काठमाडौं । कफी संसारभरिका लाखौं मानिसको दैनिक आवश्यकता हो, तर के तपाईंलाई थाहा छ यो कहाँबाट आउँछ र यसले शरीरमा कस्तो प्रभाव पार्छ ?
न्युयोर्कको व्यस्त सडकदेखि इथियोपियाको शान्त पहाडहरूमा कफी लाखौं मानिसको दैनिक जीवनको आधारभूत आवश्यकता हो । कफीले १५औं शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि मानव सभ्यतामा महत्त्वपूर्ण स्थान राखेको छ ।
केही मानिसले यसको प्रभावलाई १७औं-१८औं शताब्दीमा पुनर्जागरणमा बढावा दिएको रूपमा वर्णन गरेका छन् । त्यहाँ आधुनिक संसारका धेरै बौद्धिक र सांस्कृतिक विचारहरूको जग राखिएको थियो ।
कफीको मुख्य तत्व क्याफिन हो । यो अहिले संसारमा सबैभन्दा बढी खपत हुने मनोवैज्ञानिक पदार्थ मानिन्छ, जसले हाम्रो सोच्ने र बुझ्ने तरिकालाई असर गर्छ ।
कहाँबाट आयो कफी ?
कफीको काफिया अरेबिका नामक बिरुवाबाट निकालिन्छ, जुन मूल रूपमा इथियोपियामा पाइन्छ ।
विश्वको कुल कफी उत्पादनको ९० प्रतिशतभन्दा बढी विकासोन्मुख देशहरूबाट आउँछ । दक्षिण अफ्रिका बाहेक यसमा मुख्यतया भियतनाम र इन्डोनेसिया समावेश छ । एकै समयमा यो औद्योगिक अर्थव्यवस्थाहरूमा सबैभन्दा बढी प्रयोग गरिन्छ ।
भनिन्छ, नवौं शताब्दीमा काल्डी नामका बाख्रा पालनकर्ताले कफीको फल खाएपछि आफ्नो बाख्राको ऊर्जास्तर बढेको देखे । त्यसपछि उनले आफैंमा यो प्रयास गरे । त्यसपछि स्थानीयले त्यसलाई भिजाएर बिरुवाको पातबाट चिया बनाएर खान थाले ।
ऐतिहासिक विवरणहरूले १४औं शताब्दीमा कफी बिन्स रोस्ट गरेर पेय पदार्थ तयार गर्ने पहिलो यमनका सूफीहरू थिए भनी संकेत गर्दछ, जसलाई आज कफी भनेर चिनिन्छ ।
१५औं शताब्दीसम्ममा ओटोमन साम्राज्यमा कफी घरहरू फैलिएका थिए । पछि तिनीहरू युरोपमा फैलिए, जुन त्यहाँ व्यापार, राजनीति र नयाँ विचारहरूको सिर्जनाको केन्द्र बन्यो ।
२०औं शताब्दीका प्रसिद्ध जर्मन दार्शनिक र समाजशास्त्री जुर्गेन हेबरमास जस्ता केही विद्वानहरूले कफीको प्रभाव विना प्रबुद्धता हुने थिएन भनी पनि भन्छन् ।
हेबरमासका अनुसार १६औं र १८औं शताब्दीमा कफी घरहरू आलोचनाको केन्द्र बन्यो, जहाँ सार्वजनिक राय र विचारहरू बनाइयो ।
पूँजीवादको विकासमा कफीको योगदान
यो मानिन्छ कि प्रमुख विद्वानहरू पनि कफीको ठूलो प्रशंसक थिए ।
फ्रान्सेली दार्शनिक भोल्टेयरले दिनमा ७२ कप कफी पिउने गर्थे । उनका स्वदेशी डिडेरोटले आफ्नो २८ खण्डको ‘इनसाइक्लोपिडिया’ तयार गर्न कफीमा भर परेका थिए ।
अमेरिकी लेखक माइकल पोलनका अनुसार इनसाइक्लोपिडियालाई प्रबुद्धताको सिद्धान्त कृतिका रूपमा हेरिन्छ ।
एन्थ्रोपोलोजिस्ट प्रोफेसर टेड फिशर संयुक्त राज्य अमेरिकाको भान्डरबिल्ट विश्वविद्यालयको कफी अध्ययन संस्थानका निर्देशक हुन् । पुँजीवादको उदयमा कफीको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको उनको भनाइ छ ।
‘कफीले इतिहासको पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्यो र विचारहरूको विकासलाई प्रोत्साहित गर्यो, जसले प्रबुद्धता र पुँजीवादको जन्म भन्छन् ।
उनी थप्छन्, ‘प्रजातन्त्र, तर्कसंगतता, अनुभववाद, विज्ञान र पुँजीवादको उपभोग लोकप्रिय भएको बेलामा आएको यो मलाई दुर्घटना जस्तो लाग्दैन। यसले पदार्थ, धारणा र एकाग्रतालाई विस्तार गर्छ। यो निश्चित रूपमा सन्दर्भको अंश थियो । जसले पुँजीवादलाई निम्त्यायो ।’
‘त्यस समयमा व्यवसायीहरूले उत्पादकता बढाउन कफी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने महसुस गरे, त्यसैले उनीहरूले आफ्ना कर्मचारीहरूलाई कफी सेवा दिन थाले र अन्ततः उनीहरूलाई कफी ब्रेकहरू दिए,’ फिशर भन्छन् ।
कफीको अँध्यारो पक्ष
कफीको इतिहासको पनि अँध्यारो पक्ष छ। यसले दासहरूको शोषणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो ।
फ्रान्सेलीहरूले हाइटीमा बगैंचामा अफ्रिकी दासहरू प्रयोग गर्थे । यसैबीच, ब्राजिलले सन् १८०० को प्रारम्भमा अफ्रिकी दासहरू प्रयोग गरेर विश्वको कफीको एक तिहाइ उत्पादन गरिरहेको थियो ।
आज संसारमा हरेक दिन २ अर्ब कपभन्दा बढी कफी खपत गरिन्छ । यसरी यसले हरेक वर्ष ९० अर्ब अमेरिकी डलरको उद्योगमा योगदान पुर्याउँछ ।
गैरसरकारी संस्था (एनजीओ) हेफर इन्टरनेसनलले विश्वभरि गरिबी र भोकमरी उन्मुलन गर्न काम गर्दछ । यसका अनुसार ६ सय वर्षमा निकै कम परिवर्तन भएको छ ।
हेफरका अनुसार मानिसहरूको रङ अझै पनि कफी उद्योगको मेरुदण्ड बनेका छन्, उनीहरू कम पैसामा काम गर्छन् । विश्वका ५० देशका १२ करोड ५० लाख मानिस आफ्नो जीवनयापनका लागि कफीमा निर्भर छन् । यीमध्ये आधाभन्दा बढी मानिस गरिबीमा बाँचिरहेका छन् ।
कफीले शरीरलाई कसरी असर गर्छ ?
