विश्वको दोस्रो ठूलो कोको उत्पादन गर्ने देश भएको बताउँछन् । विश्वमा आपूर्ति हुने कुल कोकोको २० प्रतिशत घानाबाट आउँछ ।
जलवायु परिवर्तनले घानाको कोको उत्पादनमा नकारात्मक असर परेको उनको भनाइ छ । जलवायु परिवर्तनका कारण कोको उत्पादनको सिजन छोटो हुँदै गएको छ । उनले देशका उत्तरी क्षेत्रका धेरै किसानले ५० वर्षअघि फेब्रुअरीमा कोकोको बिरुवा रोप्ने गरेको बताउँछन् तर अहिले जेठसम्म कुर्नुपर्ने बताए ।
पछिल्ला केही दशकमा घानाले बाढी र खडेरीजस्ता धेरै प्राकृतिक समस्याहरूको सामना गरेको छ । यसका साथै कीराका कारण कोको बाली र रुखहरू नष्ट हुने भएकाले देशमा कीराका कारण पनि कठिनाइ बढेको छ ।
घानामा विभिन्न कृषि क्षेत्र छन् । कोको खेती हुने उत्तरी क्षेत्रमा वर्षमा एकपटक मात्रै खेती गर्ने सिजन हुने र सिजन छोटो भएकाले किसानले आफ्नो काम राम्ररी गर्न पाएका छैनन् ।
फिलिप एन्ट्वी अग्येया यी कुराले घानाको कोको र अन्य बालीमा पनि नकारात्मक असर परेको विश्वास गर्छन् । आगामी वर्षहरूमा अझ ठूलो खडेरी हुने अनुमान गरिएको छ, जसले देशका लाखौं किसानहरूको जीविकोपार्जनलाई असर गर्ने छ । घानामा कोकोको बगैंचा सरकारी स्वामित्वको होइन तर साना किसान परिवारहरूको हो ।
एक अनुमानअनुसार घानामा ८ लाख ६५ हजार किसानले कोको खेती गर्छन् ।
‘कोको किसानहरूले सिजनको अन्त्यसम्म पैसाको लागि कुर्नुपर्छ,’ फिलिप एन्ट्वी अग्येया भन्छन्, ‘बाली बेच्दा त्यो पैसा वर्षभरिको खर्च धान्न प्रयोग हुन्छ । कोको खेती गर्ने क्षेत्रमा धेरै गरिबी छ । मुलुकको अर्थतन्त्रको प्रमुख खम्बा भएकाले सरकारले यो समस्यालाई गम्भीरतापूर्वक लिएको छ । यस दिशामा सरकारले धेरै कदम चालेको छ ।’
घानाको कोको उद्योग नियन्त्रण बोर्ड सरकारको हातमा छ । कोको कन्ट्रोल बोर्डले किसानलाई कोको बिरुवा र मल निःशुल्क उपलब्ध गराउँछ ।
किसानले आफ्नो कोको बाली यस बोर्डलाई बेच्न कानुनीरूपमा बाध्य छन् र बोर्डले यसको मूल्य पनि निर्धारण गर्दछ ताकि उनीहरूलाई शोषणबाट जोगाउन सकियोस् ।
यससँगै किसानले जलवायु परिवर्तनको असरबाट आफ्नो बाली जोगाउन धेरै कदम चालिरहेका छन् । यी किसानले कोको उत्पादनमा निर्भरता कम गर्न अन्य काम पनि गर्न थालेका छन् ।
चकलेट अर्थव्यवस्था
क्यानडाको इन्टरनेसनल इन्स्टिच्युट अफ सस्टेनेबल डेभलपमेन्टका नीति सल्लाहकार स्टेफनी बर्मुडेजका अनुसार कोको उद्योगले विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो भूमिका खेल्छ किनभने यस क्षेत्रले विशेष गरी विकासशील देशहरूमा ५ करोड मानिसलाई रोजगारी प्रदान गर्दछ ।
जलवायु परिवर्तनका कारण कोको उत्पादनमा नराम्ररी असर परिरहेको छ किनभने धेरै देशमा बढ्दो गर्मी र खडेरीका कारण कोको उत्पादन गर्न गाह्रो भइरहेको छ र कोको उत्पादन घट्दै गएको छ ।
पश्चिम अफ्रिकामा कोको उत्पादन २०१८ र २०१९ को बीचमा पाँच प्रतिशतले घटेको छ । कतिपय देशमा कोको उब्जाउन पनि गाह्रो हुँदै गएको छ भने धेरै देशमा मौसम परिवर्तनका कारण कोको उब्जाउन असम्भव हुने अवस्था छ ।
यो समस्या पश्चिम अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाको ब्राजिल र पेरुमा सुरु भएको छ । त्यहाँको बढ्दो गर्मीका कारण या त कोकोको बिरुवा मर्ने वा राम्ररी फल फलाउन नसक्दा कोकोको गुणस्तर पनि खस्किँदै गएको र मूल्यमा समेत असर परिरहेको छ ।
नेदरल्यान्ड, जर्मनी र अमेरिका कोकोका सबैभन्दा ठूलो खरिदकर्ता हुन् ।
स्टेफनी बर्मुडेजले संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रतिवेदनअनुसार २० अर्ब डलरको कोकोको व्यापार हुने गरेको बताइन्, जसमा भुटेको कोकोबाट बनेको पाउडर र तरल पदार्थ समावेश छ ।
कुल कोको उत्पादनको ५० प्रतिशत चकलेट उद्योगमा प्रयोग गरिन्छ र चकलेट उद्योगको बजार मूल्य १ खर्ब डलर बराबर छ। सन् २०२६ सम्ममा यो १ खर्ब ८९ अर्ब डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ ।
कोकोको बिक्री र खरिद विश्व कमोडिटी बजार वा सामग्री बजारमा हुन्छ जहाँ यसको मूल्य माग र आपूर्ति अनुसार घटबढ हुन्छ ।
स्टेफनी बर्मुडेजले भनिन्, ‘कोको उत्पादनमा आएको गिरावटका कारण यसको मूल्य रेकर्ड उच्च भएको छ। अहिले यसको मूल्य प्रतिटन ७ हजार डलर पुगेको छ । यसको मतलब पछिल्लो एक वर्षमा कोकोको मूल्य १६३ प्रतिशतले बढेको छ ।’
कोको बिन्सबाट चकलेट बनाउने प्रक्रियामा धेरै गुट संलग्न छन् । केही समूहले अरूको तुलनामा धेरै नाफा कमाउँछन् ।
स्टेफनी बर्मुडेज भन्छिन्, ‘कोको उत्पादनबाट हुने नाफाको ७० प्रतिशत चकलेट उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूको खल्तीमा जान्छ । यी कम्पनीहरूले प्रायः कोको बीन्स किन्छन् र बजार मूल्य कम भएको समयमा राख्छन्, तर कोको किसानहरूलाई उनीहरूको बालीबाट तत्काल आम्दानी चाहिन्छ, त्यसैले तिनीहरू मूल्य बढ्ने समयसम्म पर्खन सक्दैनन् ।’
मलको मूल्यवृद्धि, आर्थिक सहयोगको अभाव र खराब मौसमका कारण किसानको समस्या बढ्दै गएको छ । यसले कोको उत्पादनलाई असर गरिरहेको छ। त्यसोभए भविष्यमा चकलेटको माग पूरा गर्न कोकोको पर्याप्त आपूर्ति हुने छैन ?
‘यो हुन सक्छ। पहिले अमेरिका र पश्चिमी युरोपेली देशहरू चकलेटको मुख्य उपभोक्ता थिए तर अहिले चीन, मेक्सिको, टर्की, इन्डोनेसिया लगायत एसियाली मुलुकमा चकलेटको माग बढ्दै गएको छ । एसिया चाँडै नै चकलेट उत्पादनको दोस्रो ठूलो बजार बन्ने अनुमान गरिएको छ,’ स्टेफनी बर्मुडेज विश्वास गर्छिन् ।
उत्पादन बढाउने चुनौती
आईसीसीओ कोको व्यापारमा संलग्न ५२ सदस्य राष्ट्रहरूको संगठन हो । यसको उद्देश्य वातावरणलाई हानि नगरी दिगोरूपमा यस उद्योगलाई निरन्तरता दिनु हो ।
आइभरी कोस्टमा रहेको इन्टरनेसनल कोको अर्गनाइजेसन (आईसीसीओ) को प्रोजेक्ट म्यानेजर युन्सा अबु बकर कोको उद्योगमा कोको किसानहरू सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तर कमजोर रहेको भएको बताउँछन् ।
उनी भन्छन्, ‘हाम्रा सामु दुईवटा चुनौती छन् । सर्वप्रथम, हामी यो सुनिश्चित गर्न चाहन्छौं कि कोको किसानहरूले उनीहरूको कडा परिश्रम र फसलको उचित मूल्य पाउँछन्। दोस्रो उद्देश्य भनेको कोकोको गुणस्तर उच्चतम स्तरमा रहन्छ भन्ने सुनिश्चित गर्नु हो ।’
त्यसैले पहिले कोको उद्योगलाई कसरी दिगो र नाफामुखी राख्न सकिन्छ भन्ने कुरा गरौं ।
किसानको अवस्था कसरी सुधार हुन्छ ?