कफी पिएपछि कफीमा रहेको क्याफिन पाचन प्रणाली हुँदै आन्द्रा हुँदै रगतमा मिसिन्छ । तर, यसको प्रभाव स्नायु प्रणालीमा पुगेपछि सुरु हुन्छ ।
यो शरीरले प्राकृतिक रूपमा उत्पादन गर्ने एडेनोसिन नामक रसायनसँग क्याफिनको समानताका कारणले हुन्छ । एडेनोसिनले सामान्यतया सहानुभूतिशील स्नायु प्रणालीलाई सुस्त बनाउँछ । यसले मुटुको धड्कन घटाउँछ र सुस्तता र आरामको भावना सिर्जना गर्छ ।
क्याफिनले स्नायु कोशिकाहरूको सतहमा एडेनोसिन रिसेप्टरहरूसँग बाँध्छ, जस्तै तालामा चाबी फिट हुन्छ । तर, यी रिसेप्टरहरूलाई रोकेर यसले उल्टो प्रभाव उत्पन्न गर्छ ।
यसले रक्तचापलाई थोरै बढाउन सक्छ, मस्तिष्क गतिविधि बढाउन सक्छ, भोक घटाउँछ र सतर्कता बढाउँछ। यसले लामो समयसम्म एकाग्रता बढाउन सक्छ ।
क्याफिनले मूड सुधार गर्न, थकान कम गर्न र शारीरिक क्षमता सुधार गर्न प्रभाव पार्न सक्छ । एथलिटहरूले कहिलेकाहीं यसलाई पुरक आहारका रूपमा पनि प्रयोग गर्छन् ।
क्याफिनको यो प्रभाव १५ मिनेटदेखि दुई घण्टासम्म रहन सक्छ । शरीरले क्याफिन लिएको पाँच देखि १० घण्टापछि हटाउँछ, तर यसको प्रभाव लामो समयसम्म रहन सक्छ ।
तपाईं एक दिनमा कति कफी पिउन सक्नुहुन्छ ?
क्याफिनको अधिकतम लाभ प्राप्त गर्न विशेषज्ञहरूले यसलाई सीमित मात्रामा लिन सल्लाह दिन्छन् ।
विज्ञहरू भन्छन्, ‘जब तपाइँ आफ्नो पहिलो कप कफी पिउनुहुन्छ, लामो समयसम्म यसको प्रभाव कायम राख्न दिउँसो कफी पिउनबाट टाढा रहनुहोस् ।’
विशेषज्ञहरूका अनुसार एक स्वस्थ वयस्कका लागि क्याफिनको दैनिक सीमा ४ सय मिलिग्राम हो । यो कफीको चार /पाँच कपबराबर हो ।
प्रत्येक व्यक्तिको सीमा फरक हुन्छ । यो सीमाभन्दा बढी क्याफिन सेवन गर्दा अनिद्रा, चिन्ता, मुटुको धड्कन बढ्ने, पेट दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने र टाउको दुख्नेजस्ता साइड इफेक्ट हुन सक्छ ।
अमेरिकाको फुड एन्ड ड्रग्स एडमिनिस्ट्रेसनका विज्ञहरूले पनि १२ सय मिलिग्राम क्याफिन ९लगभग १२ कप कफी० को धेरै छिटो खपतले साइड इफेक्ट हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन् ।
हार्वर्डको टीएच चान स्कुल अफ पब्लिक हेल्थका डा. माटियास हेनका अनुसार थोरै मात्रामा कफी पिउनाले स्वास्थ्यमा राम्रो प्रभाव पार्न सक्छ । यसले मृत्यु र धेरै रोगहरूको जोखिम कम गर्न सक्छ ।
दिनमा दुईदेखि पाँच कप कफी पिउनाले मृत्युदर मात्र नभई मधुमेह, मुटु रोग र केही प्रकारको क्यान्सरको जोखिम पनि कम गर्ने हेनले बताइन् ।
त्यसोभए अर्को पटक तपाईंले कफीको कप लिँदा यसको अहिलेसम्मको यात्राको बारेमा सोच्न सक्नुहुन्छ । बीबीसी