युनुसा अबु बकर भन्छन्, ‘धेरैजसो किसानले कोकोको खेती विरासतमा पाएका छन् । उनीहरूलाई परम्परागत रूपमा प्रयोग गर्छन् र जे पाउँछन् त्यसैमा सन्तुष्ट हुनुपर्छ भन्ने सोच्छन् । हामी उनीहरूलाई कोको उत्पादनका नयाँ विधिहरू अपनाउन र यसमा लगानी गर्न आवश्यक छ भनेर बुझाउँछौं । साथै, बालबालिकालाई उचित शिक्षा दिन र उनीहरूको जीवनस्तरमा सुधार गर्न पनि महत्त्वपूर्ण छ । त्यसकारण, हामी कोकोआ किसानहरूको नयाँ पुस्तालाई यस उद्योगमा आकर्षित गर्ने प्रयास गरिरहेका छौं, जसले यसलाई परम्परागत खेतीलाई मात्र नभई व्यवसायको रूपमा हेर्छन् ।’
कोकोको गुणस्तर सुधार गर्न धेरै चकलेट कम्पनीहरूले किसानलाई नयाँ प्रविधि उपलब्ध गराउँछन् र उत्पादन क्षमता बढाउन लगानी गर्छन् ।
आईसीसीओको अगाडि दोस्रो ठूलो चुनौती भनेको कोको उद्योगले वातावरणलाई हानि नगर्ने कुरा सुनिश्चित गर्नु हो । यो उद्देश्य हासिल गर्न आईसीसीओले कोको किसानलाई सहकारी समूहहरू गठन गरेर काम गर्न र आधुनिक खेती विधिहरू अपनाउन प्रोत्साहित गर्छ ।
कोको खेतीमा करिब ५० लाख कृषक संलग्न रहेको युनुसा अबु बकर बताउँछन्, तर तीमध्ये धेरैजना कुनै पनि सहकारीको हिस्सा नभएकाले उनीहरूसम्म पुग्न कठिन भएको छ । कोकोआको गुणस्तरसँगै यसले वातावरणलाई हानि नगर्ने कुरा सुनिश्चित गर्न पनि महत्त्वपूर्ण छ ।
युरोपेली संघको कानुनअनुसार कोको उत्पादनका लागि कुनै क्षेत्रमा जंगल काटिएको भए त्यस क्षेत्रबाट आउने उत्पादनलाई प्रतिबन्ध लगाइन्छ ।
युनुसा अबु बकरले भने, ‘कोको उत्पादनले वातावरणलाई हानि नहोस् भन्ने हाम्रो मान्यता छ तर त्यसो गर्दा किसानले बेहोर्नुपर्ने अतिरिक्त लागत तिर्नु आवश्यक छ । किसानले उचित मूल्य पाउन पनि जरुरी छ । भविष्यमा बजारबाट चकलेट हराउने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ । म आशा गर्छु कि यो हुनेछैन। यदि कुनै भयानक प्राकृतिक प्रकोप देखापर्दैन भने, कोको उत्पादन भविष्यमा लामो समयसम्म जारी रहने छ ।’
के जलवायु परिवर्तनले चकलेट उत्पादनलाई असर गरिरहेको छ ?
जलवायु परिवर्तनका कारण कोको किसानको आम्दानीमा नकारात्मक असर परेको छ । त्यसैले जलवायु परिवर्तनले चकलेट उत्पादनमा प्रभाव पारिरहेको छ ।
मौसममा आएको ठूलो परिवर्तन र कीराको फैलावटका कारण कोकोका बिरुवाहरू प्रभावित भइरहेका छन् ।
तर, योबाहेक अर्को समस्या पश्चिमी देशका कोको उत्पादक र आयातकर्ताको आम्दानी वा नाफामा ठूलो असमानता रहेको छ । तर, पश्चिमी आयातकर्ताहरूसँग प्रशस्त स्रोत छन् । हाल तिनीहरू अग्रिम खरिद गरेर चकलेट कारखानाहरूमा कोको आपूर्ति जारी राख्न सक्छन् । बीबीसी
